ۇجىمداستىرۋ زاردابى

بىراق وسى دالەلدەردىڭ ءبارى دە ەسكە­رىلمەدى. كەرىسىنشە, بۇعان قارسى پىكىر ايتقانداردىڭ ءبارى دە, ەگەر جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرى بولسا – «بۋرجۋازيالىق ۇلتشىلدار», ال ورىس عالىمدارى بولسا – «عىلىمداعى ۇلى دەرجاۆالىق شوۆينيستەر» دەپ ايىپتالدى. مۇنداي ايىپ تاعىلعانداردىڭ تاعدىرى قالاي اياقتالعانى بەلگىلى.

كوشپەلى جانە جارتىلاي كوشپەلى شارۋاشىلىقتاردى وتىرىقشىلىققا ­اۋىستىرۋ مىناداي سيپات الدى: 1930 جىلى – 87 136 قوجالىق, ءى931 جىلى – 11 508,1932 جىلى – 77 674, ال 1933 جى­­لى 242 208 قوجالىق وتىرىقشى­لىققا كوشتى.

قازاقستاندا ۇجىمداستىرۋدى جانە وتىرىقشىلىققا كوشىرۋدى باسقارىپ, بايىپپەن ىسكە اسىرا قوياتىن بىلىكتى ماماندار دا بولعان جوق. جەرگىلىكتى باس­قارۋ ورگاندارىندا, اۋىل-سەلولاردا بەلسەندىلىك كورسەتىپ, «شاش ال دەسە باس الاتىنداردىڭ» ەشقانداي ساۋاتى جوق نە شالا ساۋاتتىلار بولا­تىن. ۇجىمداستىرۋ ناۋقانى وتىرىق­شىلىققا كوشىرۋمەن قاتار جۇرگىزىلدى. كازكرايكوم بۇل ناۋ­قاندى جۇرگىزۋگە 8 مىڭ جۇمىسشىنى تارتتى. بۇلارعا قوسا رەسپۋبليكاعا ايگىلى 25 مىڭشىلاردان 1204 ادام جىبەرىلدى. ولار ماسكەۋ, لە­نينگراد, حاركوۆ جانە باسقا ونەر­كاسىپ ورتالىقتارىنان كەل­گەن, جەرگى­لىكتى ۇلت داستۇرىنەن, تاريحى­نان, تىلىنەن ەشقانداي حابارى جوق ادامدار ەدى. بۇلار ۇجىمداستىرۋ مەن وتىرىق­شىلىققا كوشىرۋدى تەك حالىقتى ءبىر جەرگە جيناپ قونىستاندىرۋ, بارلىق مال-مۇلكىن ورتاعا سالدىرۋ دەپ ءتۇسىندى.

«رەۆوليۋتسيالىق قىزۋمەن» جەلىگىپ العان وتىرىقشىلىققا كوشىرۋشىلەر كەيبىر جەرلەردە جۇزدەگەن شارۋا قوجا­لىعىن كۇشپەن ءبىر جەرگە جيناستىرىپ, ورىس دەرەۆنياسى ۇلگىسىمەن ساحارادا قاز-قاتار تىگىلگەن كيىز ۇيلەردەن ءتۇپ-ءتۇزۋ كوشەلەرى بار «پوسەلكەلەر» جاساۋعا كىرىس­تى. مۇنىن ارتى مالشىلاردىڭ شا­رۋا كەڭىستىگىنەن, جايىلىمىنان قول ۇزۋىنە, مالعا قولايلى سۋاتى مەن جەم-شو­بىنەن ايىرىلۋىنا اكەلىپ سوقتى.

كازكرايكومنىڭ نۇسقاۋى بويىنشا مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن اۋداندارداعى ۇجىمداستىرۋ قارقىنى ەگىنشىلىك اۋداندارىمەن بىر­كەلكى بولۋ­عا ءتيىس ەدى. كوشپەلى جانە جارتىلاي كوش­پەلى اۋداندارداعى وتىرىق­شىلىققا كوشىرۋ ناۋقانى بۇل جەرلەردە شارۋا­لاردى 100% ۇجىمداستىرۋمەن اياق­تالۋعا ءتيىس بولدى. سوندىقتان مال ءوسى­رۋشى اۋداندار شۇعىل تۇردە اۋىل شا­رۋاشىلىعى ارتەلدەرىنە بىرىكتىرىلە باس­تادى. مىسالى, ابىرالى اۋدانىندا بارلىق شارۋالاردىڭ 70%, جىمپيتى اۋدانىندا – 80%, جانىبەك اۋدانىندا 95% بىردەن ۇجىمداستىرىلدى. رەس­پۋب­ليكانىڭ باسقا اۋداندارىندا دا جاعداي ءدال وسىعان ۇقساس بولدى.

