390 مىڭنان اسا ازاماتتىڭ, 122 مىڭنان اسا ءجاسوسپىرىمنىڭ قۇقى بۇزىلعان

كەشە باس پروكۋراتۋرادا ۇستىمىزدەگى جىلعى العاشقى جارتىجىلدىقتاعى جۇمىس ناتيجەسىن قورىتىندىلاعان القا وتىرىسى ءوتتى. وعان باس پروكۋرور اسحات داۋىلباەۆ توراعالىق ەتتى. القا جۇمىسىنا پرەزيدەنتتىڭ كومەكشىسى – قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ حاتشىسى قايرات قوجامجاروۆ قاتىستى. القادا اتالعان ۋاقىتتاعى ات­قارىلعان جۇمىستار تالقىلانىپ بولعان سوڭ الدا تۇرعان باسىم مىندەتتەرگە شولۋ جاسالدى. بۇل ورايدا باس پروكۋرور اسحات داۋىلباەۆ ءسوز سويلەپ, اۋەلى ءبىرىنشى جار­تىجىلدىقتاعى اتقارىلعان جۇ­مىستارعا كەڭىنەن توقتالدى. ادەت­تەگىدەي بۇل جولى دا پروكۋ­را­تۋرانىڭ بار كۇشى ەلدەگى زاڭ­دى­لىقتى, ءتارتىپتى ساقتاۋعا, مەملەكەت پەن ونىڭ زاڭدى تۇلعالارىنىڭ مۇددەسىن, ازاماتتاردىڭ قۇقى مەن بوستاندىعىن قورعاۋعا باعىتتالدى. «شىلدە ايىنىڭ العاشقى كۇندەرى پرەزيدەنت باس پروكۋراتۋرا مەن مۇددەلى ورگانداردىڭ ارالاسۋى ارقاسىندا دايىندالعان قىلمىستىق جانە قىلمىستىق ءىس-جۇرگىزۋ كودەكستەرىنە قول قويدى. وسىلايشا اۋقىمدى دا كۇردەلى جۇمىس تىندىرىلدى. ەندى ءبىزدىڭ الدىمىزدا بارىنشا ءتيىمدى ءارى ەشبىر كەمشىلىكسىز جاڭا جاعدايداعى جۇمىسقا اۋىسۋدى قامتاماسىز ەتۋ مىندەتتەرى تۇر», دەدى اسحات داۋىلباەۆ. بۇعان دايىندىق شارالارى ءازىر باس­تالىپ تا كەتكەن كورىنەدى. وسى, ياعني مەملەكەت باسشىسى بەكىتكەن قىلمىستىق سوت ءوندىرىسىنىڭ جاڭا ۇلگىسىنە اۋىسۋ بارىسى ءبىرتۇتاس مەملەكەتتىك جوسپار اياسىندا ءجۇ­زەگە اسىپ جاتقان جايى بار ەكەن. ەندى سونىڭ تەك ساپالى ورىندا­لۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت, دەيدى باس پروكۋرور. وسى شارالاردى ات­قارۋمەن قاتار, پروكۋراتۋرا ورگاندارى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ءالسىز توپتارىنىڭ, كاسىپكەرلەردىڭ جانە مەملەكەتتىڭ دە قۇقىن قورعاۋدا. بۇعان قوسا سىبايلاس جەمقورلىق پەن ەكسترەميستىك باعىتتاعى كورى­نىس­تەرگە قارسى تۇرۋ ءۇشىن بەلسەندى شارالار قامتىلعان. دەرەكتەرگە كوز جۇگىرتسەك, پروكۋرورلار الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالادا 269 مىڭ زاڭ بۇزۋشىلىقتى انىقتاپ, ونى جويۋ جولدارى قولعا الىنعان. سوعان سايكەس 12 700 زاڭسىز قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ كۇشى جويىلعان. ءسويتىپ, بۇعان جاۋاپتى 35 مىڭ ادام جاۋاپقا تارتىلىپ, 300 قىلمىستىق ءىس قوزعالعان. ءناتي­جەسىندە 390 مىڭ ازاماتتىڭ تاپ­تالعان قۇقى, 122 مىڭنان اسا جاس­وسپىرىمدەردىڭ قۇقى قورعالعان. دەگەنمەن, ازاماتتاردىڭ ەڭبەك قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ, جالاقى بويىنشا قارىزداردى