– ابزال تەمىرعالي ۇلى, وزىڭىزگە مارتەبەلى ماندات بەرگەن تۋعان ولكەڭىزگە قوش كەلدىڭىز! بۇل دەپۋتات اتانعالى ەلگە كەلگەن تۇڭعىش ساپارىڭىز سياقتى.
– ءيا, بۇل – ءماجىلىس دەپۋتاتى بولىپ سايلانعاننان بەرى تۋعان ولكەمە العاش كەلۋىم. كەلگەن كۇننەن-اق جەرگىلىكتى مادەنيەت مەكەمەلەرىنىڭ باسشىلارىمەن, ۇجىمدارىمەن كەزدەسىپ, كەيبىر ماسەلەلەرىمەن جاقىن تانىستىم. العاش كەزدەسۋلەرىمنىڭ مادەنيەت مەكەمەلەرىندە ءوتۋىنىڭ باستى سەبەبى – وزگەلەرمەن سالىستىرعاندا بۇل سالادا ءتۇرلى تۇيتكىل كوبىرەك قوردالانىپ قالدى دەپ ەسەپتەدىم. بۇل كەزدەسۋلەر وسى ويىمنىڭ راس ەكەنىنە كوزىمدى جەتكىزدى.
– ناقتى قانداي ماسەلەلەر ايتىلدى؟
– مىسالى, مەن كەزدەسكەن ۇجىمداردىڭ قىزمەتكەرلەرى ەڭ الدىمەن جالاقىنىڭ ازدىعىن, ءتىپتى ماردىمسىزدىعىن ايتتى. ءيا, مادەنيەت سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى بيۋدجەت سالاسىنىڭ وزگە قىزمەتكەرلەرىمەن سالىستىرعاندا اناعۇرلىم از ەكەنى راس. ءوز باسىم استاناداعى مۋزىكالىق جاس كورەرمەندەر تەاترىنىڭ ءارتيسى, «دارىن» مەملەكەتتىك جاستار سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اسىلحان تولەپوۆتىڭ جالاقىسىنىڭ مولشەرىن ەستىگەندە جاعامدى ۇستادىم. دۋلات يسابەكوۆتىڭ «گاۋھارتاس» مۋزىكالىق دراماسىندا باستى رولدە وينايتىن تانىمال اكتەر بوس ۋاقىتىندا UFS رينگىنە بارىپ, جەكپە-جەكتە قاتىسىپ, قوسىمشا اقشا تابادى ەكەن.
بىراق مەنىڭ ويىمشا قانداي دا ءبىر جارلىق, بۇيرىقپەن مادەنيەت قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسىن الدەبىر پايىزعا كوتەرىپ تاستاۋ ماسەلەنى شەشپەيدى. ناقتىراق ايتقاندا, تەك بەلگىلى ءبىر ۋاقىتقا عانا كەيىن ىسىرادى. بۇل ماسەلەنىڭ شەشىمى – مادەنيەتكە, ۇلتتىق مادەنيەتكە دەگەن تۇجىرىمدامانى وزگەرتۋ, جەتىلدىرۋ, بالكي ءتىپتى قايتا قۇرۋ دەپ ەسەپتەيمىن. دۇرىس تۇجىرىمداما – دۇرىس قۇيىلعان ىرگەتاس سىندى, كەشەندى رەفورما, شىنايى وزگەرىستەرگە نەگىز بولا الادى.
ارينە, بۇل سالادا بۇكىل ەلگە ورتاق تۇيتكىلدەر دە, جەرگىلىكتى دەڭگەيدە شەشىلەتىن ماسەلەلەر دە بار. مىسالى, بيىل عاسىرلىق تويىن اتاپ وتكەلى وتىرعان باتىس قازاقستان وبلىستىق مەملەكەتتىك ارحيۆىندە قۇجات قويمالارى 100 پايىز تولعان, ساقتاۋ تالاپتارى ستاندارتقا ساي ەمەس, شتات سانى جەتىسپەيدى, ەلەكتروندى قۇجاتتاردى ىزدەۋ جۇيەسى ورتالىقپەن سايكەستەندىرىلمەگەن.
– مادەني تۇجىرىمداما تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ا.كولگىنوۆكە جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالدا دا ايتقان ەدىڭىز.
– ءيا, 2023 جىلعى 26 ساۋىردە جاريالاعان سول ساۋالىمدى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ وقىرماندارىنا تولىعىراق كەلتىرە كەتەيىن.
مەملەكەت تەك ەكونوميكالىق دامۋ كورسەتكىشتەرىنەن تۇرمايدى. مۇمكىن ءبىرىنشى كەزەكتە باسەكەگە قابىلەتتى مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋدان, ءوز مادەني جەتىستىكتەرىن الەمگە تانىتا الۋدان تۇرسا كەرەك.
