«الجير»: ازالى جىلدار جاڭعىرىعى

گۋلاگ (لاگەرلەردىڭ باس باس­قا­ر­ماسى) جۇيەسىندەگى 500-گە جۋىق ەڭبەكپەن تۇزەۋ لاگەرىنىڭ 11-ءى ءبىزدىڭ ەلدىڭ اۋماعىندا ورنالاستى. ولاردىڭ قاتارىندا قارلاگ, «الجير», ستەپ­لاگ, كامىشلاگ, كەڭگىر, ت.ب. بار. بۇلاردىڭ بارىندە ايەلدەر وتىرعان ارنايى بولىمدەر بولعان. سونىمەن بىرگە قىزىل يمپەريا اۋماعىندا كونتينگەنتى تەك ايەلدەردەن تۇراتىن جالعىز ەڭبەكپەن تۇزەۋ لاگەرى بار ەدى. ول – قارلاگتىڭ ارنايى بولىمشەسى, قازىرگى اقمولا وبلىسىنىڭ اقمول اۋىلى ماڭىندا ورنالاسقان «26-نۇك­تە».­ حالىق اراسىنداعى بەيرەسمي اتاۋى­ – «الجير» (وتانىن سات­قاندار ايەل­دە­رىنىڭ اقمولا لاگەرى).

1937 جىلى كەڭەس وداعىندا جاپپاي قۋعىن-سۇرگىن باستالعاندا «شاش ال دەسە, باس الاتىن» قىزىل يمپەريا جەندەتتەرى بۇل ناۋقاندى قازاق جەرىندە وتە قاتىگەزدىكپەن اسىرا سىلتەپ ورىندادى. ەل تۇتقاسىنداعى كورنەكتى تۇلعالاردان باستاپ ازداعان وقىعان-توقىعانى, شامالى ساۋاتى بار ادامدار تۇگەل جازاعا ىلىگىپ, كوبى اتىلدى, ءتىرى قالعانى ۇزاق جىلعا سوتتالىپ كەتە باردى. دەگەنمەن كەڭەستىك بيلىك ونى دا مىسە تۇتپاي, ەندى ولاردىڭ ايەلدەرىن اباقتىعا جابۋ تۋرالى شەشىم قابىلدايدى. مىنە, «الجير»-ءدىڭ تاريحى وسىلاي باستالعان ەدى.

بۇل لاگەردە 62 ۇلت وكىلىنەن قۇرالعان 18 مىڭنان اسا ايەل وتىر­عان. جالپى, گۋلاگ لاگەرلەرىن ۇيىمداستىرۋ ارقىلى كەڭەستىك بيلىك ءبىر وقپەن ەكى قوياندى اتقان بولاتىن. بىرىنشىدەن, ەل ىشىندەگى باس كوتەرەر كوزى اشىق ادامداردان قۇتىلسا, ەكىنشىدەن, تۇتقىندا وتىرعانداردى تەگىن ەڭبەك كۇشى رەتىندە اۋىر جۇمىستارعا جەكتى. «الجير»-گە كەلگەن ايەلدەردە جا­لا­ڭاش كولى جاعاسىندا قامىس شابۋدان باستاپ سوعىس كەزىندە ساربازدارعا كيىم تىگۋگە دەيىنگى ءتۇرلى جۇمىستى تەگىن اتقاردى.

ايەلدەردىڭ وسى قاسىرەتتى قاپاسقا كەلۋ تاريحىنىڭ وزىنەن ءبىر فيلم تۇسىرۋگە بولادى. ايتۋعا دا اۋىر ايانىشتى ساتتەر كوز الدىڭا كەلەدى. جۇبايلارىنان تىرىدەي ايىرىلىپ قان جۇتىپ وتىرعان ولارعا نكۆد قىزمەتكەرلەرى كەلىپ, اباقتىدا وتىرعان كۇيەۋلەرىمەن كەزدەستىرەمىز دەپ الداپ ۇيلەرىنەن الىپ شىققان ەكەن. سوندا «كۇيەۋىمدى كورەتىن بولدىم» دەپ قاتتى قۋانعان بەيشارا جاندار بالالارىن دا تاستاپ, ەڭ ادەمى كيىمدەرىن كيىپ, اشەكەي بۇيىمدارىن تاعىپ ساندەنىپ شىققان دەسەدى. ءتىپتى جۇك تاسۋعا ارنالعان ۆاگونعا وتىرعاندا دا وزدەرىنىڭ قايدا بارا جاتقاندارىن بىلمەگەن.

