اردا تۋعان سەيدازىم

تالقىدا تانىلعان ەر

سەيدازىم قادىرباي – قازاق ەلى­نە ءالى دە بەيماعلۇم ەسىم. الايدا تا­ريح بەزبەنىمەن قاراساق, الاشقا ەرەك­شە قىزمەت اتقارعان قادىرلى تۇل­­عا. قازاق زاڭ سالاسىنىڭ ورنى­عۋى­نا تەر توككەن بىرەگەي مامان. ەر­لىك سىنالعان تالماۋىر تۇستا ەل ءۇشىن بوپساعا شىداعان ەر. «الاش ىسى­مەن» سوتتالىپ, ۆورونەجدە ايداۋدا بولعان اردا ازامات. بوتەن ەل, بوگدە توپىراقتا شەيىت كەتكەن قۇربان.

سەيدازىمنىڭ قايراتكەر رەتىندە تارتىسقا ءتۇسۋى 1916 جىلعى دۇر­بەلەڭ­مەن تۇسپا-تۇس كەلدى. «25 يۋن» جارلىعى شىعىپ, قازاقتان جۇمىسكەر الاتىنى ەلدى الاساپى­ران كۇيگە ءتۇسىردى. جەر-جەردە حا­لىق كوتەرىلىپ, جۇرت دۇرلىگىسكە ۇشىرادى. ءدۇيىم ەل بويسۇنۋ مەن قار­سىلىق تاڭداۋىندا سەڭدەي سوعى­لىستى. وسى ءبىر شەتىن ماسە­لەدە ءاليحان بوكەيحان باستاعان سەركەلەر جالپاق جۇرتتى جارلىق­قا كونۋگە شاقىردى. الاش جولىن­داعى ءجون بىلەتىن, جول تانيتىن ازا­ماتتار اتقا قوندى. اتالعان توپ­تىڭ باسىندا سەيدازىم دە بار ەدى.

1916 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا «قازاق» گازەتىندە احمەت بايتۇر­سىن­ ۇلى, مىرجاقىپ دۋلات ۇلى, سەيدازىم قادىرباي بىرىگىپ قول قويعان ۇندەۋ جاريالاندى. «تور­عاي ءھام ىرعىز ۋەزى حالقىنا» دەپ اتاپ كورسەتكەن ۇندەۋدەن سايا­سات­تىڭ اڭىسىن اڭداپ, استارىن پايىمداعان ازاماتتاردىڭ جاناشىر تىلەگىن تۇيسىنبەۋ مۇمكىن ەمەس. «بۇل حاتتى جازۋشى بىزدەر – ءوز بالالارىڭ, ءوز تۋمالارىڭ, جانىمىز اشيدى, قابىرعامىز قايىسادى. ءبىزدىڭ اتا-انا, تۋعان-تۋىسقاندارىمىز ىشتەرىڭدە. ءبىز­دى قازاق بالاسى, قانىنا تارتادى, جانى اشيدى دەسەڭدەر, ءتىل الىڭ­دار: قان توكپەڭدەر, قارسىلىق قىل­ماڭدار!», دەپ ءسوز ارنايدى الاش ارىستارى. ودان ءارى: ء«بىزدى ورىسشا وقىپ, ورىس اراسىندا ءجۇر, ءبىزدىڭ پايدامىزدى ايتپاس دەپ ويلايتىندارىڭ ءبىزدى قۇ­داي مەن ارۋاققا تاپسىرىڭدار! ...ءبىز­دىڭ ەڭ سوڭعى, قىسىلعانداعى اقىلىمىزدى الىڭىزدار! تۇبىندە ءىس وتكەن سوڭ وكىنگەننەن پايدا جوق. ولگەن تىرىلمەيدى, وشكەن كەلمەيدى». تاۋسىلا, قۇداي مەن ارۋاقتى العا تارتا جازى لعان بۇل ۇندەۋدىڭ ءار سوزىندە احمەت, مىرجاقىپ, سەي­دازىمنىڭ قان جىلاعان جۇرەگى, ىشتەگى اششى وكسىگى, اق ادال پەر­زەنت­تىك لەبى انىق ەستىلەدى. سول تۇستا ءتىلماشتار مەن شولاق شەنەۋ­نىكتەر «بالاڭدى تىزىمگە الدىرتپايمىن» دەپ پارا الىپ, تۋعان حال­قىن توناپ جۇرگەنىندە «ەڭ سوڭ­عى اقىلى مىزدى الىڭدار» دەگەن الاش كوسەمدەرىنىڭ ايتقانى جاقىننىڭ جاناشىرلىعى ەدى. ارينە, ءتۇپ استارىن اڭعارتىپ, سالدارى مەن تاقسىرەتىن جەتەسىنە جەتە تۇسىندىرگەن كوسەمسوزدەر ءباسپاسوز بەتىندە دە, توپتى جيىنداردا توق­تاۋسىز ايتىلىپ جاتتى. الاش ارىستارىنىڭ و باستان ۇستانىمى دا, ءىس-ارەكەتى دە وسى باعىتتا ءوربىدى. تىنىمسىز ارەكەت ناتيجەسىز دە ەمەس-ءتى. پاتشانىڭ وتتى قارۋىنان امان قالعان اۋىل از بولعان جوق. ولار دا ۇندەۋگە ءتىل قاتىپ, قوستاپ, قۋاتتاپ, جالپاق جۇرتقا باسۋ ايتتى. سونداي حاتتىڭ ءبىرى تورعاي ۋەزى ءبىرىنشى ناۋرىزىم بولىسى اق­ساقالدارىنان كەلدى. 9 ادام قول قويعان حاتتا ءبىرىنشى بولىپ سەي­دازىمنىڭ اكەسى قۇلماعامبەت قادىرباي ۇلىنىڭ قولى تۇردى. حات سوڭىنا اقساقالدار ءوزى ەرتىپ اكەلىپ تىزىمگە الدىرعان 15 جىگىتتىڭ ءبىرى ءامىرجان كادىرباەۆتىڭ شاعىن جازباسى قوسا جاريالانعان. «تور­عاي ۋەزى, ءبىرىنشى ناۋرىزىم بولى­سىنان الىنعان جىگىتتەر قوستا­نايدان 19 دەكابردە شىعىپ, پوە­تاەۆ ستانتسياسىنا كەلدىك. مۇنان قايدا جىبەرەرى ماعلۇم ەمەس. ەلى­مىز پاتشا جارلىعىنا تۇسىنبەي ۇر­كىپ, شاقىرعان ورىندارعا كەلمەگەن سوڭ, ءبىزدىڭ اتالارىمىز قوستاناي شاھارىنا اكەلىپ بەرىپ ەدى. قىسىمشىلىق كورگەنىمىز جوق, امان-ەسەن كەلە جاتىرمىز», دەپ جازادى جاس جىگىت. وسىلايشا, تۇتاس قازاق دالاسىنا جاي وتىنداي تيگەن 1916 جىلعى پاتشا بۇي­رىعى قادىرباي اۋلەتىن دە شار­پىماي قالعان جوق. الايدا اۋىل اقساقالى قۇلماعامبەت, بالاسى سەيدازىم, اۋلەت ازاماتى ءامىر­جان دا ەل باسىنا كۇن تۋعان تارعا­لاڭ ۋاقىتتا جۇرت بۇتىندىگى ءۇشىن ازاماتتىق تانىتتى. جاۋدىڭ جالاسى, دۇشپاننىڭ كۇيەسىنەن اينالاسىن, اعايىن-تۋىسىن اراشالادى. جويداسىز قان توگىس, مەزگىلسىز كىسى ءولىمىن بولدىرمادى.

