جۇمىس توبى مۇشەلەرىنە قۇپيا قورلارداعى قۇجاتتارمەن تانىسۋعا مۇمكىندىك جاسالىپ, زەرتتەۋشىلەر الماتى, استانا, اقتوبە, قاراعاندى, سەمەي, ت.ب. قالالارعا ىسساپارعا دا شىعىپ قايتتى.
عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسى باتىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا جەتى باعىتقا توپتاستىرىلعان بولاتىن. زەرتتەۋشىلەر الماتى قالاسىنداعى ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆ جانە پرەزيدەنت ارحيۆىندە جۇمىستانىپ, قاجەتتى قۇجات كوشىرمەلەرىن اكەلدى. ءتىپتى وبلىستىڭ ءوز ىشىندەگى قاراتوبە, جانىبەك, شىڭعىرلاۋ, سىرىم, قازتالوۆ, اقجايىق, ت.ب. اۋداندىق ارحيۆتەر دە تەكسەرىلدى. رەپرەسسيا قۇرباندارىنىڭ ۇرپاقتارى, كۋاگەرلەر ىزدەستىرىلىپ, جۇزدەگەن اداممەن كەزدەسۋ ءوتتى. مۇنىڭ اراسىندا ءتۇرلى عىلىمي جيىندار مەن كونفەرەنتسيالاردا باياندامالار جاسالىپ, باق بەتىندە ماقالالار جاريالاندى.
ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ بويىنشا جۇمىس باستالعان العاشقى جىلدىڭ وزىندە-اق باتىسقازاقستاندىق زەرتتەۋشىلەر ەكى جيناقتى جارىققا شىعاردى. ال بىلتىر, 2022 جىلدىڭ جۇمىس ناتيجەسىندە جەتى كىتاپ باسىلىپ شىقتى. ودان بولەك, بيىل دا بىرنەشە كىتاپ باسپادان شىعۋعا ازىرلەنىپ جاتىر. بۇل جيناقتاردا جارىق كورگەن تاريحي دەرەكتەر مەن قۇجاتتاردىڭ باسىم بولىگى – بۇرىن كوپشىلىك كوزىنەن تاسا بولعان مالىمەتتەر. وسى ارقىلى كسرو-دا بولعان ساياسي رەپرەسسيانىڭ اۋقىمى مەن ونىڭ وڭىرگە كەلتىرگەن زاردابى تولىق اشىلدى دەۋگە نەگىز بار.
حالىق كوتەرىلىستەرى حاقىندا
وڭىردەگى رەپرەسسيا سالدارىن زەرتتەۋ جەتى باعىت بويىنشا ءجۇرىپ جاتىر. ونىڭ العاشقىسى – حالىق كوتەرىلىستەرى, وعان قاتىسقانى نەمەسە قولداعانى ءۇشىن ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانداردى زەرتتەۋگە باعىتتالعان. توپ جەتەكشىسى – تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ەسقايرات حايداروۆ وسى كەزگە دەيىن جاريا ايتىلماعان بىرنەشە وقيعانى انىقتادى. ءسويتىپ, 2022 جىلدىڭ سوڭىندا باسپادان «باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى حالىق كوتەرىلىستەرى (1928-1932)» اتتى كىتاپ جارىق كوردى.
بۇل ەڭبەكتە وبلىس اۋماعىندا ۇجىمداستىرۋ ساياساتىنا قارسى بولعان حالىق كوتەرىلىستەرى باتىس قازاقستان وبلىستىق پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ ارنايى مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ قۇجاتتارى نەگىزىندە كەشەندى تۇردە زەرتتەلگەن. كىتاپتا جاڭاقالا جانە ءىلبىشىن كوتەرىلىسى, جىمپيتى كوتەرىلىسى, ورال توڭىرەگىندەگى اۋىلدارداعى وقيعالار, ازعىر, وردا, جانىبەك جانە شىڭعىرلاۋ اۋداندارىنداعى حالىق نارازىلىقتارىنىڭ سەبەپ-سالدارى, ءجۇرۋ بارىسى, قاتىسۋشىلاردىڭ الەۋمەتتىك قۇرامى, ولارعا تاعىلعان ايىپتار, قابىلدانعان ۇكىمدەر, اقتاۋ قورىتىندىلارى ارحيۆ دەرەكتەرى نەگىزىندە جازىلدى.