ازاي­تۋ جونىندەگى جۇيەلى جۇمىستار بۇرىنعىشا باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى رەتىندە قالىپ وتىر. 2010 جىل­دان بەرى جۇمىس بەرۋشىلەر قارىزدارىنىڭ كولەمى 4,6 ميللياردتان 623 ميلليون تەڭگەگە دەيىن, ياعني 7 ەسەگە ازايدى. بيىلعى جىلدىڭ با­سىنان بەرى 40 پروبلەمالىق كاسىپ­ورىنداعى 668 ملن. تەڭگە كولە­مىندەگى قارىز تولىعىمەن وتەلدى. وسى ورايدا, قاراعاندى جانە قوستاناي وبلىستارى پروكۋرا­تۋ­رالارىنىڭ جۇمىستارى اتالىپ ءوتىلدى, ولار 271 ميلليوننان استام تەڭگەنىڭ وتەلۋىن قامتاماسىز ەتكەن. اتىراۋ وبلىسىنىڭ پروكۋراتۋراسى وڭىردەگى ەڭبەك جالاقىسى بويىنشا قارىزداردىڭ تولىعىمەن وتەلۋىنە ىقپالىن تيگىزگەن. الىپساتارلاردىڭ جولدارىن كەسۋ بويىنشا پروكۋرورلار قولعا العان شارالاردىڭ ناتيجەسىندە 2012 جىلدان باستاپ جالپى قۇنى 420 ملرد. تەڭگەدەن استام قارجىنى قۇرايتىن جەر تەلىمدەرى مەملەكەتكە قايتارىلعان. مىسالى, الماتى وبلىسىندا «Gate City» جوباسىنىڭ قۇرىلىسى ءۇشىن ءۇش جەر تەلىمىنىڭ جوعارى باعامەن ساتىلىپ الىنۋ فاكتىسى بويىنشا پروكۋرورلار سوتقا زاڭسىز تولەنگەن قارجىنى ءوندىرۋ تۋرالى تالاپ-ارىز ەنگىزدى. اتالعان زاڭسىز مامىلەلەردەن كەلگەن شىعىن كولەمى 900 ملن. تەڭگەدەن اسادى. ال باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ پروكۋراتۋراسى تالداۋ ارقىلى وڭىردە قولدانىلماي جاتقان 990 اۋىلشارۋاشىلىق تەلىمدەرىن انىقتادى, ولاردىڭ كاداسترلىق قۇنى 3,5 ملرد. تەڭگەنى قۇرايدى ەكەن. بۇگىندە بۇلاردىڭ ىشىندەگى 272 جەر تەلىمى مەملەكەتكە قايتارىلدى. پروكۋرورلار جۇزەگە اسىرعان وسىنداي شارالاردىڭ ناتيجەسىندە شارۋالاردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا ارنالعان جەر­لەردى كەڭىنەن پايدالانۋىنا مۇمكىندىك بەرىلىپ, شارۋا جانە فەرمەرلىك قوجالىقتار سانىنىڭ ارتۋىنا ىقپال جاسالدى. ءسويتىپ, مەملەكەتتىڭ ماتەريالدىق مۇددە­لەرىنىڭ قورعالۋى ماسەلەلەرى ۇنەمى باقىلاۋدا بولىپ, 38 ملرد. تەڭگەدەن استام قارجى مەملەكەت قازىناسىنا قايتارىلعان. پرەزيدەنتتىڭ بيزنەستى قورعاۋ ءجونىن­دەگى تاپسىرمالارىن ورىنداۋ اياسىندا ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىمەن بەل­سەندى ىنتىماقتاستىق جالعاسىن تاۋىپ, بيزنەس پەن مەم­لەكەتتىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ, زاڭسىز تەكسەرىستەرگە توسقاۋىل قويۋعا باعىتتالعان جۇيەلى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ كەلەدى. موراتوري جاريالانعاننان كەيىن قۇقىقتىق ستاتيستيكا ورگاندارىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە جاسالعان 1561 تەكسەرىس قانا تىركەلگەن, ال وتكەن جىلدىڭ وسىنداي كەزەڭىندە 51 857 تەكسەرىس