الاش ارىستارىنىڭ «كونۋ» كەرەك دەپ, الىستان بولجاعان بۇل جورامالىنىڭ تۋرالىعىن ۋاقىت ۇعىندىرىپ, تاريح ءوزى دالەل­دە­دى. اسىرەسە, جەتىسۋداعى كوتەرى­لىس­تىڭ اياعى اياۋسىز جانشۋعا, قا­زاق-­قىرعىز حالقىنىڭ تۋعان توپى­راعىن, اتا جۇرتىن تاستاپ, قى­تايعا بوسىپ كەتۋىنە اكەلدى. تەك جەتىسۋ وبلىسىندا «قازاق پەن قىرعىزداردىڭ 94 اۋىلى بۇ­لىن­شىلىككە ۇشىراپ, 5 373 ءۇي ورتەل­گەن, 1 905 ادام ءولىپ, 684 ادام جا­رالانعان, 1 105 ادام تۇتقىن­دالىپ, جەتىسۋ حالقىنىڭ تورتتەن ءبىرى, ياعني 300 مىڭ ادام قىتاي جەرىنە بوسىپ كەتكەن».

«كونۋ كەرەك» دەپ جارلىققا مويىنسال بولۋعا شاقىرعان ءالي­حان بوكەيحان باستاعان الاش ارىس­تارى مايدانعا وزدەرى باس بولىپ بارىپ, لۆوۆ باسقاراتىن جالپىرەسەيلىك زەمسكى وداعى ار­قىلى جىگىتتەردىڭ قال-جايىن, اس-سۋىن, تۇرمىس-تىرشىلىگىن وڭداۋعا قام جاسادى. ولارعا جولباس­شىلىق ەتتى. «جىگىتتەرگە باس-كوز بولۋ كەرەك» دەگەن ءاليحان بوكەيحاننىڭ شاقىرۋىن قابىل الىپ, مىرجاقىپ دۋلات ۇلى, مىرزاعازى ەسبول ۇلى باستاپ, اسپانديار كەنجە, ءبىلال سۇلەي, فايزوللا عالىمجان, ەل­دەس ومار, عازىمبەك ءبىرىمجان, حاي­رەتدين بولعانباي, يمام الىم­بەك, احمەت بار­جاقسى, تەلجان شونان ۇلى, تاميمدار ساپا, بياحمەت سارسەن, ءنازىر تورەقۇل, مۇقىش بوشتاي, تەل جامانمۇرىن, شاھماردان قاپسالام, مۇسا سەي­دالى, احمەت بايقورا, شافحات بەك­مۇحامەد ۇلى, مىرزاحان تولە­باي, بازارباي مامەت ۇلى, ايسا قيسىق, مۇقامەتقازى شوتاي, حاسەن بەكەنتاي, ت.ب. ازاماتتار تىل جىگىتتەرىنە قامقورلىققا كەلدى. جۇرت ىسىنەن شەت قالماعاندار قاتارىندا ابۋباكىر الديار, سادۋاقاس شالىم­بەك (س. شالىمبەك جىگىتتەردى ەمدەپ جۇرگەندە سۇزەك جۇقتىرىپ قايتىس بولادى) سەكىلدى دارىگەرلەر دە بار ەدى.