– زەرتتەۋ جۇمىسى بارىسىندا وبلىستىق مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ №992 قورىنداعى ۇجىمداستىرۋ ساياساتىنا, سونىڭ ىشىندە ازعىر اۋدانىنداعى كامپەسكەلەۋ ماسەلەسىنە قاتىستى دەرەكتەرگە تالداۋ جاسادىق. ازعىر اۋدانىنداعى كامپەسكەلەنگەن بايلاردىڭ ءتىزىمى جاساقتالدى. سونداي-اق جەرگىلىكتى پوليتسيا دەپارتامەنتى ارنايى ءارحيۆىنىڭ №18 قورىندا ساقتاۋلى ىستەردى تۇگەل ءسۇزىپ شىقتىق, – دەيدى ەسقايرات حايداروۆ.
ناتيجەسىندە, ازعىردىڭ پەنزاعا جەر اۋدارىلعان بايلارى, جىمپيتى اۋدانى №15 جانە №19 اۋىلدارىنداعى بايلار مەن اتقامىنەرلەردىڭ ءىسى, جاڭاقالا جانە ءىلبىشىن كوتەرىلىسى, وردا بايلارىنىڭ باس كوتەرۋى, جانىبەك اۋدانى كۇيگەنكول اۋىلىنداعى ۇجىمداستىرۋعا قارسىلىق, ت.ب. حالىق نارازىلىقتارى ناقتى قۇجاتتار نەگىزىندە زەرتتەلىپ, جارىق كوردى. ايتپاقشى, عالىمنىڭ «كۇيگەنكول اۋىلىنداعى قۋعىن-سۇرگىن» دەگەن ماقالاسى «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە جارىق كورگەن بولاتىن. ە.حايداروۆ 1928-1932 جىلدار ارالىعىندا كەڭەس بيلىگىنە قارسى نارازىلىق, باسكوتەرۋ باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ازعىر, جىمپيتى, ءبورلى, زاۋرالنىي, كامەن, جاڭاقالا, ءىلبىشىن, وردا, جانىبەك, شىڭعىرلاۋ جانە قاراتوبە اۋداندارىن قامتىعانىن انىقتادى. ال بۇعان دەيىن تەك جاڭاقالا كوتەرىلىسى عانا ايتىلاتىن.
«باتىس قازاقستان وبلىسى پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ ارنايى مەملەكەتتىك ءارحيۆى قۇجاتتارى بويىنشا كوتەرىلىستەرگە قاتىناسقانى جانە كەڭەس وكىمەتىنە قارسى شىققانى ءۇشىن 309 ادامنىڭ جازىقسىز ساياسي قۋدالاۋعا ۇشىراعانى انىقتالدى. 1930 جىلدارى ورال ماڭىنداعى اۋدانداردان جانە جىمپيتى اۋدانىنان بارلىعى 41 ادام اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن. قالعاندارى ءارتۇرلى مەرزىمدەرگە كونتسلاگەرلەرگە قامالىپ, كەيبىرى جەر اۋدارىلعان. دەگەنمەن ساياسي-قۋعىن سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ سانى مۇنىمەن شەكتەلمەيدى. زەرتتەۋ بارىسىندا ءالى دە تىڭ دەرەكتەر شىعۋى مۇمكىن», دەيدى عالىم.
عاسىر بويى جاسىرىلعان قۇجاتتار
كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ جانە 30-جىلدارداعى اشتىقتا قازا تاپقان نەمەسە جاپا شەككەندەردى انىقتاۋ بويىنشا جۇمىس توبىن تانىمال عالىم, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى باقتىلى بورانباەۆا باسقارادى. عالىمنىڭ «ورال, بوكەي گۋبەرنيالارىنداعى اشتىق (1921-1922)» تاقىرىبىنداعى قۇجاتتار جيناعىن باتىس قازاقستان وبلىستىق مەملەكەتتىك ءارحيۆى قورىنداعى دەرەكتەردەن قۇراستىرىلعان.
