عۇمىرى جارقىن تۇلعا

تۋىپ-وسكەن ورتاسىنان,­ ءتا­­­لىم العان مەكتەبىنەن يگى تار­­بيە مەن تەرەڭ ءبىلىم نا­رى­مەن­ سۋسىنداعان ول ومىرىندە ەلەۋ­لى تابىستارعا قول جەت­كىز­دى. مەملەكەت جانە قوعام قاي­راتكەرى دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلدى. قازاقستاننىڭ جوعارعى كەڭەسى X جانە XI شاقى­­­رىلىمىنىڭ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ I جانە II شاقى­رى­­لىمىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلانىپ, ەل ءۇشىن قىزمەت ىستەدى.

جاستايىنان بىلىمگە قۇش­تار­لىعى جانە تەحنيكاعا جا­قىندىعى بولاشاق مامان­­دىعىن تاڭداۋعا دا اسەر ەتتى. قازاق پوليتەحنيكالىق ينستي­تۋ­تىن, الماتى جوعارى پارتيا­ مەك­تە­بىن تامامداعان. كەيىن اباي اتىن­داعى مەم­لە­كەتتىك پەداگوگيكالىق ۋني­ۆەر­سيتەتتى ءبى­تىرىپ, بىرنەشە ماماندىقتى مەڭ­گەردى.

شارىپپەن تانىستىعىم 1973 جىل­دىڭ مامىر ايىنان­ باستالدى. ول كەزدە قازاق مەملەكەتتىك دەنە تاربيەسى جانە سپورت ينس­تي­تۋتىندا وقىپ جۇرگەن ەدىم. الماتىداعى ستۋدەنت جاستاردىڭ اراسىندا «ستۋدەنت كوكتەمى» اتتى ونەر بايقاۋى قارقىندى ءوتىپ جاتقان كۇندەردىڭ بىرىندە «دوس-مۇقاسان» ەسترادالىق ۆوكالدى اسپاپتار ءانسامبلى كەلىپ, بايقاۋ باعدارلاماسىنا ساي كونتسەرت بەرەدى ەكەن» دەگەن حابار جەتتى. حابارلانعان كۇنى دوسىم سۇلەەۆ, ءشارىپ وماروۆ, مۇرات قۇسايىنوۆ, مەيىربەك مولدابەكوۆ, قۇرماناي وما­رو­ۆا كەرەمەت كونتسەرت قويدى. سول كەزدە ەل ىشىنە كەڭ تارا­لىپ كەتكەن «توي جىرى», «كۋا بول», «ساعىندىم سەنى», تاعى­ باسقا دا تاماشا اندەردى شىر­قاپ, ستۋدەنت جاستاردىڭ قوشەمەتىنە بولەندى. ءبىز دە سۇيسىنە تىڭدادىق. ءبارىمىز دە شابىتتانىپ, كوتەرىڭكى كوڭىل-كۇيدە بولىپ, عاجاپ سەزىمگە بولەنگەنىمىز ءالى ەسىمدە.

كونتسەرت اياقتالىسىمەن ساح­نا­عا­ كوتە­­رىلىپ, جاڭا عانا ونەرلەرىن پاش­ ­ەتكەن اعا­لا­رى­مىزبەن قول الى­سىپ امان­داس­تىق­. سول ءبىر ساتتە: «جىگىتتەر, مىنا اسپاپ­تاردى كولىگىمىزگە تيەپ بەرۋگە كومەكتەسىڭدەرشى» دەگەن قوڭىر داۋىس ەستىلدى. داۋىس شىققان جاققا قاراساق, ۇزىن بويلى, مىعىم دەنەلى, قارا تورى, جاڭا عانا باس گيتارادا ويناعان ءشارىپ وماروۆ ەكەن. ءوتىنىشىن ورىنداپ, مۋزىكالىق اسپاپتارىن كوتەرىسىپ, شىعارىپ سالعانبىز. سول جەردە قول الىسىپ, اتى-ءجونىمىزدى ايتىپ, كەلەسى كەزدەس­كەنگە دەيىن قوش ايتىسقانبىز. مىنە, العاشقى كەزدەسۋ مەن تانىسۋىمىز وسىلاي بولعان ەدى.

تاعى ءبىر جۇزدەسكەن ءسات ويعا ورالىپ وتىر. ول كەزدە جازدا ستۋدەنتتەردىڭ قۇرىلىس وتريادتارى ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە بارىپ, مالشىلاردىڭ قىستاق ۇيلەرى مەن قورالارىن, باسقا دا قۇرىلىس نىساندارىن سالىپ بەرەتىن ەدى.