بۇگىندە اقمولداعى «الجير» مۋزەي-مەموريال كەشەنىنىڭ الدىندا سول جۇك ۆاگوندارىنىڭ ءبىرى ەكسپونات رەتىندە تۇر. بۇل جادىگەر مۋزەي اشىلعاننان كەيىن اتباسار ستانساسىنان تابىلىپتى. ادام تۇگىل مال تاسۋعا دا جارامسىز وسى وتارباداعى ۇزاق جول ۇستىندە عانا ايەلدەر وزدەرىنىڭ قازاقستانداعى لاگەرگە بارا جات­قاندارىن بىلەدى. ەلىندە كوپ ۇزاماي كەلەمىن دەپ قالدىرىپ كەت­كەن بالا-شاعاسى بار. سودان ايەلدەر قولدارىنا تۇسكەن قاعازعا ساۋساقتارىن تىستەلەپ قانمەن حات جازىپتى. بالا­لا­رىن­ جاقىندارىنا امانات­تاپ, مەكەنجايلارىن جازىپ, ءۇشبۋ حاتتارىن ۆاگوننىڭ اجەتحاناسىنداعى تەسىكتەن جول بويىنا تاستاي بەرگەن.

جول-جونەكەي ولارعا تۇزدالعان بالىقتان باسقا ەشتەڭە بەرىلمەگەن. ءشول قىسقان كەزدە ۆاگون قابىر­عا­لا­رىنا قاتقان مۇزدى جەيدى. تاڭەرتەڭ ۇيقىدان ويانعاندا شاشتارى تەمىر قابىرعاداعى قىراۋمەن بىرگە جابىسىپ قاتىپ قالادى ەكەن. وسىدان-اق ستاليندىك ۆاگونداعى جاعدايدىڭ قانداي بولعانىن باعامداي بەرىڭىز. سالدارىنان جولدا كوپ ايەلدەر اشتىق پەن سۋىقتان, اۋرۋ-سىرقاۋدان قايتىس بولادى. ولاردى ماڭ دالاعا توقتاپ, ۆاگوننىڭ ەسىگىنەن دالاعا لاقتىرىپ كەتە بەرگەن.

امان قالعان ايەلدەردى تەمىر­تاۋ­دىڭ ماڭىنداعى ءبىر مەكەنگە اپارىپ, جاۋىپ تاستايدى. ەكى اي بويى وسى جەرگە كەڭەس وداعىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ايەلدەردى تاسىپ اكەلىپ, بارىنە «حالىق جاۋى» دەگەن قۇجاتقا كۇشتەپ قول قويدىرعاننان كەيىن «الجير» لاگەرىنە اپارىپ, 5 جىلدان 8 جىلعا دەيىن قامالعاندارىن حابارلاعان.

لاگەردە ايەلدەر ءتۇرلى اۋىر جۇ­مىس­قا جەگىلگەن. تاڭعى ساعات 4-5-تەن­­­ تۇرىپ, كەشكى 9-10-دارعا دەيىن جالا­ڭاش كولى جاعاسىندا قامىس شابۋ, مال باعۋ, ارىق قازۋ, ەگىن ەگۋ سىندى جۇمىس ىستەيدى. ءار ايەلگە جۇمىس نورمالارى بەكىتىلەدى. سول نورمانى ورىنداماعان جاعدايدا نەمەسە مالدى ءولتىرىپ السا, ەگىن دۇرىس شىقپاي قالسا, ءتۇرلى جازا  قولدانىلعان. ماسەلەن, ءسال عانا جازا باسقانى ءۇشىن كۇندەلىكتى ولشەۋلى تاماعىن بەرمەي قويۋ, ءتىپتى مال ءولتىرىپ السا, اتۋ جازاسىنا دا كەسكەن دەرەكتەر بار. ايەلدەرگە جىلىنا ءبىر رەت قانا بالالارىنا حات جازۋعا رۇقسات ەتىلەتىن. سول ءساتتى ولار اسىعا كۇتەتىن. سوندىقتان ولار ءۇشىن ەڭ اۋىر جازا – وتباسىنا حات جازۋعا رۇقسات بەرمەي قويۋ ەدى.

بالالارىن ساعىنعان ايەل­دەر­­­­ قيىندىققا دا شىداپ باقتى. كۇ­نى­­­­­نە كولدىڭ جاعاسىنان 30-40 بۋ­ما­­­­­ قامىس شابۋ تالاپ ەتىلسە, ولار «ەرتە بوستاندىققا شىعارار» دە­گەن­ ۇمىتپەن 70-80 بۋما دايىنداي­تىن.­ سوڭعى ۋاقىتتا كوپ ايتىلىپ جۇ­ر­گەن قۇرت وقيعاسى وسى جەردە بول­عان. بۇل – جالاڭاش كولىنىڭ ارعى بەتىندەگى جاڭاجول اتتى قازاق اۋىلى تۇرعىندارىنىڭ ەرلىگى. سول ۋاقىتتا جاڭاجولدىق قازاقتار ايەلدەرگە كومەك­تەسۋ ءۇشىن تەك قۇرت ەمەس, تۇنگى ۋاقىتتا جاسىرىن كەلىپ, قامىستىڭ اراسىنا بالىق, ەت, نانعا دەيىن تاستاپ كەتىپ وتىرعان. كەيىن لاگەردەن بوساعان ءبىر توپ ايەل جاڭاجول اۋىلىنا ارنايى بارىپ, جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا العىستارىن ايتقان دەسەدى...