حالىققا جاسالىپ جاتقان زورلىق ەلدىڭ نارازىلىعىن تۋعىزباي قويما­دى. قازاقستاننىڭ ءار جەرلەرىندە شا­­­رۋا­لاردىڭ بوي كورسەتۋى, جاپپاي ۇدە­رە قاشۋى مەن كوشۋى, تىپتەن قارۋ­لى كو­تەرىلىسكە شىعۋى دا جيىلەپ كەت­تى. بۇ­لارعا قاتىسقانداردىڭ ءبارى دە جاۋ, كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇلتشىل ەلە­مەنت­تەر دەپ ايىپتالعانىمەن, نارازى­­لىق­تىڭ جاپپاي سيپات الۋى ۇكىمەت با­سىن­­­داعىلاردى ويلاندىرا باستادى. 1920 جىلى ناۋرىز-ءساۋىر ايلارىندا ي.ءستاليننىڭ «تابىستان باس اينالۋ» جانە «كولحوزشى جولداستارعا جا­ۋاپ» اتتى ماقالالارى جاريالاندى. بۇل ەكەۋى دە ۇزاق جىلدار بويى تاريح عى­­لى­مىندا ۇجىمشار قوزعالىسىن قا­لىپتى ارناعا تۇسىرگەن كەزەڭدىك ءمانى بار قۇجات دەپ دارىپتەلىپ كەلدى. ال تاريحي شىندىق قازاقستاندا (جالعىز مۇندا عانا ەمەس, بۇكىل ەلدە دە) تەرروردىڭ بۇ­رىنعىشا جالعاسا بەرگەنىن كورسەتەدى. ۇجىمشار قۇرىلىسىنداعى جاپپاي زور­لىقتى «بارلىق حالىق كوسەمى» قان­شا ايىپتاعانىمەن, ول جەرگىلىكتى جەرلەردەگى پارتيا باعىتىنىڭ بۇرما­لانۋى ەمەس, كايتا ورتالىق پەن رەس­پۋبليكانىڭ ەڭ جوعارعى باسشى ورگاندارىنان شىعىپ وتىرعان ساياسات ەكەنى داۋسىز. 1931 جىلى مامىر-تامىز ايلارىنداعى كازكراي­كوم قا­بىلداعان قاۋلى-قارارلاردىڭ بارىندە دە جەرگىلىكتى باسشى ورگاندارعا ۇجىم­داستىرۋ قارقىنىن ۇدەتە بەرۋ مىن­دەتتەلدى.

ونىڭ ۇستىنە مال شارۋاشىلىعى اۋدان­دارىنداعى ساياسات ەشقانداي اقىل­عا سىي­مايتىن ەدى. كەزىندە كاز­كرايكوم ­مەن ف.ي.گولوششەكين بۇل جەر­لەردە نەگىز­گى جۇمىس بارلىق تاۋار­لىق-وندىرىس­تىك مالدىڭ ورتاعا (ياعني ۇجىم­شارلار­عا) تۇگەلدەي الىنۋى با­عى­تىندا جۇرگىزى­لۋى قاجەت دەگەن شە­شىم­گە كەلگەن بولاتىن. جەرگىلىكتى جەر­­­لەردەگى بەلسەندىلەر مۇنى اسىرا ورىن­­­داپ, حالىقتى ابدەن تۇقىرتتى. مى­­سا­لى, تورعاي اۋدانىنىڭ باسشىلارى جەكەمەنشىكتە تىپتەن جالعىز لاققا دەيىن قالدىرماۋ كەرەك دەدى. وسىنداي جاع­داي باسقا اۋدانداردا دا بەلەڭ ال­دى. ءسويتىپ, 1932 جىلى اقپانعا قا­راي قا­زاقستانداعى كولحوزشىلاردىڭ 87%, جەكەمەنشىك شارۋالاردىڭ 51,8%-ى
ما­­لىنان جۇرداي بولدى. بارلىق مال ۇجىم­شاردىڭ تاۋارلى فەرمالارىنا جيناقتالدى.