ينستيتۋتىمىزدا «جا­لىن­»­ ات­تى­­ قۇ­رىلىس وتريادى­ جاساق­تا­لىپ, سو­نىڭ­ جەتەكشىلىگى ماعان بۇيىرىپ, ەكى اي بويى­ تالدى­قور­عان وبلىسى, سارقاند اۋدا­نىن­داعى ەلدى­ مەكەندە ەڭبەك ەتتىك. قارقىندى جۇمىس اتقار­عانىمىزدىڭ ارقاسىندا رەسپۋبليكا­ كو­لەمىندە ستۋدەنتتەر قۇرىلىس وتريادتا­رى­ اراسىنداعى باي­قاۋدىڭ جۇلدەگەرى اتا­نىپ, بولگاريا, گەرمانيا, ماجارستان جانە چەحوسلوۆاكيا (بۇرىنعى) ەل­دە­رىنە ساياحاتتاۋعا جولداما جەڭىپ العانبىز. تيەسىلى جولدامانى بەرۋ راسىمىنە الماتى قالالىق جاستار كوميتەتىنە شاقىرىلدىق. سول جەردە كوميتەتتىڭ حاتشىسى ءشارىپ وماروۆتىڭ قولىنان جولدامانى سالتاناتتى تۇردە العان ەدىم.

ارادا 20 جىلداي ۋاقىت وتكەندە تاعدىر ءبىزدى قايتادان قاۋىشتىردى. اقتوبە قالاسىنان پارلامەنت ءماجى­لى­سىنىڭ I شاقى­رىلىمىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلانىپ, الماتىعا كەلدىم. القالى جيىننىڭ العاشقى وتىرىسى الدىندا شارىپپەن قايتا جۇزدەسىپ, سول مەزگىلدەن باستاپ ەتەنە ارالاسىپ, اعالى-ءىنىلى دوستىق قارىم-قاتىناسىمىز نىعايا ءتۇستى.

پارلامەنتتىڭ جۇمىسى قىزۋ­ باستال­عان­ شاقتا پالاتا تور­اعا­لىعىنا, كومي­تەت­تەر باس­شى­لىعىنا كانديداتۋرالار­ ۇسى­نىلدى. وسى ورايدا, ەلدىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتى سالاسىندا مول­ تاجىريبەسى بار ءشارىپ ومار ۇلى ءماجى­لىس­تىڭ­ حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپ­سىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ سايلاندى.

ول كەزدە ەلىمىزدە كورشى مەملەكەت­تەر­مەن شەكارامىزدى زاڭدى تۇردە بەكى­تىپ الۋ ءۇردىسى بويىنشا قارقىندى جۇمىس جۇر­گىزىلىپ جاتقان ەدى. سونداي كۇن­دەر­­دىڭ­ بىرىندە پارلامەنت ءماجىلىسى دەپۋ­تات­­تارىنان جا­ساق­تالعان جۇمىس توبى وزبەك­ستان­مەن ەكىجاقتى كەلىسىمگە كەلمەگەن جەر­لەرگە بايلانىستى كەلىسسوز وتكىزەتىن بول­دى. وسى ماقساتتا وڭتۇستىك قازاقستان وبلى­سىنا ىسساپارمەن بار­دىق. وندا ءشارىپ­تىڭ باسشىلىعىمەن وزبەك­ستاندىق ارىپ­تەستەرىمىزبەن اپتا بويى قىزۋ تارتىس­تى­ تۇردە ەكىجاقتى كەلىسسوز وتىرىستارى ءوت­تى, ءبىز سونىڭ كۋاسى بولدىق.

ۇلكەن ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە حالىق­ارالىق ديپلوما­تيا سالاسىندا جينا­عان تاجى­ريبەسىنىڭ ارقاسىندا جەر ءبولى­سۋ ماسەلەسى بويىنشا تالاي ءسوز تارتى­سىندا باسقا وركەنيەتتى ەلدەردە­ بار­ زاڭداردىڭ باپتارىن, سونىمەن قا­تار­ تاجىري­بەلەرىن نەگىزگە الا وتىرا, ءبىز­دىڭ پايدامىزعا تيەسىلى شەشىمدەردى بۇل­تارتپاستان, كورشى ەلدىڭ دەپۋتاتتارى­نا­ ءبىزدىڭ ۇسى­نى­سىمىزدى قابىلداتۋعا ءماج­بۇر ەتتى.