جىگىتتەر جىلعا جەتپەي ەلىنە ورالا باستادى. 1916 جىلدىڭ قىر­كۇيەگىنەن باستاپ الىنعاندار كەلەر جىلدىڭ 5 مامىرىنان ۋا­قىت­شا ۇكىمەتتىڭ ارنايى قاۋلى­سى­مەن ەلگە قايتارىلدى. ۇلت زيا­لىلارىنىڭ, وقىعانداردىڭ شىنايى جاناشىرلىعىن سەزىنگەن, جەر كورىپ, سانا كوكجيەگى كەڭەيگەن جۇمىسكەر جىگىتتەر قولدارىنا بە­رىلگەن ەڭبەكاقىدان جىرىپ, وقۋ­داعى شاكىرتتەر پايداسىنا دەپ, ءاليحان بوكەيحان اتىنا ستيپەنديا تاعايىندادى. قاپال ۋەزىنەن 700, اقتوبە ۋەزىنەن 94 جىگىت 2000 سومداي قارجى توپتاپ, ءوز باستاۋ­شىلارى ارقىلى قايتار جولدا «قازاق» باسقارماسىنا تابىستا­دى. ونى باسقا ازاماتتار دا قوستاپ, ءىلىپ اكەتتى. بۇل دا قازاق جۇر­تى­نىڭ الماعايىپ زاماندا العا باس­قان, ۇيىمشىلدىقتان تاپ­قان پاي­داسىنىڭ ءبىر بەلگىسى ەدى. سول جى­لى تار جەردە تابىسىپ, كەڭ جەر­دە كورىسكەن جولباسشى ازا­مات­­تار ىنتاسىمەن «ەركىن دالا» اتتى ۇيىم دا قۇرىلدى. بۇل ۇيىم­­عا احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مىر­­جا­قىپ دۋلات ۇلىمەن قاتار سەي­دا­زىم قادىر­باي دا مۇشەلىككە ءوتتى. 1916 جىلعى كوتەرىلىس, مىر­جا­قىپ ايتقانداي, كىمنىڭ كىم ەكە­نىن كورسەتىپ, جاناشىر مەن جات­باۋىردىڭ اراسىن اجىراتقان سىن بولىپ ەدى.

زاماننىڭ سىرىن ءبىلىپ, سىنىن ۇققان

سەيدازىم قايراتكەر رەتىندە ۋاقىتشا ۇكىمەت پەن الاشوردا بيلىگى تۇسىندا جارقىراپ كورىن­دى. وسى كەزەڭدە ءارتۇرلى ساياسي, قو­عامدىق شارۋاعا بەلسەنە قا­تىس­قان ونىڭ قابىلەتى تولىسا ءتۇستى. اق­پان توڭكەرىسى ورناپ, 2 ساۋىردە ورىن­بوردا وتكەن تورعاي وبلىستىق قا­زاق سيەزىندە سەيدازىم قادىرباي كوپ اراسىنان 4 كىسىنىڭ ءبىرى رەتىندە ماسكەۋدە وتەتىن مۇسىلماندار سيەزىنە قاتىسۋعا ۇسىنىلدى. ءدال سول ءساۋىر ايىنىڭ 20-28-ءى كۇندەرى ورىنبوردا ءاليحان بوكەيحان توراعالىق ەتكەن تاعى ءبىر ماڭىزدى باسقوسۋ – تورعاي وبلىستىق قا­زاق, ورىس بىرىككەن ماجىلىسىندە تور­­عاي وبلىستىق اتقارۋ كومي­تە­تى­نىڭ توراعاسى, زاڭگەر تكاچەن­كو­نىڭ ورىنباسارى بولىپ بەكىتىل­دى (اتقارۋ كوميتەتىنىڭ قۇرا­مى­نا احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مىر­جا­قىپ دۋلات ۇلى, نىسانعالي بە­گىم­­بەت ۇلى ەندى). بۇل جاۋاپتى جۇ­مىسقا ماقۇلدانۋى تورعاي وبلى­سىنىڭ كوميسسارى بولىپ بەكى­تىلگەن ءا.بوكەيحاننىڭ سەيدازىم قادىربايعا ارتقان زور سەنىمى ەدى.