سوقىر ساياساتتىڭ ناتيجەسىندە 200 شاقىرىم جەردەگى اۋىلدار ءبىر جەرگە, ءبىر ۇجىمشارعا بىرىكتىرىلىپ, الىپ ءوندىرىس شارۋاشىلىقتارى قۇرىلدى. مىسالى, قورداي اۋدانىندا 600-دەن 800-گە دە­يىنگى شارۋا قوجالىقتارىن بىرىكتىرگەن وسىنداي ۇجىمشارلار از بولعان جوق. كەلەس اۋدانىندا اۋەل­دە قۇرىلعان 112 ۇجىمشاردىڭ ور­نىنا ەندى ولار 35 ۇجىم­شارعا بىرىك­تىرىلدى. ارىس اۋدانىندا 138 ۇجىم­شاردىڭ ورنىنا 67 ۇجىمشار قۇرىلدى. تالاس اۋدانىندا 300-400 قوجالىق ءبىر «قالاشىققا» جيناقتالدى. ەشقان­داي زووتەحنيكالىق ءىس-شارالارى قام­تاماسىز ەتىلمەگەن ءارى جەمشوپ پەن cۋ ماسەلەسى ويلاستىرىلماعان ءىرى فەر­­مالاردا مالدىڭ جاپپاي اۋرۋى مەن قىرىلۋى باستالدى. ءسويتىپ, قازاق­ستان­نىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مۇلدەم قۇلدىراپ, كۇيزەلىسكە ءتۇستى.

ءبىرىنشى بەسجىلدىق كەزىندە (1928-1932) وداقتىق تاۋارلى استىق وندى­رىسىندە قازاقستاننىڭ ۇلەسى 9%-دان 3%-عا دە­يىن تومەندەپ كەتتى. ال بۇل جىلدارى رەس­پۋبليكاداعى ەگىس كولەمى ەداۋىر ۇلعاي­تىلعان ەدى. تەك 1928-1940 جىلدارى ارا­سىندا ءداندى داقىلدار ەگىسى 1,5 ەسە ۇلعاي­عانىمەن, جالپى استىق ءونىمى 1,5 ەسە كەمىدى. سول جىلدارى ءار گەكتاردان الىنعان استىق كولەمى 9,2 تسەنتنەردەن 4,2 تسەنتنەرگە دەيىن تومەندەدى.

اسىرەسە مال شارۋاشىلىعى وراسان زور اپاتقا ۇشىرادى. 1928 جىلى 6 509 مىڭ باس ءىرى قارا بولسا, 1932 جىلى ودان 965 مىڭ باس قانا قالدى. تىپتەن 1941 جىلى سوعىس قارساڭىندا دا بۇرىنعى مال باسى قالپىنا كەلگەن جوق. 18 566 مىڭ قويدان 1932 جىلى 1 386 مىڭ باس قانا قوي قالدى (سوعىس قارساڭىندا رەسپۋبليكاداعى قوي سانى 8 ملن باسقا ارەڭ دەگەندە جەتتى). 1928 جىلى رەسپۋبليكاداعى 3 516 مىڭ باس جىلقىدان 3 200 مىڭى شىعىن بولدى (1941 جىلى ول 885 مىڭ باسقا ارەڭ ىلىكتى). ولكەدە تۇيە شارۋاشىلىعى قۇرىپ بىتۋگە اينالدى: 1928 جىلى 1 042 مىڭ باس تۇيەدەن 1935 جىلى نەبارى 63 مىڭ باس قانا تۇيە قالدى.

