توبىلعىجارعان

ءبىزدىڭ قازاق دالاسىنداعى تو­بىلعى دا سونداي. ءساۋىردىڭ سو­ڭىن­دا­ توبىلعى ءبۇر جارادى. مۇنى ەسكى قا­زاقتار جاقسى بىلگەن, ءتىپتى ەرتەرەكتە اتاپ وتكەن بولۋى دا مۇمكىن. سەبەبى توبىلعىجارعان بىزدە امال اتى.­ ءساۋىردىڭ سوڭىنا تامان بىرەر كۇن سۋىق جەل سوعىپ وتكەن سوڭ, تو­بىل­عى بۇرشىك جارادى. قازاق دالا­سىن­دا ءبۇر جارماق گۇلدىڭ بارىنە تو­بىلعى جول اشادى. ايتپەسە قا­زاق امال اتىن توبىلعىجارعان قويا­­ ما؟ توبىلعىجارعاننان سوڭ م­ا­­مىردىڭ باسىندا توبىلعى گۇل­دەيدى. ونىڭ قاسىندا ساكۋراڭ ادىرام قالسىن.

ءبىز كورگەن ارقا دالاسىنىڭ قو­يىن-قونىشىنا بىتكەن توبىل­عى­­نىڭ اقسارى گۇلدەرىنىڭ بوياۋى­نا­ن­ كۇن نۇرى تايعاناقتاپ, التىن­نىڭ­ بۋىنداي شالقيدى. ءيىسى كۇللى باي­­تاقتى الىپ كەتەدى. ۇيقىداي قا­لىڭ بىتپەسە دە, شوقى-قىراتتىڭ قول­تىعىندا, ءبىر بەتكەيىندە تۇتا­سىپ­ توبىلعى وسكەن جەرلەر گۇلگە تۇ­نىپ, كوزدىڭ جاۋىن العانى بىلاي تۇرسىن, ءيىسى جانسارايىڭدى اشا­دى.

ءسىز توبىلعىنىڭ گ ۇلىن يىسكەپ كوردىڭىز بە؟ يىسكەمەسەڭىز, مامىر­دىڭ­ العاشقى ونكۇندىگىندە دالاعا بار­ىپ قۇماردان شىعىپ قايتىڭىز. و بالكىم, راس, جۇماقتىڭ لەبى مە دەرسىز. توبىلعىنىڭ تاستاي قاتتى ءتانىن جارىپ وسكەن گۇل التىننىڭ ۇساق­تا­رىنداي قىزعىلىقتى ۇش­قىن­ اتىپ, نۇرلانىپ تۇرادى. تەك قانا قازاق دالاسىنا ءتان مۇن­داي قۇبىلىستى بىراق وزگە تۇگى­لى, ءوزىمىزدىڭ ەل دە بىلە بەر­مەي­دى. كورسە دە مانىنە جەتە قوي­مايدى. ساكۋرانى مالدانعان جا­پوندارداي عيبراتلانبايدى. جا­پون اقىندارىنىڭ ساكۋرا گۇل­دە­گەنىن جازباعانى كەمدە-كەم, ول – انىق. ءتىپتى قازاق اقىندارىنىڭ ءوزى­ جىرلاپ كەتكەن ساكۋرانى. بۇ­گىندە قازاق اقىندارىنان كەڭ­شىلىكتەن كەيىن توبىلعىنى جىر­لاعان اقىنداردان عالىم جاي­لى­باي­دى بىلەمىن.

«كوكتەم دەگەنىڭ

كوگىلدىر ارمان,

كوگەرتەر كەز بۇل

كوڭىلدى قالعان.

ءساۋىردىڭ ايى ساۋلە شاشاردا

توبىلعىجارعان,

توبىلعىجارعان...

قىراتقا بارسام

جولىما جاقىن,

بۇلاققا بارسام

تولىپ اعاتىن,

توبىلعىجارعان

بۇرشىك جارماسا

توبىلعى سىندى تورىعادى اقىن»­ دەپ باستالاتىن ولەڭ ارنا­سى ادام ءومىرى مەن تابيعاتتىڭ ەتەنە­لىگىن سيپاتتاپ, سەزىندىرەدى. جىر­دىڭ تال بويىنداعى سەزىم­دەر اقىن بولمىسىنا تۋعان توپى­را­­عىنان بىتكەن تۇيسىكتەردەن ويان­عان سياقتى. توبىلعىجارعان بۇر­شىك جارماسا, توبىلعىداي تورى­عا­تى­نىن­ ايتا ما, ايتپەسە.

تامام ەل بىلەتىن توبىلعىنىڭ ءتۇ­سى دە تەك ءبىزدىڭ دالاعا ءتان, تو­رى. قوڭىردان سوڭ قازاققا كەلىڭ­كىرەيتىن بوياۋدىڭ وزگەشە ءتۇ­رى. مۇنداي ءتۇس سوسىن قازاق جىل­قى­سىندا بار. قىزىل توبىلعى بو­لادى-اق, بىراق سيرەك. بولعان كۇن­دە شىمقاي قىزىل ەمەس, ويلان­دىراتىن مۇڭعا بەيىم, ال توبىل­عى­داي تورىعۋ تۇسىنگەنگە – اۋىر سە­زىم. ول ءۇشىن جاڭبىر جاۋماي قوي­عان جىلى كۇزگە سالىم ەلمەن بىر­گە كۇڭىرەنگەندەي جاپىراعىنان ايى­رىلىپ, تۇنەرىپ كەتكەن تورى توبىل­عىنىڭ تۇتىققان ءتۇرىن كورۋ­ كەرەك... توبىلعىداي تورىق­تىر­ما­سىن­ قۇداي.