سەيدازىم قۇلماعامبەت ۇلى قا­زاق تاريحىنداعى ماڭىزدى وقيعا – ءىى جالپى قازاق سيەزىندە حاتشى بولىپ سايلانىپ, الاشوردانىڭ ۇكىمەت مۇشەسىنە ورىنباسار, بۇ­كىل­رەسەيلىك قۇرىلتاي كەڭەسى دەپۋتاتتىعىنا كانديدات بولىپ تانىل­دى. 1918 جىلدارى ازامات سو­عىسى ءورشىپ, الماعايىپ زامان تۋعاندا تورعاي وبلىستىق اسكە­­ري كەڭەسىنىڭ مۇشەسى رەتىندە الاش اسكەرىن قۇرۋ ىسىنە قاتىستى. كومۋچ­تىڭ تورعاي وبلىسىنداعى وكىلى قىزمەتىن اتقاردى.

ءار ۇلت ەرتەڭى ءۇشىن ارپالىسقان 1917 جىلى «قازاق» گازەتىندە ماڭىز­دى ۇندەۋ حاتتىڭ تاعى ءبى­رى جا­رىق كوردى. بۇل حاتتا دا س.قا­دىر­باي­دىڭ قولى قويىلعان ەدى. «قازاق حالقىنا» دەپ اتالعان جاز­­با مەملەكەت باسقارۋ ءتۇرى انىق­تالاتىن بۇكىلرەسەيلىك قۇ­رىل­تاي سايلاۋى­نا وراي مال-جان ەسەبىن الۋدى ۇيىم­داستىرۋ ماسە­لەسىن قوزعايدى. ەجەلدەن ساناق دەسە ۇركىپ, ەسەپ دەسە شوشىنىپ تۇراتىن جالپاق جۇرتقا مۇنى ءتۇسىندىرۋ جەڭىل سوقپادى. «قازاق» گازەتىنىڭ رەداكتسيا القاسى ءا.بوكەيحان, ا.بايتۇرسىن ۇلى, م.دۋلات ۇلى, ج.جانىبەك ۇلىمەن قاتار س.كادىرباي, ە.ومار ۇلى, ە.تۇرمۇحامەد, ن.بەگىمبەتۇلدارى قول قويعان ۇندەۋ حاتىندا الاش ارىستارى كوپ تالقىسىنا بىلاي دەپ ءسوز ارنادى: «قازاق ءوز مالىڭدى ءوزىڭ قۇرتىپ, ەسەپتى كەم بەرسەڭ ەرتەڭ ۋچرەديتەلنوە سوبرانيەدە دەپۋتاتتارىڭ باسقا جۇرتپەن قالاي داۋلاسادى؟  ماعان كوپ جەر بەر دەگەندە نە دالەل ايتادى؟... مالىڭدى-شارۋاڭدى جاسىرعان كەم ەسەپتى اكەلىپ كولدەنەڭ تارتسا, دەپۋتاتتارىڭنىڭ ءتىلى بايلانباي ما؟... ەگەر قازاق مۇنى ىستەمەسەك, كەيىنگى ءناسىل-ءناسىپتىڭ كوز جاسىنا قالعانىڭ». مەملەكەت الدىنداعى ۇلكەن ۇلەستەن قاعىلماۋ ءۇشىن شارۋا, مال-جان ەسەبىن دۇرىس الۋدىڭ ماڭىزىن تارقاتقان بۇل ماقالا ساناعا سىلكىنىس, تانىمعا توڭكەرىس تۋدىرۋدىڭ ءبىر ۇشقىنى ەدى. مەملەكەت قۇرۋ, ەل بولۋ جولىندا الاش ارداقتىلارى تىنىمسىز ارەكەتتەرىن توقتاتقان ەمەس. ال ەلگە ارنالعان ماڭىزدى ۇندەۋ, قاجەتتى سوزدەردە ۇدايى ەسىمى اتالىپ, قولى كوسەمدەرمەن قاتار قويىلاتىن سەيدازىم قادىرباي زاماننىڭ سىرىن ءبىلىپ, سىنىن ۇققان سۇڭعىلا قايراتكەر بولا ءبىلدى.

ەلدىكتىڭ ىرگەتاسىن بەكىتكەن

سەيدازىم قادىربايدىڭ ەسىمى قازاق قۇقىق سالاسىنىڭ ىرگەتاسىن بەكىتۋ, قازاق تىلىندەگى العاشقى زاڭ­­داردى اۋدارۋ, سونداي-اق سوت ىستە­رىن قۇرۋمەن تىعىز بايلانىس­تى. ول – «قازاق ەلىنىڭ ۋستاۆىن» جاز­عان بارلىبەك سىرتتان ۇلى, قا­­زاق­تان شىققان تۇڭعىش دۋما دە­پۋتاتى, الاشوردا ءمينيسترى اح­مەت ءبىرىمجان, تۇڭعىش قۇقىق ما­گيسترى جاقىپ اقباي سەكىلدى اعا بۋىن­نىڭ ءىزىن جالعاعان تولقىننىڭ ارا­سىندا شوقتىعى بيىك داراسى. بۇل ساپتا مۇستافا شوقاي, جاھان­شا دوسمۇحامەد ۇلى قاتارلى الاش قوز­عالىسىنىڭ كورنەكتى زاڭ­عار تۇل­عالارى اراسىندا سەيدازىم قا­دىر­بايدىڭ دا ەسىمى قۇرمەتپەن اتالادى.