مال باسىنىڭ مۇنشاما كەمىپ كە­تۋىنە ۇكىمەتتىڭ ورتالىقتاندىرىلعان ەت جانە استىق, ت. ب. اۋىل شارۋاشىلىعى ونىم­دەرىن دايىنداۋ ساياساتى دا سەبەپ بولدى. يندۋستريالاندىرۋ جىلدارىن­دا ەلدىڭ كۇش-قۋاتى مەن رەسۋرستارىنا قا­را­ماي جاپپاي الىپ ونەركاسىپ ورىندارى مەن تەمىرجولدارىن سالا باستاعان وكىمەت ەندى ونداعى جۇمىسشىلار مەن قىزمەتكەرلەردى, قالا حالقىن اۋىل شا­رۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋدى كوبەي­تۋ ارقىلى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ ورنىنا, شارۋالاردىڭ استىعى مەن مالىن زورلىقپەن تارتىپ الىپ قام­تاماسىز ەتۋگە كىرىستى. ونىڭ ۇستىنە ين­دۋستريالاندىرۋعا قاجەتتى جابدىقتار مەن تەحنيكانى شەتەلدەن ساتىپ الۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ەكسپورتقا شىعاردى. وسىنىڭ ءبارى ءوز حالقىنىڭ مۇشكىل جاعدايىن ويلاماي, تەك شارۋالاردى, اۋىل مەن دەرەۆنيانى جاپپاي سىپىرا توناۋ ساياساتى ارقىلى جۇرگىزىلدى. تىپتەن 1931-1933 جىلدارى ەلدى اشتىق مەڭدەپ العان كەزدىڭ وزىندە دە قازاقستاندا ەت جانە استىق, باسقا دا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن جيناپ, ورتالىققا جىبەرۋ توقتاتىلعان جوق.

ورەسكەل ساياسات ناتيجەسىندە جەرگى­لىكتى ورگاندارعا بارىنشا ەرىك بەرىلىپ, ولار حالىققا ويلارىنا كەلگەنىن ىستەدى. ويتكەنى جوعارىدان تۇسكەن بۇيرىقتى وكىمەت ورىنداتپاي قويمادى. ازىق-ت ۇلىك, ەت, استىق, ءجۇن, ماقتا تاپسىرۋ جوسپارىن ورىنداماعان شارۋالار اباق­تىعا جابىلىپ, سوتقا بەرىلدى. وتكىزەر مالى, نە استىعى بولماعاندار بارىن ساتىپ, سوعان ءتيىستى زاتىن ساتىپ الىپ, وكىمەتكە وتكىزۋگە ءماجبۇر بولدى. كەي جەرلەردە ارقانداردى تارقاتىپ, يە بولماسا كيىزدەرگە دەيىن جيناپ, ءجۇن ورنىنا وتكىزۋگە تۋرا كەلدى. سۋىقتا قويىن قىر­قىپ, ءجۇنىن وتكىزگەندەر دە بولدى. مىسالى, 1930 جىلى الماتى وكرۋگىنىڭ بالقاش اۋدانىندا 300 مىڭ باسقا جۋىق مال وتكىزۋگە تاپسىرما بەرىلدى. ال ونداعى بار مالدىڭ سانى 173 مىڭعا ارەڭ جەتەتىن ەدى. ءدال وسىنداي جاعداي ىرعىز, سوزاق, ابىرالى, شىڭعىستاۋ, قار­قارالى جانە باسقا دا اۋدانداردا بولىپ, حالىقتىڭ ەرەكشە نارازىلىعىن تۋدىردى. مۇنىڭ ارتى كەي جەرلەردە كوتەرىلىسكە ۇلاستى.