سول سەبەپتى كەز-كەلگەن مەملەكەت, اسىرەسە دامىعان ەلدەر اۋەلى ءوز ەلىنىڭ ۇلتتىق مادەنيەتىن, ونەرىن, ادەبيەتىن قىزعىشتاي قورعايتىنى زاڭدىلىق.
مەن مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى كۇنى كەشە قابىلداعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەني ساياساتىنىڭ 2023-2029 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى مەن مادەنيەت تۋرالى زاڭدى زەردەلەپ شىعىپ, مىناداي قورىتىندىعا كەلدىم. ەلىمىزدە زاڭ اكتىلەرىندە قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرلى مادەنيەتى مەن ۇلتتىق ونەرى تۋرالى كونتسەپتۋالدى دۇنيەلەر كورىنىس تاپپاعان جانە تاياۋ بولاشاقتا ولاردى ناسيحاتتاۋ, دامىتۋ شارالارى مۇلدەم قاراستىرىلماعان.
ءسوزىم دالەلدى بولۋى ءۇشىن بىرنەشە مىسال كەلتىرە كەتەيىن: دومبىرادا كۇي ورىنداۋ مەن ايتىس ونەرى يۋنەسكو شەشىمىمەن ماتەريالدىق ەمەس مۇرالار تىزىمىنە ەنگىزىلگەن, الايدا وسى ەكى ونەر سالاسىنا قاتىستى جوعارىدا ايتقان 2023-2029 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداما مەن «مادەنيەت تۋرالى» زاڭىمىزدا ءبىر دە ءبىر نورما جوق.
ەسەسىنە «مادەنيەت تۋرالى» زاڭىمىزدا بالەت بيشىلەرى, ولاردىڭ ايرىقشا مارتەبەسى تۋرالى جازىلسا, تۇجىرىمدامادا مەكتەپ جاسىنداعى بالالاردى بالەت پەن وپەراعا اپارۋ ارقىلى ولاردىڭ كوپمادەنيەتتى تۇلعاسىن قالىپتاستىرۋ كوزدەلگەن.
2022 جىلى قازاقستاندا «وقۋشىنىڭ مادەني ءنورماتيۆى» دەپ اتالاتىن قۇجات قابىلدانعان ەكەن, سول جەردە سوزبە-ءسوز وسىلاي جازىلىپ تۇر.
تاعى ءبىر مىسال: بىزدە جىردىڭ ونداعان ءتۇرى بار, وڭىرلەرگە بايلانىستى بىرنەشە مەكتەپكە بولىنەدى, ولاردىڭ ىشىندە كونە زاماننان كەلە جاتقان جىرلاردىڭ ءجونى بولەك.
كورشىلەس قىرعىز ەلىندە «ماناس ەپوسى» تۋرالى ارنايى, ءوز الدىنا بولەك زاڭ بار, ال ازەربايجان باۋىرلارىمىز «ازەربايجان حالقىنىڭ فولكلورىن قورعاۋ تۋرالى», «ازەربايجان حالقىنىڭ كىلەم توقۋ ونەرىن قورعاۋ جانە دامىتۋ تۋرالى» زاڭ قابىلدانعان. ەۋروپا ەلدەرىنىڭ وداعى تەك قانا وزدەرىنىڭ ۇلتتىق مادەني مۇرالارىن ساقتاۋ ءارى دامىتۋ باعىتىندا 400-دەن استام قۇقىقتىق جانە نورماتيۆتىك اكتى قابىلداعان. ال ءبىزدىڭ زاڭنامادا «جىر», «جىراۋ», «جىرشىلار» تۋرالى, جالپى قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرلى مادەنيەتى مەن ونەرىنە قاتىستى ءبىر اۋىز ءسوز جوق.
بىزدە مادەنيەت سالاسىنىڭ شەنەۋنىكتەرى ءداستۇرلى جانە كلاسسيكالىق ونەر تۋىندىلارى دەگەن ۇعىم قالىپتاستىرعان. ء«داستۇرلى» دەپ قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق ونەرىن, «كلاسسيكالىق» دەپ ادەتتە باتىس ەلدەرىنىڭ ونەر تۋىندىلارىن تۇسىنەتىن بولدىق.
ءماجىلىس سايلاۋى قارساڭىندا ەلىمىزدىڭ 3 جىلدىق بيۋدجەتى بەكىتىلىپ كەتتى. سول قۇجاتتى زەردەلەپ شىقتىم.