جاپونداردىڭ ساكۋراسىن بىل­مەي­مىن, توبىلعى تەك قازاق دالا­سى­نا, سوسىن ءبىزدىڭ التايدىڭ ار­عى بەتىن مەكەندەيتىن موڭعول توپى­راعىنا عانا ءتان دەسەدى. مامىر­دىڭ باسىندا گۇلدەپ, سوڭىنا تامانعى قۇرالايدا ۇشىپ كەتەدى گ ۇلى. جۇرتتىڭ بايقاماي دا قالاتىنى سودان شىعار. ءبىز عوي كەرەك قىلمايتىن, جاپوندار­ سا­كۋرا گۇلدەگەن وسىنداي بىرەر اپ­تادا سۇلۋلىققا كوز سۋارىپ, كوكى­رەگىن جۇپارعا تولتىرىپ, فەس­تي­ۆال ۇيىمداستىرادى. ءبىزدىڭ تو­بىلعى سياقتى ساكۋرا دا از ۋاقىت گۇلدەپ, ءومىردىڭ وتكىنشى ەكەنىن ايعاقتايدى. جاپونداردىڭ حانامي ءداستۇرىنىڭ نەگىزگى فيلوسوفياسى دا سول – ءومىردىڭ وتە شى­عا­رى. توبىلعىنىڭ دا ون-اق كۇن گۇل­دەگەنىن ەلەمەيتىندىكتەن, ءبىز ءومىر­دىڭ دە سونداي وتپەلىلىگىنە ءمان بەرمەيتىن شىعارمىز.

قازاق توبىلعىنى قامشىعا ساپ قىلادى, كۇبى ىستاپ, قىمىزىنان جۇپارىن سىمىرەدى, توبىلعىنىڭ مايىمەن تەمىرەتكە سىندى تەرى اۋرۋلارىن ەمدەيدى, ەت ىستايدى, باستىسى – توبىلعى ساپتى قامشىمەن جىن ۇركىتەدى. جەر بەتىندە سۋعا باتىپ كەتەتىن تاستاي قاتتى جالعىز اعاش – وسى. قازاق تەگىن كيەلى ساناماعان. سۋدىڭ استى­نان الىپ شىعىپ, مايلى قابى­عىن ارشىپ, كەپتىرمەي-اق تۇتاتسا, جانا بەرەدى توبىلعى. ۇلى قازاق دالاسىنان شەتەلگە ساتىلاتىن, ياعني التىنعا ايىرباستالاتىن جالعىز ساپ تا ءوزى. ول تۋرالى اتاقتى «بابىرنامادا» جازىلادى. ات پەن قامشىنىڭ زامانى عوي. سوعان قاراعاندا, قامشىعا سىنبايتىن جانە يىلگىش جالعىز ساپ-اۋ, ءسىرا. «توبىلعى ساپتى قامشى الىپ, تۇمار مويىن ات مىنگەن» جىراۋلار جىرىندا كوپ كەزدەسەدى. وسىنشاما قاسيەتى بولا تۇرا قازاقتا توبىلعىجارعان مەيرامى جوق, ەسەسىنە توبىلعىجارعان جى­رى بار. دۇرىس قوي, اۋەلى ايان اقىن­عا ءتۇسۋى كەرەك شىعار.

«ۇقتىرعان ەرتە تۋار

ايلارىم –

الاعايلارىن, بۇلاعايلارىن,

جانىمدا جەلگەن

جەلدىرمەلەرىم –

مامىردا ورگەن

قۇرالايلارىم...

وتپەلى دەي مە ءومىردى جالعان,

كوكتەم كوگەرتەر

كوڭىلدى قالعان.

تولعاتقان جاننىڭ

تولايىم كۇنى –

توبىلعىجارعان, توبىلعى­جار­­عان», دەپ ۇندەۋ تاستاعانداي اقىن جانى. توبىلعى وسكەن دالا­نىڭ­ قاسيەتتەرى ارقىلى اۋىلدا وس­كەن قازاق بالاسىنا ءبارىن ايتىپ تۇر­ اقىن. ال وسى شۋماقتاردى وڭگە تىلگە اۋدارسا قابىلدانا ما, بىل­مەيمىن... ۇلتتىڭ ەرەكشەلىگى, توپى­راقتىڭ قۇنارى عوي جىر دەگەن. جاپوندار ساكۋراسىن تەگىن اسپانداتىپ وتىر دەيسىز بە؟ قاي­ توپىراقتىڭ بالاسى بولسا, ول سونىڭ وسكىنىمەن تامىرلاس. ءبىر-بىرىنەن جانعا قۋات الىپ, سونى­مەن­ كوكتەپ, ءوسىپ-وركەندەيتىن شى­عار-اۋ.

قازىر ارقادا توبىلعىنىڭ گ ۇلى­ ۇشىپ كەتكەن دە شىعار...