مۇنداي قاتاڭ ساياساتقا, حالىقتى نە­گىزگى كۇنكورىسىنەن ايىرۋعا قارسى تۇر­­عاندار دا بولدى. بىراق وعان ەشكىم نا­زار اۋدارمادى. ال كازكرايكوم مەن ف.گولو­ششەكينگە بۇل جونىندە تىكەلەي نارا­زى­لىق بىلدىرگەندەر قولما-قول جۇمىس­تان قۋىلدى. مىسالى, سول كەزدە­گى دايىنداۋ حالىق كوميسسارىنىڭ ورىن­باسارى زەينوللا تورەعوجين رەسپۋب­ليكاداعى مال باسىنىڭ سانى مەن ەت دايىنداۋ ناۋقاندارىندا تارتىلىپ الىنىپ جات­قان مال ەسەبىنىڭ بالان­سىن شىعارىپ, ء«دال قازىرگىدەي مول­شەردە مال دايىنداۋ ساياساتىن جالعاس­تىرا بەرسەك, رەسپۋبليكا مال شارۋاشىلىعى بۇعان توتەپ بەرە الماس», دەپ مالىمدەدى. زيالى ازامات ءارى بىلىكتى ماماننىڭ بۇل دالەلدى ەسكەرتۋلەرى­نە ءباسپاسوز بەتىندە, پلەنۋم قارارلا­رىن­دا, تىپتەن كەيبىر اۋداندىق پارتيا كوميتەتتەرىنىڭ شەشىمدەرىندە وڭشىل وپپورتۋنيست پىكىرى دەگەن باعا بەرىلىپ, ونى قوستاعاندارعا «تورەعوجينشىلدىك» دەگەن «ايىپ» تاعىلدى. ز.تورەعوجين تۋرالى «بولشەۆيك كازاحستانا» جۋرنالى بىلاي دەپ جازدى: «بالانستا وڭ­شىل وپپورتۋنيستىك, مەحانيكالىق مە­تو­­دولوگيانىڭ تۇپكى ءمانى, تەوريالىق دار­مەنسىزدىك, ماركستىك-لەنيندىك ديا­لەك­تيكانى مۇلدەم تۇسىنبەۋشىلىك اي­قىن كورىنىس تاپقان... اۆتور مال با­سى ەسەبىنىڭ ازايىپ كەتكەندىگىن بەتكە ۇس­تاعان. بۇل سوڭعىسى – فاكت. بىراق ارام ۋكلونيست بۇل فاكتىدەن باسقا نەعۇر­لىم ما­ڭىز­دى ەكونوميكالىق جانە ساياسي وزگە­رىس­تەردى ...ءسوتسياليزمنىڭ شىن ءوسىپ كەلە جات­قاندىعىن كەرمەيدى». ف.گولوششە­كيننىڭ تىكەلەي نۇسقاۋىمەن جازىلعان بۇل ما­قالا وزىنە قارسى شىق­قىسى كەلگەندەرگە الدىن الا تىيىم سالۋ ساياساتى ەدى. ال ز.تورەعوجين بول­سا قىزمەتىنەن الىنىپ, الماتى وبلى­سىنا كەڭشار ديرەكتورى ەتىپ جىبە­رىلدى. گولوششەكين قىزمەتتەن كەتكەن سوڭ ز.تورەحوجين قازاق كسر كەڭ­شار­لار ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى بولىپ تاعايىن­دالدى. بىراق 1938 جىلى اتىلىپ كەتتى.

«اسىرا سىلتەۋ بولماسىن, اشا تۇياق قالماسىن» دەگەن سۇرقيا دا اششى ازىل­مەن بەلسەندىلەر ەلدىڭ مالىن وسىلاي قۇرت­تى. ايتەۋىر ورتاعا كەتىپ قالا­دى دەگەن ۇرەيمەن شارۋالار مالى­نىڭ كوپشىلى­گىن جاپپاي سويىپ تاستادى. ءسويتىپ, مەملەكەت مۇددەسى دەگەن جەلەۋمەن جاسالعان زاڭ­­سىز­دىق وسىلاي ەلدىڭ بەرەكەسىن كەتىردى.

وسىنىڭ ءبارى, اسىرەسە قازاقستانداعى مال باسىنىڭ جويىلىپ كەتۋى, ستاليندىك باسشىلىقتىڭ نازارىن ەرىكسىز اۋدار­دى. ءسويتىپ, 1932 جىلى 17 قىركۇيەكتە ­ۆكپ(ب) ورتالىق كوميتەتىنىڭ «قازاق­ستان­نىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى جانە ونىڭ ىشىندە مال شارۋاشىلىعى تۋرالى» دەگەن قاۋلىسى شىقتى. وسىعان دەيىن عىلىمي زەرتتەۋلەردە بۇل قاۋلى «ناقتى ءىس-قيمىل باعدارلاماسى» بولعان «تاريحي» شەشىم دەپ باعالانىپ كەلدى. شىن مانىندە, قازاقستاندى ويسىراتا كۇيزەلتىپ كەتكەن ۇجىمداستىرۋ كەزىن­دەگى قىلمىستار مەن شارۋالارعا قارسى جا­سالعان زورلىق پەن ولاردىڭ باسىنا تۇسكەن قورلىق جونىندە, سون­داي-اق اشار­شىلىق الاپاتى تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوز ايتىلماعان بۇل قاۋلىنىڭ رەسپۋب­ليكا اۋىل شارۋاشىلىعىن ور­كەن­­دەتۋدەگى «اسا كورنەكتى» رولىنە تولىق كۇمان كەلتىرۋگە بولادى. وقي­عا­نىڭ ال­دىن الماي, بولارى بولىپ, حالىق قىرى­لىپ, ءتىرى قالعانى باس ساۋعا­لاپ, بوسقىن بولىپ كەتكەن كەز­دە قا­بىل­دانعان «تاريحي شەشىمنىڭ» ماڭى­زى وسىنداي ەدى.