سەيدازىم قادىربايدىڭ ءومىر دەرەگىنە ۇڭىلسەك, تۇلعانىڭ ەڭبەك جولى تىكەلەي زاڭ, قۇقىق سالاسىمەن قاتىستى ەكەنىنە قانىعامىز. 1905 جىلدان پاتشا ۇكىمەتى قۇ­لاعانعا دەيىنگى 12 جىلدا ول ورىن­بور وكرۋگ­تىك سوتىندا ءتىلماش, حات­شى قىزمەت­تەرىن اتقارادى. 1917-1919 جىل­دا­رى الاشتىڭ مەم­لەكەتتىك قۇرى­لىس ىستەرىنە بەل­سەنە قاتىسادى. الاش ارىستا­رى كەڭەس ۇكىمەتىمەن ىمى­راعا كە­لىپ, مەملەكەت قۇرۋ ىسىنە كىرىس­كەن كەزەڭدە دە سەيدازىم قادىر­بايدىڭ قىزمەت جولى زاڭ سالاسىنان تىسقارى بولعان جوق. 1920-21 جىلدارى سوت كەڭەسىنىڭ مۇشەسى بولعان ول 1921 جىلدان 1929 جىلدار ارالىعىندا ورىنبوردا قازاق اكسر زاڭ كوميسسارياتىنىڭ القا مۇشەسى بولادى, زاڭ شىعارۋ جانە سوت ءىسىن قۇرۋ ءبولىمىن باسقارادى. دەكرەت, زاڭ,ە اۋدارادى.

سەيدازىم تۇلعاسىنا قاتىستى دەرەكتىڭ ءبىر ۇزىگى «اق جول» با­سى­لىمىنان كەزدەسەدى. سوت قىز­مەت­كەرلەرىن دايارلاۋ جونىنەن جا­­زىلعان «زاڭ كۋرسى اشىلماق» اتتى جازبادا زاڭ عىلىمىن قازاق­شا وقىتا الارلىق مامان رە­تىن­دە سەيدازىمنىڭ ەسىمى اتالا­دى. «كۋرستىڭ ماقساتى سوت قىزمەت­كەرلەرىن جەتىستىرۋ بولسا, ارتىق شىعىنعا كوز جۇمىپ, قازاق جاستارىن قازاقشا وقىتقاننان باس­قا­سى جوق», دەپ پايىمدايدى اۆتور. ودان ءارى وسى ويدى ىسكە اسى­رۋ­عا قاجەتتى العىشارتتىڭ بار ەكەنى­مەن ءسوزىن ساباقتاي تۇسەدى: «بۇ­رىن ويعا كەلەتىن ەكىنشى قيىن­شىلىق زاڭ كۋرستارىندا قازاقشا وقىتاتىن ادامدار تابىلمايدى, جەتپەيدى دەگەن ەدى. قازىر بۇلاي ويلاۋعا ورىن جوق. قازىر جالعىز ورىنبوردىڭ وزىنەن عانا زاڭ ءىلىمىن قازاقشا وقىتۋعا جارايتىن ادامدار تابىلادى. بۇلاردى اتاپ كورسەتۋگە بولادى: بورانباي ۇلى قاناي, اتانياز ۇلى مىرزاعۇل, بەكماحانبەت ۇلى شاۆ­قات, نۇرماق ۇلى نىعمەت, ءبىرىم­جان ۇلى احمەت, تۇرلىحان ۇلى سا­لىم­گەرەي, جانايدار ۇلى سەيىلبەك, كادىرباي ۇلى سەيدازىم». اۆتوردىڭ اتتارى اتالعان تۇلعالارعا قاتىستى «بۇلاردىڭ كوبى جوعارى زاڭ عىلى­مىن وقىپ شىققاندار. وسى كۇندە دە زاڭ كوميسسارياتىندا ءىرى قىز­مەت­تەگىلەر, وقۋمەن دە توقۋمەن دە ىسىلعان ماماندار» دەپ وڭ باعا­سىن بەرۋى ماقالا جارىق كورگەن مەر­زىممەن (15 قاڭتار 1925 جىل) ۇندەسكەندە دەرەك قۇنىن ارتتىرا تۇسەدى. تەك سەيدازىم تۇلعاسىن عانا ەمەس, ورىنبوردا قىزمەت اتقارعان زاڭ سالاسىنىڭ ماڭدايالدى ماماندارىن تانىتۋمەن دايەكتىك اۋقىمىن كەڭەيتەدى. بۇل ماقالانىڭ دەرەككوز رەتىندەگى ماڭىزى العاش­قى سوت ماماندارىن وقىتۋ, جەتىس­تىرۋ ءىسىنىڭ جۇزەگە اسۋ بارىسىن اڭداتۋمەن دە ايرىقشا. ول تومەن­دەگى ماتىننەن اڭعارىلادى: «كۋرس 125 كىسىلىك ەكەن. ماسكەۋ ونىڭ 70 پايىزىن بىزگە, 30 پايىزىن باشقۇرتستانعا لايىقتاعان. بۇل كۋرس ەندى كەشىكپەي ورىنبوردا اشىلماق. زاڭ كاميسسارياتى كۋرسقا الىناتىن وقۋشىلاردى قازاقستان گۋبەرنيالارىنان مىناداي رەتپەن ءبولىپ شاقىرىپ وتىر. سەمەي گۋبەرنياسىنان – 13 كىسى, اقمولا گۋبەرنياسى – 10, سىرداريا – 10, جەتىسۋ – 8, ورىنبور – 8, اقتوبە – 8, ورال – 8, قوستاناي – 7, بوكەي – 6, اداي ۇيەزىنەن – 4, قاراقالپاق وبلىسىنان – 4. بارلىعى – 88».