– بۇل جيناققا 1921-1922 جىلدارداعى ورال, بوكەي گۋبەرنيالارىنداعى اشتىققا قاتىستى تاريحي قۇجاتتار ەنگىزىلدى. وبلىستىق ارحيۆ قويماسىنىڭ №19, №28, №40, №313 قورلارىندا عاسىر بويىنا ساقتالعان قۇندى دەرەكتەر: بۇيرىقتار, قاۋلىلار, ۇندەۋلەر, نۇسقاۋلىقتار, باياندامالار مەن ستاتيستيكالىق ەسەپتەر – حح عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندە قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا ورىن العان اشتىق قاسىرەتىنىڭ دايەگى مەن دالەلى. قۇپياسىزداندىرىلعان بۇل قۇجاتتاردىڭ باسىم بولىگى العاش رەت جاريالانىپ وتىر, – دەيدى باقتىلى سانسىزبايقىزى.
بۇل قۇجاتتاردىڭ قۇندىلىعى مىنادا: ورال وڭىرىندە ءى, ءىى سانى بويىنشا قۋعىندالعان بايلاردىڭ ءتىزىمى, جينالىس حاتتامالارى تولىق كورسەتىلگەن. مىسالى, 1931 جىلى كامەن اۋدانىنان ءىى سانى بويىنشا كۋلاك رەتىندە قۋعىندالعان 31 ايەلدىڭ ءتىزىمى تابىلدى.
سونداي-اق 1920-1922 جىلدارى ورال, بوكەي گۋبەرنيالارىندا بولعان اشتىق قاسىرەتىنە قاتىستى قۇجاتتار وبلىستىق ارحيۆ قورىندا عاسىر بويى قۇپيا ساقتالعان ەكەن. قورداعى №28 جانە №313 قور قۇجاتتارىن زەرتتەۋ, ساراپتاۋ جۇمىسى ناتيجەسىندە كالمىكوۆ ۋەزىنىڭ بايباراق, بايعۇتتى بولىستارىنداعى اشىققان ادامداردىڭ تىزىمدەرى تابىلدى. ورال ۋەزىنە قاتىستى دا وسىنداي قۇجاتتار بار. جوعارىدا ايتىلعان جيناققا بۇرىن ەش جەردە جاريالانباعان 120 ارحيۆ قۇجاتى ەنگىزىلدى.
5 جىلدا 632 باي تاركىلەنگەن
ال جانتاس سافۋللين جەتەكشىلىك ەتكەن كۋلاكتار, بايلار, جارتىلاي فەودالدار مەن شارۋالاردىڭ اقتالماعان قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن زەرتتەۋ بويىنشا جۇمىس توبى دا بىرنەشە جيناققا جۇك بولاتىن قۇجاتتاردىڭ شاڭىن قاقتى. ناتيجەسىندە, 2022 جىلدىڭ سوڭىندا «باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى بايلاردى, كۋلاكتاردى تاركىلەۋ جانە جەر اۋدارۋ. 1928-1932» اتتى ارحيۆ قۇجاتتارى جيناعى دايىندالدى.
– بۇل جيناققا باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى بايلاردى, كۋلاكتاردى تاركىلەۋ جانە جەر اۋدارۋعا قاتىستى تاريحي قۇجاتتار توپتاستىرىلدى. قۇپياسىزداندىرىلعان بۇل قۇجاتتاردىڭ دا باسىم بولىگى العاش رەت جاريالانىپ وتىر, – دەيدى جانتاس نابيوللا ۇلى.
ايتا كەتەيىك, «Dana» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ سايتىندا ءدال وسى تاركىلەۋگە ۇشىراپ, جەر اۋدارىلعان تۇلعالار حرونولوگيالىق رەتپەن ورنالاستىرىلعان. مۇنداعى دەرەكتەرگە قاراعاندا, باتىس قازاقستان وبلىسىندا 1928 جىل – 81, 1929 جىلى – 54, 1930 جىلى – 226, 1931 جىلى – 220, 1932 جىل بويىنشا 51 ادام مال-مۇلكى تاركىلەنىپ, جەر اۋدارىلعان ەكەن. جۇمىس توبى 2022 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا نەگىزسىز تاركىلەنىپ, جەر اۋدارىلعان, ايىپپۇل سالىنعان 1214 ادامدى اقتاۋعا ۇسىندى.