ەكىجاقتى شەكارا ماسەلە­سى­نىڭ وڭ شەشى­لۋىنە ءشارىپ ومار­ ۇلى ۇلكەن ۇلەس­ قوس­قان ەدى. مىنە, بۇل ءشارىپتىڭ بويىن­دا­­عى مەم­لە­كەتشىلدىك قاسيەتىنىڭ ءبىر عانا قى­رى. ودان باسقا دا ءدال سونداي ەلى­مىز­دىڭ مە­رەيىن اسىراتىن شارالار مەن جۇمىس­تار­­دى اتقارعانى ايدان انىق. ول جاعىن ارىپ­تەستەرى جاقسى بىلەدى.

«ەر ەلىمەن ايدارلى, ەل ەرىمەن ايبارلى» دەمەكشى, سانالى عۇمىرىن حالقىنا ايانباي ەڭبەك ەتكەن ءشارىپ وماروۆتىڭ اتقارعان مەم­لە­كەتتىك قىزمەتىنە توقتالساق, ومىرىندەگى جانە ەڭبەك جولىنداعى نەگىزگى كەزەڭدەرىن اتاپ وتكەن ءجون.

ءشارىپ ءوزى ءبىلىم العان پولي­تەح­نيكالىق ينس­تيتۋتتا ەڭبەك جولىن باستاپ, وسى وقۋ ورنىنىڭ اسپيرانتۋراسىن بىتىرگەن. جاس­تار ءىسى ماسەلەسىمەن اينالىس­تى. كەيىن بەل­سەندى قاجىر-قاي­راتى, بويىنداعى جىگەر­لى­گى مەن تياناقتى جۇمىسىنىڭ ارقاسىندا الماتى قالاسىندا جاۋاپتى ساياسي-اكىم­شى­لىك قىزمەتتەر اتقاردى. الماتى قالاسى اكىمى­نىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قىزمەتىنە دەيىن كوتەرىلدى. پارلامەنت دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى. ءماجىلىستىڭ I جانە II شاقىرىلىمىندا قاجىرلى قىزمەت ىستەدى.­ سول كەزەڭدە وتاندىق زاڭنامانى جەتىل­دىرۋگە جانە قازاقستاننىڭ شەتەلدەر­مەن­ جانە حالىقارالىق ۇيىمدارمەن ىنتى­ماق­تاستىق بايلانىسىنىڭ نىعايا تۇسۋىنە ەڭبەك ءسىڭىردى.

2007 جىلدىڭ 29 تامىزىندا,­  59 جاسقا تولار شاعىندا ول قازاقستاننىڭ چەحياداعى ەلشىسى قىز­مەتىن اتقارىپ ءجۇرىپ, جۇرەك تالماسىنان كەنەتتەن كوز جۇمدى.

ءشارىپ وماروۆ 1974 جىلى «دوس­-مۇ­قا­سان» ءانسامبلىنىڭ قۇرامىندا بۇكىل­وداقتىق لەنين كومسو­مو­لى سىي­لىعى­نىڭ لاۋرەاتى­ اتاندى. ول –  «پاراسات» وردەنىنىڭ يەگەرى. تمد-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ پارلامەنتارالىق اسسام­بلەيا­سى­نىڭ «دوستاستىق» وردەنىمەن مارا­پاتتالعان. اقش-تىڭ نە­براسك شتاتى, لينكولن قالا­سىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى دەگەن اتاعى دا بار.

ءشارىپ وتباسىلىق تۇرمىسى مەن تىرشىلىگىنە قاتىستى ويلارىن اشىپ ايتا بەرمەيتىن. سىرتتاي بىلەتىنىمىز, ءبىرىنشى جەڭگەمىز قۇرماناي اقتوبە وبلىسى ويىل اۋدانىنىڭ تۋماسى ەكەن. سول سەبەپتى ءشارىپتى رەتى كەلگەندە «جەزدە» دەپ قال­جىڭ­داساتىن دا جايلارىمىز بولاتىن-دى. تاعدىردىڭ جازۋى­مەن ول جەڭگەمىزدەن قاپىدا ايى­رىلىپ قالدىق.

بەرتىن كەلە, ول حالىق ءار­تى­­­سى, «قازاقستان كامە­­را­تا­سى»­­ مەملەكەتتىك كلاس­سي­كا­لىق­­ مۋ­زىكالىق ءانسامبلىنىڭ نەگى­زىن­ قالاۋشى گاۋھار مىر­زا­بە­كو­ۆامەن وتباسىن قۇرادى. اعا-جەڭگەمىزبەن بىرگە تالاي ونەر مەرەكەلەرىن تاماشالادىق. سىيلاستىعىمىز دا, اڭگىمەمىز دە جاراسۋشى ەدى. گاۋھار قۇرمان­بەكقىزى شاكەڭ ومىردەن وزعان­نان كەيىنگى راسىمدەرىن جانە بىر­نەشە ەسكە الۋ كەشتەرىن ۇيىم­داستىرىپ, ولاردى جوعارى دەڭ­گەي­دە وتكىزدى. ارىپتەستەرىنىڭ شى­نايى ريزاشىلىعىنا بو­لەندى.