جۇرگىزىلگەن. پروكۋرورلار مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار سالاسىندا دا زاڭ بۇزۋ­شى­لىقتاردىڭ الدىن الۋ جۇمىستارىن بەلسەندى تۇردە جۇرگىزۋدە. مىسالى, اقمولا, اقتوبە, اتىراۋ, شىعىس قازاقستان, قوستاناي جانە پاۆلودار وبلىستارىنىڭ پروكۋراتۋرالارى 90 كونكۋرستىڭ كۇشىن جويىپ, ناتيجەسىندە مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق مۇددەسىنە قايشى كەلەتىن 17 ملرد. تەڭگەدەن استام شىعىنىنىڭ الدى الىندى. ال جالعان كاسىپورىنداردى مەملەكەتتىك تىركەۋدىڭ كۇشىن جويۋ تۋرالى پروكۋرورلار ەنگىزگەن 222 تالاپ-ارىزدى سوتتار قاناعاتتاندىردى. مۇنداي جالعان كاسىپورىنداردىڭ بيۋدجەت الدىنداعى جيىنتىق قارىزدارى 27,4 ملرد. تەڭگەنى قۇراعان. سونداي-اق, جالعان كاسىپكەرلىك جولىمەن جاسالعان مامىلەلەر بويىنشا 14 قىلمىستىق ءىس قوزعالدى. كولىك قاۋىپ­سىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ سالا­سىن­داعى ءىس-شارالار بارىسىندا جولاۋشىلاردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر توندىرگەن 110 قوزعالمالى بىرلىك قولدانىستان الىنىپ تاستالدى. ءدىني ەكسترەميزم مەن تەررو­ريزمگە توسقاۋىل قويۋ ءجونىن­دەگى جۇمىستاردىڭ اياسىندا پرو­كۋ­رورلاردىڭ جانە ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ ارىزدارى نەگىزىندە سوتتاردىڭ شەشىمىمەن 15 ين­تە­ر­نەت-رەسۋرستىڭ ونىمدەرى زاڭ­سىز دەپ تانىلدى. سونداي-اق, پروكۋرورلاردىڭ 175 اقپاراتتىق ماتەريالدىڭ مازمۇنىن ەكسترە­ميستىك دەپ تانۋ تۋرالى ارىزدارى قاناعاتتاندىرىلدى. بۇل ونىمدەردىڭ قازاقستان اۋماعىندا تاراتىلۋىنا تىيىم سالىنعان. قىلمىسپەن كۇرەس سالاسىنداعى ەسەپكە الۋ مەن تىركەۋ ءتارتىبىن كۇشەيتۋدىڭ ناتيجەسىندە قىلمىس­تىلىق دەڭگەيى 5,5 پايىزعا تومەندەدى. اسا اۋىر قىلمىستاردىڭ تىركەلۋى 24,3 پايىزعا, اۋىر قىلمىستاردىڭ تىركەلۋى 25,7 پايىزعا باسەڭدەگەن. كىسى ءولتىرۋ, ۇرلىق, توناۋ, قاراق­شىلىق, بوپسالاۋ, الاياقتىق سياق­تى قىلمىستارلىڭ سانى دا اي­تارلىقتاي ازايعان. بۇل ورايدا پروكۋرورلار زاڭسىز ۇستالعان 954 ازاماتتى قاماۋدان بوساتىپ, 586 ادامعا قاتىستى نەگىزسىز جۇرگىزىلىپ كەلگەن جەدەل-ىزدەستىرۋ شارالارىنا توقتام سالدى. ارنايى پروكۋرورلار نەعۇرلىم كۇردەلى جانە قوعامدا قىزۋ پىكىرتالاس تۋدىرعان 292 قىل­مىس­تىق ىسكە تەرگەۋ جۇرگىزدى, ولار­دىڭ ىشىندەگى 82 ءىس سوتقا جولداندى. پروكۋراتۋرانىڭ نارازىلىق ەنگىزۋى بويىنشا 801 ادامعا قا­تىستى شىعارىلعان ۇكىمدەر زاڭعا سايكەستەندىرىلدى. سونداي-اق, ازا­ماتتىق جانە اكىمشىلىك ىستەر بويىنشا سوت اكتىلەرىنە ەنگىزىلگەن 1001 نارازىلىق قاناعاتتاندىرىلدى. مەملەكەت كىرىسىنە 10,5 ملرد. تەڭگە ءوندىرۋ تۋرالى, 2,5 ملرد. تەڭگە شاماسىنداعى