سەيدازىم قولتاڭباسى قويىلعان ءبىر ماتەريال – «ەڭبەكشىل قازاق» با­سىلىمىندا جارىق كورگەن «جەل وڭىنان شىقتىعا» جاۋاپ» ماقالاسى. مۇحامەتجان بەيسەن­ ۇلىنىڭ سىنىنا وراي جاۋاپ قايىر­عان جازباعا س.قادىرباي مەن م.بايمەنشە ۇلى قول قويعان. ماقالامەن تانىسقاندا س.قادىر­بايدىڭ اتالعان جازبانى قازاقستان زاڭ كوميسسارياتىنىڭ جاۋاپتىسى رەتىندە جازعانىن جازباي تانۋعا بولادى. سونداي-اق وسى ماقالانىڭ وزىندە قادىرباي ۇلىنىڭ قازاقستان سوت قۇرۋ ءبولىمىن باسقارۋ­شى ەكەنى دەرەك رەتىندە راستالىپ تۇر.

قازىرگى قولدا بار مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, س.قۇلما­عامبەت ۇلى جەكە ءوزى جانە ۇجىم بولىپ بىرقاتار زاڭداردى اۋدارعان. وعان قوسا اۋ­دارىلعان زاڭدارعا رەداكتور رەتىن­دە وڭدەۋ, تۇزەتۋ ەنگىزگەن. مۇ­نىڭ ءوزى سەيدازىم تۇلعاسىنا اسا ۇل­كەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلگەنىن ايعاق­تايدى. ارحيۆ جانە سيرەك قولجازبالار قورىنان تابىلعان سوڭعى دەرەكتەر س.قادىربايدىڭ 1929 جىلعا دەيىن تومەندەگى زاڭدار­دى اۋدارۋ مەن رەداكتسيالاۋعا قاتىسقانىن كورسەتىپ وتىر:

1. قىلمىس زاڭى: بارشا وزگەرىس قوسىمشالارىمەن. – 2-باس. /اۋد. س.كادىرباي ۇلى. – قىزىلوردا: قازمەمباس, 1925. – 89 ب.
2. اقى زاڭى (1926 جىلعى ءيۋن­نىڭ بىرىنە دەيىن بولعان وزگەرىس, قوسىمشالارىمەن) /قازاقشاعا اۋدارعان: ومار ۇلى ە., باباس ۇلى د., دۋلات ۇلى م., كادىرباي ۇلى س., نۇرىم ۇلى ع. – قىزىلوردا: قازمەمباس, 1926. ب.
3. جەر زاڭى: (وزگەرىس قوسىمشا­لا­رىمەن) /قازاقشاعا اۋدارعان: ومار­ ۇلى ەلدەس. وڭدەگەن كادىر­باي ۇلى س. – قىزىلوردا, تاشكەنت: قازمەمباس, 1927. – 82 ب.
4. رەسەي رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇتقىن تۇزەۋ زاڭى /اۋدارۋشى: باي­­مەن­ ۇلى ءىلياس. اۋدارماسىن باسقا­رۋ­شى كادىرباي ۇلى سەيدازىم. – قوسىمشالارىمەن تۇزەتىلىپ 2-باس. – قىزىلوردا: قازمەمباس, 1927 . – 60 ب.
5. كانن ۆ. ا. ەگىندىك, شابىن­دىق جەردى تەڭگەرىپ ءبولۋ (سۇراۋ, جاۋاپ رەتىمەن جازىلعان) قازاق­ستان حالىق كوميسسارلارى كەڭە­سى اعاسىنىڭ ورىنباسارى ق ۇلىم­بەت ۇلى ۇزاقباي جولداستىڭ كىتاپ­شا تاقىرىپتى پىكىرى قوسا با­سىلدى /قازاقشاعا اۋدارعان: نۇرىم­ ۇلى ابباس/ قازاقشاسىن وڭدەگەن: كادىرباي ۇلى سەيدازىم. – قى­زىلوردا: قازمەمباس, 1927. – 48 ب.
6. جەر استىنداعى كەن, ونى ۇق­ساتۋ تاقىرىپتى جول, مالدا­رى­گەر­لىك ۋستاۆى, ۆەكسەل تۋرالى جول, ءتارتىپشى سوتتار تۋرالى جول, ارالىق كوميسسارلار تۋرا­لى جول /قازاقشاعا اۋدارعان: نۇ­­رى­م­ ۇلى عابباس. اۋدارماسىن وڭدە­گەن كادىرباي ۇلى سەيدازىم. – قىزىلوردا, تاشكەنت: قازمەمباس, 1927. – 120 ب.
7. قىلمىس زاڭى: 1928 ج. 15 مايعا دەيىنگى وزگەرىس قوسىم­شالارىمەن /اۋد. س.كادىرباي ۇلى. – قىزىلوردا: قازباس, 1928. – 63 ب.
8. نەكە, ءۇي-ءىشى جانە قامقورلىق تۋرالى زاڭ: 1928 ج. 1 سەنتيابرگە دەيىن بولعان وزگەرىستەر, قو­سىم­شالار دا كىردى /قازاقشاعا اۋ­دار­عان. ا. نۇرىم ۇلى. وڭدەگەن س.كادىرباي ۇلى. – قىزىلوردا: قازباس, 1928. – 58 ب.
9. سوتتاردا, جەر كوميسسيالارىندا, سوت قىزمەتىن اتقاراتىن باسقا مەكەمەلەردە سوت الىمدارى مەن ايرىقشا كەڭسە الىمى قالاي الىنادى؟ /قازاقشاعا اۋدارعان. بۇركىت ۇلى كەنجەعۇل. اۋدارماسىن وڭدەگەن: كادىرباي ۇلى سەيدازىم. قىزىلوردا: قاز. ناركومزەم, 1929. – 80 ب.