ءشارىپتىڭ سپورتقا دەگەن­ ىن­تاسى ءبىز­دى­ ودان سايىن جا­قىن­داتا ءتۇستى. اسا قۇمار­لىق­پەن, ۇلكەن ىنتا-جىگەرمەن اينالى­سا­تىن سپورتتىڭ ءبىرى – فۋتبول ويىنى ەدى. تۇراقتى جاتتىعۋلاردان قال­ماۋعا داعدىلانعان ول ءاردايىم بويىن سەرگەك ۇستايتىن.

شارىپپەن بىرگە ءجۇرىپ, سپورتتىق ويىن­دارعا قاتىسۋ ارقىلى قۇرالبەك وردا­باەۆ, سەيىلدا بايشاقوۆ, ميحايل گۋرمان سىندى فۋتبول سالا­سىنىڭ مايتالماندارىمەن تانىس­تىق. ولارمەن ويىن الاڭىندا جانە بەيرەسمي وتىرىستاردا كەزدەسىپ, سۇحباتتاسۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدىق. مەنى دوستارىنا تانىستىرعان كەزدە: «بۇل – مەنىڭ ءىنىم ءارى بالدىزىم تولەگەن» دەۋشى ەدى, جەزدەلىك قالجىڭ سوزدەرىن ارالاستىرىپ.

قازىر جىل سايىن جاستار اراسىندا ءشارىپ وماروۆتى ەسكە الۋعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق فۋتبول ءتۋرنيرى وتكىزىلىپ تۇرادى. قانداي قىزمەت اتقارسا دا, ءشارىپ ومار ۇلى دوستارىمەن قارىم-قاتىناسىن ۇزگەن جوق. ال ومىردە ونىڭ دوستارى وتە كوپ-ءتىن. ءبىرى – قىزمەتتەستەرى, ەندى ءبىرى – مۋزىكا ماماندارى, سپورتشىلار, كاسىپكەرلەر ەدى.

ءشارىپ وماروۆ عىلىم مەن قىزمەتتى تەڭ ۇستاي ءبىلدى. ول – عىلىمنىڭ ەكى سالاسىنا تەرەڭ دەن قويعان ازامات. تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اتاندى. سونداي-اق جاستار ساياساتىنا قاتىستى وزەكتى ماسەلەلەردەن ديسسەرتاتسيا قورعاپ, ساياسي عىلىم­دار كانديداتى اتاعىنا يە بولدى. ەگەر ساياسي-اكىمشىلىك قىز­مەت­تەرگە بارماي, عىلىم جولىندا جۇرسە, ەلىمىزدىڭ كورنەكتى عالىمى بولاتىنى ءسوزسىز ەدى.

مىنە, وسىنداي ايتۋلى­ تۇل­عانىڭ, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ىرگە­تا­سىن نىعايتۋعا, قازاقستان پار­لا­مەنتاريزمىنىڭ قالىپ­تا­سۋىنا سىڭىرگەن ەلەۋلى ەڭبەگى ەسكەرىلۋى قاجەت دەپ سانايمىز. وسى وراي­دا, زيالى قاۋىم وكىلدەرى اتىنان مىناداي ۇسىنىسىمىز بار: ش.ومار ۇلى 30 جىلدان استام ۋاقىت الماتى قالاسىندا تۇرىپ, قاجىرلى قىزمەت ىستەدى, مەملەكەتتىك جاۋاپتى مىندەتتەردى ءمىنسىز اتقاردى. الاتاۋ بوكتەرىندەگى قالانىڭ وركەندەۋىنە ءوز ۇلەسىن قوستى. وسىنى ەسكەرىپ, الماتى مەن استانا قالالارىنىڭ جاڭا كوشەلەرىنە ءشارىپ وماروۆتىڭ ەسىمى بەرىلسە ەكەن دەيمىز. ءوزى تۇرعان ءۇيدىڭ قابىرعاسىنا ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىلعانى ءجون. جارقىن عۇمىر كەشكەن تۇلعا تۋرالى دەرەكتى فيلم ءتۇسىرىلىپ, تانىمدىق زەرتتەۋلەر جازۋ دا – الداعى ۋاقىتتىڭ ەنشىسى دەپ بىلەمىز.

تولەگەن قۋانىشەۆ,

پارلامەنت ءماجىلىسى

I شاقىرىلىمىنىڭ دەپۋتاتى,

استانا قالاسى قوعامدىق

كەڭەسىنىڭ مۇشەسى