الاش جانە اقجايىق
اقجايىق ءوڭىرى – الاش قوزعالىسى تۋ تىككەن توپىراقتىڭ ءبىرى. ءدال وسى الاش پارتياسىنا مۇشە بولعانى, الاشوردا ۇكىمەتى يدەياسىن قولداعانى ءۇشىن جۇزدەگەن باتىسقازاقستاندىق مەملەكەتتىك قۋدالاۋعا جانە قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان بولاتىن. وسىناۋ تاقىرىپقا بەلگىلى زەرتتەۋشى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ءالفيا بايبولسىنوۆا باستاعان جۇمىس توبى جۇيەلى كىرىسىپ, كوپ جۇمىس اتقاردى.
الاش قوزعالىسى تاقىرىبىن كوپ جىلدان بەرى زەرتتەپ جۇرگەن ءالفيا سابىرعاليقىزى بۇدان بۇرىن دا الماتى قالاسىنداعى ورتالىق مەملەكەتتىك ءارحيۆىن, پرەزيدەنت ءارحيۆىن اقتارىپ, قۇندى قۇجاتتاردى قولعا تۇسىرگەن بولاتىن. عالىمنىڭ كوپجىلدىق ەڭبەگى – حح عاسىردىڭ باسىنداعى الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ مۇشەسى, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, دارىگەر داۋلەتشاح كۇسەپقاليەۆتىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى تۋرالى مونوگرافياسى ءدال وسى كوميسسيا جۇمىسى اياسىندا باسپادان جەكە كىتاپ بولىپ شىقتى. مۇندا قايراتكەر د.كۇسەپقاليەۆتىڭ ءومىرى مەن قوعامدىق-ساياسي قىزمەتى ارحيۆ دەرەكتەرى, قولجازبالار, ەستەلىكتەر جانە مەرزىمدى باسىلىمدار نەگىزىندە جاڭا تاريحي كوزقاراس تۇرعىسىندا قاراستىرىلعان.
بۇدان بولەك, ءالفيا بايبولسىنوۆانىڭ جەتەكشىلىگىمەن «تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسكەندەر: الاش قوزعالىسىنىڭ بەلسەندىلەرى مەن نيەتتەستەرى» اتتى ەنتسيكلوپەديالىق جيناق دايىندالىپ جاتىر. بۇل بۇرىن-سوڭدى وسى باعىتتا جارىق كورگەن جيناقتاردان الدەقايدا تولىمدى, تىڭ دەرەكتەرى مول ەڭبەك بولعالى تۇر. قازىردىڭ وزىندە الاش قوزعالىسىنىڭ كۇنباتىس قاناتىنا قاتىسى بار 550 ادامنىڭ ءتىزىمى مەن ءومىربايانى جيناقتالدى. ولاردىڭ بىرقاتارى, مىسالى وتەپ جۇماعاليەۆ, مۇحامەد-راحىم قاراباەۆ, ايتقالي ابىلاەۆ سىندى تۇلعالار ءالى كۇنگە دەيىن اقتالماعان.
تۇرمەگە تولى دالا
ءالفيا سابىرعاليقىزى جەتەكشىلىك ەتەتىن توپتىڭ اتقارىپ جاتقان تاعى ءبىر ىرگەلى ءىسى – باتىس قازاقستان وبلىسى اۋماعىندا بولعان جازالاۋ لاگەرلەرى مەن نكۆد كەڭسەلەرىن انىقتاۋ بويىنشا جۇمىستار.
شىنى كەرەك, 20-50 جىلدارى بولعان ساياسي تۇتقىندار لاگەرلەرى مەن نكۆد مەكەمەلەرى تۋرالى اقپارات تابۋ وتە قيىن ەكەن. ويتكەنى بۇل دەرەكتەر «اسا قۇپيا» دەگەن دارەجەگە يە. ءتيىستى ورگاندار بۇل اقپاراتتى ءالى كۇنگە جاسىرۋعا تىرىسادى. كەيبىر ماڭىزدى قۇجاتتار اسكەري قۇپياعا سايكەس جويىلعان. سوعان قاراماستان جۇمىس توبى وسى باعىتتا تىنباي دەرەك ىزدەستىرىپ, ءبىراز مالىمەت تاپقان.