تارجىمەنىڭ تايپالعان جورعاسى

سەيدازىمنىڭ قالامگەرلىك مۇ­را­سىندا اۋدارما ەڭبەكتەرىنىڭ ماڭى­زى ايرىقشا. ول – زاڭداردى قازاقشا سويلەتكەن العاشقى اۋدارماشىنىڭ ءبىرى جانە سوعان جەتەكشىلىك ەتكەن بىرەگەي مامان. بۇل رەتتەن تۇلعانىڭ قۇقىق سالاسىنان تۇڭعىش قولدانىسقا ەنگىزگەن اتاۋ-ۇعىمدارىن زەرتتەۋدىڭ ءمانى زور. زاڭ تەرميندەرى مەن اتاۋلارىنا قاتىستى وي-تۇجىرىمداردى قۇقىق ماماندارىنىڭ قۇزىرىنا قالدىرا وتىرىپ, ءوز تاراپىمىز­دان اۋدارمانىڭ ءتىلى مەن ستيلىنە, تارجىمە شەبەرلىگىنە قاتىستى از-كەم وي ۇستەمەكپىز. بۇل سەيدازىم مۇ­رالارىن تالداۋ, قۇقىقتىق كوز­قاراستارىن ايقىنداۋ, اۋدار­ماشىلىق قابىلەتىن تانۋ ماسەلەسىن بايىتادى دەگەن سەنىمدەمىز.

سەيدازىم اۋدارماسىنا قاتىستى ءباسپاسوز بەتىندە العاش پىكىر بىلدىر­گەن – مىرجاقىپ دۋلات ۇلى. 1924 جىلى «اق جول» گازەتىندە مادياردىڭ «جاۋىزدىق نيزامناماسى» اتتى سىنى جارىق كوردى. «جاڭا كىتاپ» ايدارىمەن باسىلعان ماتەريالدا اۆتور «جاۋىزدىق نيزامناماسىن» سەيدازىم قادىرباي اۋدارعان «قىلمىس زاڭىمەن» سالىستىرا ءسوز ەتەدى. «سەيدازىم زاكوننىڭ مانىسىنە, رۋحىنا جاقسى ءتۇسىنىپ, اۋدارا الاتىندىعىن تۇر­كىس­تانداعى ازاماتتاردىڭ ءبىر­سىپىراسى بىلەتىن ەدى. «قىلمىس زاڭى» ورىنبوردا وتكەن 1923 جىلدا باسىلىپ تا شىعىپ ەدى. ەندى سونىڭ ءبارىنىڭ ارتىنان مىناداي «جاۋىزدىق نيزامناماسى» شىعىپ وتىر. سەيدازىمنىڭ كىتابىمەن مۇنىڭ تارجىمەسىن سالىستىرىپ, بۇدان سەيدازىمدىكى ناشار بولعاندا عانا مۇنى باسۋ كەرەك ەدى. قانشا پۇل, قانشا قاعاز, قانشا ەڭبەك بوسقا كەتىپ وتىر»,  دەپ ساپاسىز اۋدارما مەن جەلگە ۇشقان قاراجاتقا قىنجىلادى اۆتور. تومەندە مىرجاقىپ سىن تەزىنە العان «جاۋىزدىق نيزامناماسى» مەن سەيدازىم اۋدارعان «قىلمىس زاڭىنىڭ» مازمۇنىن قاتار قويىپ, سالىستىرىپ كورسەك (1-كەستە).