2023 جىلعا استانا قالاسىندا ورنالاسقان «استانا وپەرا» تەاترى مەن «استانا بالەت» تەاترىنا بولىنگەن قارجىعا قالعان قازاق, ورىس, ۇيعىر, نەمىس ۇلتتىق تەاترلارىنىڭ بارلىعىنا بولىنگەن قاراجاتتى تۇگەل قوسساق تا جەتپەيدى. نەگە؟ ويتكەنى الدىڭعى ەكەۋى كلاسسيكالىق, ياعني باتىس ونەرىنە جاتسا, قالعانى, سونىڭ ىشىندە قازاق تەاترلارى ۇلتتىق-ءداستۇرلى ونەر قاتارىنا جاتادى.
مىسالى, «استانا وپەرا» تەاترىنىڭ بيىلعى جىلدىق بيۋدجەتى – 5 578 541 000 تەڭگە بولسا, ال 4 ميللياردتان استام بيۋدجەتى بار «استانا بالەت» تەاترىنا قاتىستى جاعداي تىپتەن قىزىق. مەملەكەت ءوز ەسەبىنەن سالىپ بەرگەن عيماراتتى ءوزى جالعا الۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىر, ول ءۇشىن جىلىنا بيۋدجەتتەن 1 ملرد 292 ملن تەڭگەدەن استام قاراجات قاراستىرىلعان.
كلاسسيكالىق تەاتر مەن قازاق تەاترى قىزمەتكەرلەرىنىڭ الاتىن جالاقىسىندا دا ەداۋىر ايىرماشىلىق بار. وعان نەگىز – «استانا بالەت» تە, «استانا وپەرا» دا ۇكىمەت قاۋلىسىمەن «كوممەرتسيالىق ەمەس اكتسيونەرلىك قوعام» بولىپ قۇرىلعان. سول ارقىلى ءاربىر ارتىسكە كوتەرىڭكى جالاقى تولەۋگە مۇمكىندىگى بار. ال عاسىرلىق تاريحى بار مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق دراما تەاترىنان باستاپ قالعان تەاترلاردا ونداي مۇمكىندىك جوق, سەبەبى ولاردا كەاق دەگەن مارتەبە جوق.
شەتەلدەرگە گاسترولدىك ساپار ماسەلەسىندە دە ءداستۇرلى ونەر يەلەرىنە ەمەس, كلاسسيكالىق, ياعني جوعارىدا اتاپ وتكەنىمدەي, باتىس مادەنيەتى وكىلدەرىنە تۇراقتى تۇردە باسىمدىق بەرىلىپ كەلەدى.
مىسالى: اۋەزوۆ تەاترىنا 2023 جىلعا گاسترولدىك ءىسساپار ءۇشىن – 67 029 000 تەڭگە, عابيت مۇسىرەپوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترىنا – 28 272 000, قاليبەك قۋانىشباەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىنا – 11 804 000 تەڭگە بولىنگەن. ال ەندى «استانا بالەتكە» مەملەكەتتىك تاپسىرىس اياسىندا 1 218 176 776 تەڭگە قاراستىرىلعان. كورىپ وتىرعانىڭىزداي, ايىرماشىلىق جەر مەن كوكتەي.
بۇل مىسالداردان بايقاعانىمىزداي, ءداستۇرلى مادەنيەتىمىز زاڭ جۇزىندە دە, ءىس جۇزىندە دە قورعالماعان دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار.
وسىعان بايلانىستى سۇراق تۋىندايدى: قازاق ۇلتىنىڭ مادەنيەتى نەگە ءوز ەلىندە, ءوز جەرىندە, ءوز مەملەكەتىندە وگەيدىڭ كۇيىن كەشە بەرمەك؟!
مەن بۇل جەردە بيۋدجەتتەن جاڭادان قاراجات ءبولدىرۋ ماسەلەسىن ەمەس, مەملەكەتتىك بيۋدجەتتە قاراستىرىلعان قاراجاتتىڭ ءادىل ءبولىنۋى تۋرالى ماسەلە كوتەرىپ وتىرمىن. وسىعان بايلانىستى ۇسىنىسىم – «قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەني ساياساتىنىڭ 2023-2029 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىن» قايتا قاراۋ كەرەك. ءبىز قازاق مادەنيەتىن دامىتۋ ماسەلەسى بويىنشا ۇزاق جىلدارعا نەگىزدەلگەن ۇلتتىق تۇجىرىمداما جاساقتاۋىمىز قاجەت. سوندا ءتيىستى زاڭنامانى دا سول تۇجىرىمداماعا ساي قابىلداتىپ, قالىپتاسقان كەلەڭسىز تاجىريبەنى دە وزگەرتۋگە جول اشىلار ەدى.