– رەسمي دەرەك بويىنشا باتىس قازاقستان وبلىسىندا 1937 جىلى 853 ادام قۋعىنعا ۇشىراپ, ونىڭ 335-ءى اتىلعانى, 1938 جىلى 936 ادام تۇتقىندالىپ, 690-ى اتىلعانى بەلگىلى. بىراق ءبىز قازىردىڭ وزىندە قۇجاتتىق دەرەكتەر بويىنشا 1937 جىلى شامامەن 1500-گە جۋىق ادام, 1938 جىلى 2000-عا دەيىن قۋدالانعانىن انىقتادىق, – دەيدى ءالفيا بايبولسىنوۆا.
ورال وبلىسىندا گۋلاگ جۇيەسىنە كىرەتىن كامەنلاگ, بەزىميانلاگ جانە سالاۆات لاگەر, الجير-ءدىڭ ورالداعى بولىمشەسى قىزمەت جاساعان. ولاردا 2 مىڭنان 5 مىڭعا دەيىن تۇتقىن ۇستالعان. بۇلاردىڭ ەڭ ۇلكەنى كامەنلاگ قازىرگى ساراتوۆ وبلىسىمەن شەكتەس تاسقالا اۋدانى اۋماعىندا بولىپتى. مۇندا نەگىزىنەن وزگە وڭىرلەردەن جەر اۋىپ كەلگەندەر ورنالاستىرىلعان, ونىڭ ىشىندە ەڭبەكپەن تۇزەتۋ لاگەرى جانە ارنايى قونىستار جەلىسى جۇمىس ىستەگەن.
باتىس قازاقستان وبلىسى مەن سامارا وبلىسى شەكتەسكەن اۋماعىندا ورنالاسقان بەزىميانلاگ لاگەرى 1940 جىلى قۇرىلعان. 1940 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي ءماجبۇرلى ەڭبەك لاگەرى كۋيبىشەۆ فابريكالارىنىڭ قۇرىلىسىنا ارنالعان لاگەرلەر اكىمشىلىگى بولىپ وزگەرتىلدى. 1941 جىلى قاڭتاردا بەزىميانلاگ لاگەرىندە – 42 903 ادام, 1941 جىلى شىلدەدە – 91 211 ادام, 1942 جىلى قاڭتاردا – 81 278 ادام, 1943 جىلدىڭ قاڭتارىندا – 29 811 ادام, ونىڭ ىشىندە 1 475 ايەل, 1944 جىلدىڭ قاڭتارىندا – 5 990 ادام, 1944 جىلى شىلدەدە – 8 583 ادام, 1945 جىلدىڭ قاڭتارىندا – 7 122 ادام, 1946 جىلدىڭ قاڭتارىندا 5 963 ادام بولىپتى.
«الجير» جۇيەسىنىڭ ورالداعى بولىمشەسى سالاۆات لاگەرى ورال قالاسىنداعى ورتالىق قالالىق تۇرمە جانىندا قىزمەت جاساعان. بۇل جەردە, ەڭ الدىمەن, ساياسي ايىپ تاعىلعانداردىڭ ايەلدەرى قاماۋعا الىندى. قىسقا مەرزىم ىشىندە بارلىق «حالىق جاۋىنىڭ» ايەلدەرى قاماۋعا الىنىپ, 5-8 جىل مەرزىمگە سوتتالىپ, ەتل-گە جىبەرىلدى. وڭىردە بۇلاردان باسقا 2 ۇلكەن ماڭىزدى لاگەر جەلىسى – تۇركىستان لاگەرى جانە ورتاازيالىق لاگەر جۇمىس ىستەگەنى بەلگىلى. بىراق بۇل بۇرىنعى ورگان قىزمەتكەرلەرىنىڭ اۋىزشا دەرەكتەرى عانا. ناقتى قۇجاتتار ءالى تابىلعان جوق.