تۇتاس زاڭ جيناعىن ەمەس, تەك وسى مازمۇندى سالىستىرعاننىڭ وزىندە سەيدازىمنىڭ اۋدار­ما­شى­لىق شەبەرلىگىنە قاتىستى تومەندەگىدەي تۇجىرىمداردى قورى­­تۋعا بولادى:

1. سەيدازىم اۋدارمالارىنىڭ ءتىلى جاتىق جانە تۇسىنىكتى. مىسالى, «جاۋىزدىق نيزامناماسىندا» ادامعا كۇشتىك ەتۋ دەپ بەرىلسە, س.قادىرباي مۇنى ادامنىڭ قارا باسىنا كۇش جۇمساۋ دەپ ۇعىنىقتى اۋدارادى. ال سوڭعى تاراۋدىڭ اتاۋى «جاۋىزدىق نيزامناماسىندا» «حالىقتىڭ ساۋشىلىعىن, استا­نانىڭ قاۋىپسىزدىگىن كوپشىلىك رەتتە­رىن قورعايتىن تارتىپتەرگە قار­سى جاۋىزدىقتار» دەپ اتالادى. تۋرا­سىن ايتساق, قۇنتتاپ وقىپ بارىپ تۇسىنبەسە (وندا دا تۇسىنە السا) مۇنى ءبىر وقىعان ادامنىڭ ءمانىسىن تابا قويۋى ەكىتالاي. ونىڭ ۇستىنە استانا ءسوزى مۇلدەم دۇ­رىس قولدانىل­ماعاندىقتان ايت­پاق ويدان اداستىرادى. كەرىسىن­شە, «قىلمىس زاڭىندا» بۇل «حالىق دەنساۋلىعى مەن قوعام قاۋىپ­سىزدىگىن جانە الەۋمەت ءتارتىبىن قور­عاي­تىن ەرەجەلەردى بۇزۋ» دەپ اۋدا­رىلعان. «قوعام قاۋىپسىزدىگى» مەن «استانا قاۋىپسىزدىگىنىڭ» ەكى باسقا ۇعىم ەكەنىن ەسكەرسەك, ال­دىڭعى اۋدارمانىڭ كوڭىلدەن شىق­پايتىنى ايدان انىق.
2. سەيدازىم اۋدارمالارىندا ۇعىم انىق ءارى ءدال بەرىلەدى. ءدۇ­دامال, ەكىۇشتى ۇعىمدار كەزدەس­پەيدى. مىسالى, 166-171-باپ ساي­كەس كەلەتىن تاراۋدىڭ اتاۋىن قۇل­ماعامبەت ۇلى «ايەل مەن ەركەك­تىڭ جاقىنداسۋى حاقىنداعى قىل­مىستار» دەپ اۋدارسا, «جاۋىزدىق نيزامناماسىندا» «شاريعاتقا كەلۋ تۋراسىنداعى جاۋىزدىقتار» دەپ تارجىمەلەگەن. «شاريعاتقا كەلۋ» دەگەن ءسوزدىڭ ناقتى ماعى­ناسى نە ەكەنىن, قانداي ءماندى اڭعارتقىسى كەلگەنىن جەكە ءسوزدىڭ وزىنە سۇيەنىپ تابا قويۋ قيىن. ال زاڭ مۇنداي ەكىۇشتىلىقتى كوتەرمەيدى.
3. سەيدازىم اۋدارمالارىنداعى ءتىل تازالىعى. ءاليحان بوكەيحان, اح­مەت بايتۇرسىن ۇلى باستاعان الاش وقىعان­دارىنىڭ تۋ ەتىپ ۇستاعان ۇستانىمدارىنىڭ ءبىرى – ءتىل تازالىعى. «جاۋىزدىق نيزامناماسىندا» نيزام, ناما دەگەندەردەن باستاپ ەسەپتەسەك, عايري, مۋافىق, ماحكەمە, رايىس قاتارلى اراب, پارسى سوزدەرى از ەمەس. ال سەيدازىم اۋدارمالارى مۇنداي مىننەن ادا.

جوعارىداعى مىسالداردى العا تارتا جانە ءبىر زاڭنىڭ ەكى اۋدارماسىن ءوزارا سالىستىرا كەلە ءبىز سەيدازىم قادىرباي اۋدارمالارى دۋلات ۇلى كۇتكەن مەجەدەن كورىنەدى دەگەن بايلامعا توقتايمىز. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, 1926 جىلى وزگە­رىس, تولىقتىرۋلارىمەن قايتا با­س­­ىلعان نۇسقاسىندا «جاۋىزدىق نيزامناماسى» «قىلمىس زاڭى» دەگەن اتاۋمەن جارىق كورىپتى. بۇنى مىرجاقىپ كوتەرگەن ماسەلەنىڭ وڭ شەشىم تابۋى, سەيدازىم ءىز اشقان سوقپاقتىڭ ۇلى داڭعىلعا ۇلاسۋى دەپ ۇعىنامىز.

ۇشقىن ءسايدىراحمان ۇلى,

الاشتانۋشى