وتىرىقشىلاندىرۋ كوميتەتى قا­زاق­ستاندا 1930 جىلى قاڭتاردا قۇ­رىل­دى. كوشپەلى جانە جارتىلاي كوش­پەلى شارۋا قوجالىقتارىن ءبىر اۋىلعا (پوسەلكەگە) بىرىكتىرۋمەن اينالىساتىن كوميتەت جۇمىسىن دۇرىس باستاعانىمەن, ونىسى اياقسىز قالدى. سەبەبى ۇجىمداستىرۋ مەن قاتار جۇرگەن مەملەكەتكە مال وتكىزۋ, استىق جيناپ بەرۋ ناۋقاندارى حالىقتى اشتىققا ۇشىراتىپ, قاڭعىتىپ جىبەردى, ولىمگە دۋشار ەتتى. ال ۆكپ (ب)-نىڭ 1932 جىلى 17 قىركۇيەكتەگى قاۋلىسىندا اشارشىلىق تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوز جوق, ادام ەتىن جەۋ فاكتىلەرى كوبەيگەنىن بىلاي قويعاندا, رەسپۋبليكاداعى ناۋبەت تۋرالى ەشتەڭە ايتىلماعان. قازاق رەس­پۋب­ليكاسىنا كومەك بەرىلسىن دەگەن سوز­دەر بار. ال 1932 جىل  اشتىقتىڭ شەگى­نە جەتكەن كەزى ەدى. بىراق كومەك كورسە­­تىل­مەدى.

اشتىقتان باس ساۋعالاعان بوسقىن­دار سىبىرگە, قيىر شىعىسقا, تىپتەن كام­چاتكاعا دەيىن باردى. كورشى وزبەك­ستانعا 200 مىڭ, قىرعىز ەلىنە 200 مىڭ قازاق بوسقىنى باردى, بىراق ەسەپكە الىنعانى – 125 مىڭ. ەدىل بويىنا 200 مىڭ قازاق ءوتتى. بىراق ول جەرلەردەگى ازىق-ت ۇلىك كارتوچكاسىمەن تاماعىن العان­دىقتان, قازاق بوسقىندارى تىركەۋسىز ەدى. ولار وتە اۋىر قيىندىقتى باستان كەشتى. رەسەي­دىڭ ەكونوميكالىق ارحي­ۆىن­دە 1932 جىلى جازدا ستالينگراد ولكە­سىندە قا­زاقتاردىڭ جاپپاي اشتان ءولۋى تىر­كەلگەن.

رەسپۋبليكاداعى جاعدايدىڭ قيىن ەكەندىگىن ايتىپ, ماسكەۋگە جازىلعان شاعىمدار وتە كوپ. سوندىقتان كسرو ۇكىمەتى قازاقستاننىڭ باتىسىنا, ورتا­لىققا, شىعىسىنا قۇپيا تۇردە ءۇش كوميسسيا جىبەرىپ, جاعدايدى ءبىلدى. بىراق ول ءۇش كوميسسيانىڭ ەسەپتەرىندە ادام ەتىن جەۋ فاكتىلەرى تەك جەڭىل تۇردە اتاپ وتىلەدى. ولارعا قوسا قازاق اكسر ۇكى­مە­تىنىڭ توراعاسى وراز يساەۆ ي.ءستاليننىڭ اتىنا بايانحات جولداپ, مۇمكىن رەسپۋبليكانىڭ ءبىرىنشى باسشىسى ف.گولوششەكيندى اۋىستىرعان دۇرىس شىعار دەگەن پىكىر ايتىپتى. بىراق گولوششەكيندى بوساتۋ 1933 جىلى 31 ناۋ­رىزدا عانا شەشىلدى. 1933 جىلى 31 ناۋرىزدا سىرتتاي ساياسي بيۋرو مۇشە­لەرىنىڭ كەلىسىمىمەن ورنىنان بوساتىلعان گولوششەكيننىڭ ورنىنا ل.ميرزويان تاعا­يىندالدى.