باتىس قازاقستان وبلىسىندا نكۆد-نىڭ ايىپتاۋ جانە جازالاۋ ۇكىمدەرى ورال قالاسىنداعى يتك №12 بولىمشەلەرىندە: قالالىق تۇرمەنىڭ جانىنداعى اعاش باراكتاردا, سونداي-اق دالالىق ستاندار ۆەتەلكي, بورتاۋ جانە پلودووۆوششنوي ماڭىندا بولعان. بۇعان قوسا قازتالوۆ اۋدانىنىڭ شيلنايا بالكا, بايتەرەك اۋدانىنىڭ داريان, شاپوۆ, يانايكين پوسەلكەلەرىندە, اقجايىق اۋدانىنىڭ بۋدارين, كوجەحاروۆ اۋىلدارىندا, شىڭعىرلاۋ اۋدانىنىڭ اششىساي كەڭشارىندا, ءبورلى اۋدانىنىڭ ءبورلى پوسەلكەسىندە, بوكەي وردا اۋدانىنداعى سايحىن اۋىلىندا, تەرەكتى اۋدانىنىڭ فەدوروۆ پوسەلكەسىندە دە وسىنداي ۇدەرىستەر وتكىزىلىپ, ۇكىم سول جەرلەردە ورىندالىپ وتىرعان. چاپاەۆ (قازىرگى اقجايىق) اۋدانىندا بەلگىلى پرورۆا لاگەرىنىڭ فيليالى بولعان.
– ءبىز قازىر باتىس قازاقستاندا 1930-1950 جىلدارى بولعان ساياسي قۋعىن-سۇرگىن لاگەرلەرى مەن نكۆد كەڭسەلەرى تۋرالى دەرەكتەردى وڭدەپ, كورديناتتارىن انىقتاپ, كارتا دايىنداپ جاتىرمىز, – دەيدى زەرتتەۋشى.
سەنىم ءۇشىن سەرگەلدەڭ
ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جىلدارى ءداستۇرلى ءدىن وكىلدەرى دە جاپپاي قۋدالاۋعا ۇشىرادى. وسى جولداردىڭ اۆتورى باستاعان جۇمىس توبى 2021 جىلى ءدىني قىزمەتى ءۇشىن قۋعىنعا ۇشىراعان 892 مۇسىلمان, 107 حريستيان ءدىنى وكىلىنىڭ ءتىزىمىن انىقتاپ, اقتاۋعا ۇسىنعان بولاتىن. 2022 جىلدىڭ قورىتىندىسىندا «قۋعىندالعان حازىرەتتەر» اتتى جيناق جارىق كوردى.
بۇل جيناققا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جىلدارى باتىس قازاقستان وڭىرىندە قۋدالاۋعا ۇشىراعان ءدىن وكىلدەرى – حازىرەت-يشانداردىڭ تاعدىرى ارقاۋ بولعان. اتالعان حازىرەتتەردىڭ ءبىرازى حح عاسىردىڭ باسىنداعى قوعامدىق-ساياسي وقيعالاردىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەن, بۇكىلرەسەيلىك مۇسىلماندار سيەزىنە, جالپىقازاق سيەزدەرىنە دەلەگات بولىپ قاتىسىپ, ەل تاعدىرىن شەشۋگە ارالاسقان. كىتاپ كەيىپكەرلەرىنىڭ ءومىر جولى حح عاسىردىڭ باسىنداعى قازاق قوعامدىق-ساياسي ومىرىندەگى ءدىن قايراتكەرلەرىنىڭ ىقپالى مەن ورنىن ايقىنداپ تۇر. قايىرشا احمەتجانوۆ, قۋاناي قوسداۋلەتوۆ, حاسان نۇرمۇحامەدوۆ, قاجىعالي ماۋلىمبەرديەۆ, نىعمەتوللا يبراگيموۆ, داۋلەتيار ايساريەۆ, عابدولعازيز كوبەەۆ, عۇبايدوللا احمەتوۆ, قۇرمانعالي قۋانىشقاليەۆ, لۇقپان تۇرسىنوۆ سىندى تۇلعالار كەڭەس وداعىندا, سونىڭ ىشىندە قازاقستاندا بولعان ستاليندىك رەپرەسسيانىڭ, ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ بارلىق تولقىنىن باسىنان وتكەرگەن ەدى. سوندىقتان وسى تۇلعالاردىڭ مىسالىندا كەڭەستىك رەپرەسسيانىڭ باعىتىن, كولەمىن, مازمۇنىن, اقىلعا سىيىمسىزدىعىن كورۋگە بولادى.
«ەلىم-ايلاپ» كوشكەن ەل...