– بۇل ماسەلەنىڭ شەشىمى تۋرالى ناقتى جوسپار بار ما؟
– جالپى, بۇل ماسەلەنى شەشۋ جولى بىرنەشە كەزەڭنەن تۇرادى. جوعارىدا ايتىلعان مادەني تۇجىرىمدامانى قابىلداۋ – ماسەلەنى شەشۋدىڭ العاشقى ساتىسى عانا.
دەپۋتاتتىق ساۋالدا ايتقانىمداي, مادەني تۇجىرىمدامانى جاساۋعا ەرەكشە ءمان بەرۋ كەرەك. بۇل ىسكە مادەنيەت, ونەر سالاسىنداعى ۇلكەن قايراتكەرلەر مەن عالىمدار تارتىلۋعا ءتيىس. سودان كەيىن «مادەنيەت تۋرالى» زاڭنىڭ ءوزىن قايتا قاراۋ كەرەك. وندا قازاق مادەنيەتىنىڭ, ءداستۇرلى مادەنيەتتىڭ ءرولى مەن ورنى تۋرالى ماسەلە كورىنىس تابۋى كەرەك. بۇل زاڭ قابىلدانعان سوڭ مادەنيەتتىڭ ءارتۇرلى سالاسى – ونەر, مۋزەي, ت.ب. سالالىق زاڭدار كەرەك.
ەگەر جان-جاققا بۇرا تارتپاي, قازاقتىڭ بىلىكتى عالىمدارى, ونەر, ءبىلىم, مادەنيەت, ادەبيەت سالاسىنىڭ بىلىكتى ماماندارى قولداسا, اينالدىرعان 2 جىل ىشىندە وسى جۇيەنى جاساپ الۋعا بولادى.
مىسالى, قازاق ءبيى, ايتىس, جىرشىلىق ونەر تۋرالى زاڭدار قاجەت. قازاق ونەرى, ۇلتتىق مادەنيەت جەكەلەگەن ادامداردىڭ جانقيارلىق جۇمىسىنا ءزارۋ بولماي, زاڭ جۇزىندە قورعالۋعا ءتيىس. سوندا عانا بۇل ماسەلەدە كوپ تۇيىتكىلدەن ارىلعان بولار ەدىك. ەڭ قيىنى, جىردى جالىقپاي تىڭدايتىن ورتا جوعالىپ بارادى. بىلە بىلسەك, قازاق جىرىندا ۇلتتىق كودىمىز جاسىرىنىپ جاتىر. ەگەر قازاقتىڭ جىرشىلىق ونەرى جوعالاتىن بولسا, ۇلتتىق مادەنيەتىمىز ورنى تولماس اپاتقا ۇشىرايدى. سوندىقتان ەل ىشىندەگى تالانتتى جىرشىلاردى ىزدەپ تاۋىپ, تانىمالدارىن قولداپ, بۇل سالاعا تىڭ سەرپىن بەرۋ كەرەك.
– وسى ايتىلعاندار ويداعىداي جۇزەگە اسسا, قانداي ناتيجەگە جەتەمىز؟
– ءبىز وسى ارقىلى تاريحي تىزبەكتى قالپىنا كەلتىرەمىز. ءوزىمىزدىڭ ءتول مادەنيەتىمىزگە جاستاردىڭ قۇرمەتىن وياتۋ كەرەك. ۇلتتىق مادەنيەتتى قورعاۋ – مەملەكەتتىڭ تىكەلەي مىندەتى ەكەندىگىن ايتقىم كەلەدى. قازاقتىڭ ەرەكشە ءبىتىم-بولمىسىنا, مادەنيەتىنە دەگەن الەمنىڭ قىزىعۋشىلىعى ويا نادى. بۇل تۋريستىك كلاستەردى قالىپتاستىرۋدىڭ دا ماڭىزدى كىلتى. الەم ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە ۇلتتىق ەرەكشەلىك, قايتالانباس مادەنيەت قىزىق. وسىنى ءبىز ۇلتتىق تۇجىرىمدامادا بەكىتىپ الۋىمىز كەرەك. بۇل تۇرعىدا كورشىلەس ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنەن ۇيرەنۋگە تۇرارلىق تۇستار بار. عۇمار قاراشتىڭ ءبىر عاسىر بۇرىن ايتقان ء«اربىر ىستە قازاق ءيىسى اڭقىعانىن تىرلىكتە كوزىمىزبەن كورەمىز بە؟» دەگەن ءسوزى قازىر دە وتە وزەكتى.
قازىر الەمدە ءوز ورنىمىزدى تابۋدىڭ قاۋىپسىز جولى – ءتول مادەنيەتىمىزدى كوتەرۋ. سوندىقتان, مادەني تۇجىرىمداما قابىلداۋ – بىرەگەيلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى كۇشەيتەتىن امال.
اڭگىمەلەسكەن
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
باتىس قازاقستان وبلىسى