ال قازاقستانداعى تراگەدياعا تىكە­لەي جاۋاپتى ف.گولوششەكين دە, رەسپۋب­ليكانىڭ بار مالى مەن استىعىن مەملەكەتكە تارتىپ الىپ, حالىقتى اشتىققا ۇشىراتۋعا جول بەرگەن كسرو ساۋدا جانە جابدىقتاۋ حالىق كوميسسارى ا.ميكويان دا جاۋاپقا تارتىلمادى. رەسپۋب­ليكاعا كومەك تەك 1933 جىلى ناۋرىز­دان كەيىن عانا كورسەتىلە باستادى. واك توراعاسى ۇ.ق ۇلىمبەتوۆ ءۇش اي بويى ماسكەۋدە بولىپ, قازاق اكسر-نە كومەك رەتىندە جىبەرىلەتىن استىقتى جونەلتۋگە كۇش سالدى.

بۇل كەزدە وگپۋ-نكۆد ورگاندا­رى­نىڭ ۇيىمداستىرعان كوميسسياسى ءار ­اۋدان بويىنشا ادام مەن مال شىعى­نىن ەسەپتەپ قورىتىندى جاسادى. ول قۇجات 1938-1939 جىلدارى اياقتالدى. ول دەرەكتەر بويىنشا 1930-1933 جىلدا­رى رەسپۋبليكادا حالىق سانىنىڭ كەمۋى ­2 531 441 ادام ەكەنى انىقتالدى. ­ونىڭ 1 ملن 200 مىڭى اشتان قىرىلعان­دار, بىراق كوپ جەرلەردە 1929-1932 جىلدارى كوتەرىلىستەر ورىن العان كەزدە قۇجاتتار جويىلىپ كەتكەندىكتەن, بۇل دەرەكتەر تولىق ەمەس دەپ ەسكەرتەدى.

ادامداردىڭ تۇرمىسى ناشارلاپ, كۇن كورۋ مۇمكىندىگى قيىنداعان كەزدە سوعان سايكەس نەشە ءتۇرلى اۋرۋلار­دىڭ مەڭدەپ كەتۋى دە كوبەيگەن ەدى. قازاقستاننىڭ شىعىسىنان باتىسىنا دەيىنگى كەڭ-بايتاق جەرىن جايلاپ العان جۇقپالى اۋرۋلار ەپيدەمياسىنان 1933 جىلى 5 ناۋرىزدا رەسمي دەرەك بويىنشا 20 كۇن ىشىندە 1396 بورتپە, تۇينەك (بريۋشنياك) اۋرۋىمەن 304, شەشەكپەن 126 ادام اۋىرعان. قاراعاندى, اقتوبە, شىعىس قازاقستان, وڭتۇستىك قازاقستان, باتىس قازاقستان, الماتى وبلىستارىندا ەپيدەميالىق اۋرۋلار كوبەيگەن, ونىڭ مولشەرى 2113 ادامعا جەتكەن. مۇنداي جاعداي بارلىق ەلدى مەكەندە ورىندالدى.

رەسپۋبليكادان تىس جەرگە بوسقىن بولىپ, قىتاي, اۋعانستان, كورشى رەس­پۋب­ليكالارعا, تىپتەن ارحانگەلسك, مۋر­­مانسك سياقتى سولتۇستىك ولكەلەرگە كەت­كەن­دەرگە دەيىن ەسەپكە الىندى. كسرو كولەمىندەگى قازاق بوسقىندارى ەلىنە قاي­تارىلسىن دەگەن بۇيرىق شىققان سوڭ ولار جۇمىسقا جولدانعان مەكەمەلە­رىن تاستاپ ەلگە قايتا باس­تادى. بۇل جۇمىس­تى كەزىندە ىسكە اسىر­ماق بولعان قازاق اكسر-ءنىڭ وتى­رىق­شىلاندىرۋ كوميتەتى ەدى. كەڭەس مەملەكەتى مەن بولشەۆيكتەر پارتياسى اشتىق بوسقىندارىن اۋا كوشۋشى­لەر دەپ اتادى. بۇل دا حالىقتى الداۋدىڭ ءبىر كورىنىسى ەدى. بوسقىنداردى ەلگە قايتارۋ ءىسى 1936 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن جالعاستى.

قايدار الداجۇمانوۆ,

ش.ش. ءۋاليحانوۆ اتىنداعى

تاريح جانە ەتنولوگيا

ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي

قىزمەتكەرى, پروفەسسور