زەرتتەۋشىلەر نازارىنان قازاقستانعا كۇشتەپ كوشىرىلگەندەر, 1920-1940 جىلدار ارالىعىندا مەملەكەتتىڭ جازالاۋشى ارەكەتتەرىنەن قازاقستاننان كەتۋگە ءماجبۇر بولعان بوسقىندار تاقىرىبى دا تىس قالعان جوق. بۇل جونىندەگى جۇمىس توبىن تاريح ماگيسترى ايبولات قۇرىمباەۆ باسقاراتىن. قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتى باتىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا باسقارماسىنىڭ ارحيۆىندە ارنايى قونىس اۋدارۋشىلار, جەر اۋدارىلعاندار جانە بوسقىندارعا قاتىستى 3 582 قۇجات انىقتالعان.
دەپورتاتسياعا قازاق, قىرىم تاتارى, نەمىس, قالماق, گرەك, يران, بولگار, ازەربايجان, پولياك, اسسيريالىق, ارميان, اۋستريالىق, بەلورۋس, گرۋزين, ەۆرەي, مولدوۆان, ورىس, وزبەك, ۋكراين, شەشەن, كورەي ۇلتى وكىلدەرى ۇشىراعان.
ولارعا تاعىلعان ايىپ تا سان ءتۇرلى: شپيوندىق جاساعان, اق كازاك ۇيىمدارىنىڭ مۇشەسى, الەۋمەتتىك قاۋىپتى ەلەمەنت, رەپرەسسياعا ۇشىراعان تروتسكيستتىڭ وتباسى مۇشەسى, نەمىس ارمياسىندا قىزمەت ەتكەن, ۆلاسوۆشى, ت.ب. جازبالار بار. رەپرەسسياعا ۇشىراعانداردىڭ ىشىندە كەڭەس وداعىمەن قاتار, گرەكيا, يران ازاماتتارى, سونداي-اق ازاماتتىعى جوق ادامدار دا كەزدەسەدى. كوميسسيانىڭ ۇسىنىسىمەن 2022 جىلى باتىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا دەپورتاتسيالانعان 1 559 ادام اقتالدى.
– ءبىز جۇمىس توبىنىڭ العاشقى كۇنىنەن-اق باتىس قازاقستان وبلىسىنان ءتۇرلى قۋعىن سەبەبىنەن باسقا ايماققا كەتكەندەر تۋرالى مالىمەت جيناستىرا باستادىق. سونىڭ ناتيجەسىندە 1922 جانە 1932 جىلعى اشتىق, 1928 جىلعى تاركىلەۋ كەزىندە كوپ قازاقتىڭ كورشىلەس رەسەيگە ءوتىپ كەتكەنى ايقىندالدى. الايدا كوپ قۇجاتتا قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ وتباسى مۇشەلەرىنىڭ سانى, اتى-ءجونى كورسەتىلمەيدى. بۇل ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزعا قيىندىق تۋعىزادى. ءبىز قازىرگى ۋاقىتتا 355 ادامنىڭ اتى-ءجونىن وتباسى مۇشەلەرىمەن انىقتادىق. الداعى ۋاقىتتا اقتاۋعا ۇسىنامىز, – دەيدى ايبولات شامۇراتوۆ.
نەمىسكە – تۇتقىن, كەڭەسكە – ساتقىن
ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى كوميسسيا قولعا العان جۇمىستىڭ ءبىر پاراسى 1939-1945 جىلدارى فاشيستىك گەرمانيا, فينليانديا, باسقا دا ەۋروپا ەلدەرىندە قاماۋعا الىنعان اسكەري تۇتقىندار ماسەلەسى بولاتىن. باتىس قازاقستان وبلىسىندا بۇل جۇمىستى بەلگىلى ولكەتانۋشى, ورال قالاسىنداعى مانشۇك مامەتوۆا اتىنداعى مەموريالدىق مۋزەيدىڭ مەڭگەرۋشىسى احمەديار باتىرحانوۆ باستاعان زەرتتەۋشىلەر ابىرويمەن اتقارىپ كەلەدى. احمەديار قۋان ۇلى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى باتىسقازاقستاندىق تۇتقىندار تاعدىرىنان «تاۋقىمەت تارتقان تاعدىرلار» اتتى سەريالى جيناق شىعارا باستادى. 2021 جىلى جارىق كورگەن العاشقى تومدا ءبورلى, جىمپيتى, تايپاق, تەرەكتى جانە چاپاەۆ اۋداندارى بويىنشا مالىمەتتەر كىرسە, 2022 جىلى شىققان ءىى تومعا جاڭاقالا, جانىبەك, بايتەرەك, قازتالوۆ, تاسقالا, قاراتوبە, بوكەي ورداسى, فۋرمانوۆ, شىڭعىرلاۋ اۋداندارى, ورال قالاسى بويىنشا جانە باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ قاي وڭىرىنەن ەكەنى بەيمالىم سوعىس تۇتقىندارى تۋرالى, سونداي-اق باتىس قازاقستان وبلىسى پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ ارنايى مەملەكەتتىك ارحيۆىنەن فيلتراتسيالىق ىستەر مەن تروفەيلىك ماتەريالداردان الىنعان سوعىس تۇتقىندارى تۋرالى تىڭ مالىمەتتەر ەندى.