قارجىنى ازاماتتار مەن زاڭدى تۇلعالاردىڭ پايداسىنا شەشۋ, ونىڭ ىشىندە 789 ملن. تەڭگەنى قۇرايتىن جالاقىنى ءوندىرىپ الۋ تۋرالى شىعارىلعان سوت شەشىمدەرى ورىندالدى. پرەزيدەنتتىڭ كومەكشىسى-قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ حاتشىسى قايرات قوجامجاروۆ ءوز سوزىندە زاڭدىلىق پەن قۇقىقتىق ءتارتىپتى كۇشەيتۋدە, ازاماتتاردىڭ كونستي­تۋتسيالىق قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋدە جانە ەلىمىزدىڭ تۇراقتى دامۋى جولىندا پروكۋراتۋرا ور­گاندارىنىڭ قىزمەتى ماڭىزدى فاكتورلاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىنىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. وسى ورايدا قۇقىقتىق سالانى رەفورمالاۋداعى پروكۋراتۋرانىڭ قوسقان ۇلەسى اتالدى. قىلمىستىق, قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ, قىلمىستىق اتقارۋ جانە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتار تۋرالى ءتورت جاڭا كودەكستىڭ قا­بىل­دانۋى سونىڭ بىردەن-ءبىر دالەلى دەدى. باس پروكۋراتۋرا قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن ودان ءارى جاڭعىرتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جانە قۇ­قىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ كادر­لىق ساياساتى تۇجىرىمداماسىن ازىرلەۋشى بولىپ تابىلادى. مەم­لەكەتتىڭ جانە قوعام ءومىرىنىڭ ءتۇرلى سالالارىنداعى زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدە پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ جۇمىسى پرو­في­لاكتيكالىق جانە الدىن الۋشىلىق سيپاتتا بولۋى ءتيىس. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قا­زاقستان-2050» ستراتەگياسىندا جاريالانعان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا پروكۋراتۋرا قۇقىق قورعاۋ سالاسىندا باستالعان قايتا قۇرۋلاردىڭ قوزعاۋشى كۇشى بولاتىنىنا قايرات قوجامجاروۆ سەنىم ءبىلدىردى. سونىمەن قاتار, ورىن العان ولقىلىقتاردى اتاپ كورسەتكەن باس پروكۋرور قاداعالاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە ەسكەرتۋ جاساي كەلىپ, كەمشىلىكتەردى جويۋ بويىنشا ناقتى تاپسىرمالار بەردى. ماسەلەن, پروكۋرورلارعا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس جونىندەگى جۇمىسقا ۇستانىمدى قايتا قاراۋ, ازاماتتار مەن زاڭدى تۇلعالاردىڭ وتىنىشتەرىنىڭ ءتيىستى تۇردە قارالۋىن قامتاماسىز ەتۋ تاپسىرىلدى. جارتىجىلدىقتىڭ قورى­تىن­دىسىن تالقىلاۋ ناتيجەسىن تۇجى­رىمداعان باس پروكۋرور كەزەك كۇت­تىرمەس ۇيىمداستىرۋشىلىق-تاجىريبەلىك شارالار قابىلداپ, ونى پروكۋرورلىق قاداعالاۋدىڭ تيىمدىلىگىن ودان ءارى ارتتىرۋعا باعىتتاۋدى تاپسىردى. ەسكەندىر زۇلقارنايىن, جۋرناليست.