لاگەر جابىلعاندا ولاردىڭ بارى­نەن وسىندا وتىرعانى, لاگەر جايىندا ەشكىمگە ءتىس جارماۋ تۋرالى قولحات الىنادى. قانشاما جىل قاسىرەت شەككەن ايەلدەر قايتادان ۇستالامىز دەپ قورقىپ, ومىردەن وتكەنشە «الجير» تۋرالى ەشكىمگە ايتپاي كەتكەن. سونىڭ سالدارىنان قازىرگى كۇنى 18 مىڭ ايەلدىڭ تولىق ءتىزىمىن انىقتاۋ مۇمكىن بولماي وتىر. مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنىڭ ايتۋىنشا, 8 مىڭداي عانا ادامنىڭ اتى-ءجونى انىقتالىپتى. ولاردىڭ ىشىندە قازىر كوزى ءتىرى ەشكىم جوق. ەڭ سوڭعى تۇتقىن اننا ەندانوۆا 2014 جىلى رەسەيدە قايتىس بولعان. بالكىم, اتى-جوندەرى انىقتالماعان 10 مىڭداي ادامنىڭ ىشىندە ءالى ءتىرى ايەلدەر دە بار شىعار...

رەسمي دەرەكتەرگە قاراعاندا, قازىر­گى­ كۇنى انىقتالعان 8 مىڭ ايەلدىڭ 4 مىڭ­نان استامى ورىس ۇلتىنان بولعان. سونىمەن قاتار ەۆرەي ايەلدەرى دە كوپ بولىپتى. 87 قازاق ايەلىنىڭ عانا اتى-ءجونى انىقتالعان.

1953 جىلى ستالين ولگەننەن كەيىن «الجير»-ءدى جابۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانادى. بىراق لاگەر 1955 جىلعا دەيىن جۇمىس ىستەپ تۇرعان. كەيىن بارلىق قۇرىلىستارى, باراكتارى مەن اكىمشىلىك عيماراتتارىنىڭ ءبارى بۇزىلىپ, تاريح بەتىنەن مۇنداي توزاقتىڭ بولعانىن ءوشىرۋ ءۇشىن جەرمەن-جەكسەن ەتىلەدى. جوعارىدا ايتقانداي, ول ۋاقىتتا جالاڭاش كولىنىڭ ارعى بەتىندە جاڭاجول اۋى­لى بولسا, بەرگى جاعىندا, ياعني لاگەر تۇرعان جەردە ەلدى مەكەن جوق ەدى. بىراق مۇندا ايەلدەر ەككەن جەمىس اعاشتارى, اسىرەسە تاڭقۋراي كوپ بولاتىن. ناتيجەسىندە, وسى جەرگە ادامدار كەلىپ قونىستانىپ, جاڭا اۋىل پايدا بولادى. وعان تاڭقۋراي, ياعني ورىسشا «مالينا» جەمىسىنىڭ قۇرمەتىنە مالينوۆكا دەگەن اتاۋ بەرگەن. 2007 جىلى اقمول اتاۋى بەرىلگەنگە دەيىن ول مالينوۆكا دەپ اتالىپ تۇرعانى بەلگىلى.

قانشا جەردەن جاسىرىپ-جاپسا دا, «الجير» اقتاڭداعىن ەشكىم تاريح بەتىنەن وشىرە العان جوق. 80-جىلدارى مالينوۆكانى باسقارعان نەمىس ۇلتىنىڭ وكىلى يۆان شارفتىڭ باستاماسىمەن جالاڭاش كولى جاعاسىنان قۇس فابريكاسىن سالۋ بارىسىندا جەر استىنان ادام سۇيەكتەرى تابىلعان. وعان دەيىن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءوزى بۇل جەردە لاگەر بولعانىن بىلمەيتىن, بىلسە دە ايتۋعا قورقاتىن. دەگەنمەن يۆان شارفتىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن العاش رەت «الجير» تۋرالى اقيقات اشىق ايتىلا باستادى. 1989 جىلى ول كىسى لاگەردە وتىرعان ايەلدەرگە حات جولداپ, كەزدەسۋگە شاقىرادى. ول كەزدە ايەلدەردىڭ كوبى ءتىرى بولعانىمەن, ء«بىزدى تاعى دا الداپ شاقىرىپ جاتىر» نەمەسە «ۇرپاقتارىمىزعا كەسىرى تيەدى» دەپ قورقىپ, كەزدەسۋگە كەلۋدەن باس تارتقان. تەك 15 شاقتى ايەل باتىلدىق تانىتىپ, وسى اۋىلعا كەزدەسۋگە كەلىپ, لاگەر تۋرالى كوزبەن كورگەن وقيعالارىن بايانداپ بەرگەن.

2007 جىلى اقمول اۋىلىنان «الجير» مۋزەي-مەموريال كەشەنى تۇرعىزىلدى. سول كەزدەن بەرى مۋزەي قىزمەتكەرلەرى لاگەر تاريحىنا قاتىستى مالىمەتتەردى تىرنەكتەپ جيناپ كەلەدى. بۇرىن ايتىلماعان دەرەكتەر, اشىلماعان سىرلار تابىلىپ جاتىر. بىراق اتقارىلار ءىس ءالى دە ۇشان-تەڭىز. بۇل ەندى باسقا اڭگىمە...