– باتىس قازاقستان وبلىستىق پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ ارحيۆىندە ورالدىق 2 939 سوعىس تۇتقىنى تۋرالى مالىمەت بار. ولار ەلگە امان-ەسەن ورالعان سوڭ ءىستى بولىپ, رسفسر قك 58-1 بابىنىڭ «ب» تارماعىمەن وڭتۇستىك-ورال اسكەري وكرۋگىنىڭ اسكەري تريبۋنال ۇكىمىمەن 10-25 جىلعا سوتتالعان. سونىمەن قوسا رەسەي قورعانىس مينيسترلىگى ارحيۆىنەن دە باتىسقازاقستاندىق سوعىس تۇتقىندارى جونىندە ءبىراز مالىمەت الدىق. ولار سوعىس جىلدارى جاۋ قولىنا تۇتقىنعا ءتۇسىپ, قايتىس بولعاندار جانە تۇتقىننان بوساتىلىپ ەلگە امان-ەسەن ورالعاندار, – دەيدى احمەديار قۋان ۇلى.
زەرتتەۋشىنىڭ تىنىمسىز ەڭبەگى ارقاسىندا جاۋ قولىنا تۇتقىنعا تۇسكەن 113 جاڭاقالالىق, 85 جانىبەكتىك, 59 بايتەرەكتىك, 53 قازتالوۆتىق, 34 تاسقالالىق, 65 قاراتوبەلىك, 183 ورالدىق, 131 وردالىق, 65 جالپاقتالدىق, 39 شىڭعىرلاۋلىق بوزداقتىڭ اتى-ءجونى انىقتالعان. بۇعان قوسا باتىسقازاقستاندىق 209 تۇتقىننىڭ ناقتى مەكەنجايى كورسەتىلمەگەن.
– 1939-1945 جىلدارى فين جانە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا باتىس قازاقستان وبلىسىنان 1 036 ادام جاۋ قولىنا تۇتقىنعا تۇسكەن. 820 جەرلەسىمىز تۇتقىندا قايتىس بولعان. تۇتقىنعا تۇسكەن 216 ادامنىڭ كەيىنگى تاعدىرى بەلگىسىز. «بوزداقتار» كىتابىندا حابارسىز كەتتى دەگەن 81 جەرلەسىمىز جاۋ قولىنا تۇتقىنعا تۇسكەنىن انىقتادىم. ولاردان 69 ادام تۇتقىندا قايتىس بولعان. تۇتقىنعا تۇسكەن 12 ادامنىڭ كەيىنگى تاعدىرى بەلگىسىز, – دەيدى احمەديار باتىرحانوۆ.
ءتۇيىن. ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ توراعاسى, مەملەكەتتىك كەڭەسشى ەرلان قاريننىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس بيىل جۇمىس توبى مۇشەلەرى «الاش» ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى بويىنشا مۇراعات قۇجاتتارىنىڭ 10 تومدىعىن جانە «حالىق جادى» ەستەلىك جيناعىنىڭ 20 تومىن دايىنداۋعا كىرىستى. بۇل جۇمىس تا تالاي اقتاڭداقتىڭ ورنىن تولتىرىپ, جوعىمىزدى تۇگەندەۋگە ۇلەس قوسارى انىق.
باتىس قازاقستان وبلىسى
