سۋرەتتە: (سولدان وڭعا قاراي) ايسارى انا, نۇرعيسا تىلەنديەۆ جانە سادىق اساتوۆ
ەڭبەك جولىن جەزقازعان كەن-مەتاللۋرگيا كومبيناتىنىڭ №51 شاحتاسىندا كەن شەبەرى بولىپ باستاعان ول كەيىن شاحتا باستىعى, كەنىش ديرەكتورى, جايرەم كەن-بايىتۋ كومبيناتىنىڭ باس ديرەكتورى بولدى. ونىڭ زور ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى جايرەم پوليمەتالل كەن ورنىن يگەرۋدە ايرىقشا بايقالدى. ول كوكپ ححV سەزىنە دەلەگات بولىپ سايلاندى. وكتيابر رەۆوليۋتسياسى, ەڭبەك قىزىل تۋ, «قۇرمەت بەلگىسى» وردەندەرىمەن ماراپاتتالدى. قازىرگى كەزدە ساتباەۆ قالاسىندا, جايرەم كەنتىندە س.اساتوۆ اتىنداعى كوشەلەر بار. ءو.ا.بايقوڭىروۆ اتىنداعى جەزقازعان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇزدىك ستۋدەنتىنە س.اساتوۆ اتىنداعى شاكىرتاقى تاعايىندالعان. وعان ق.ساتباەۆ جانە جەزقازعان قالالارىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتاعى بەرىلگەن.
جەزقازعان جۇرتشىلىعىنىڭ اراسىندا كەن وندىرىسىندە ءجۇرىپ, قولدارىنان قالامى تۇسپەگەن اقىنداردى «كەنشى اقىن» دەپ اسپەتتەۋ ءۇردىسى قالىپتاسقان. بۇل كوشتىڭ باسىندا اتاقتى اقىن, كومپوزيتور كاكىمبەك سالىقوۆ تۇرادى, ال ونىڭ ءىزىن جالعاستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى – سادىق اساتوۆ. ول بىلىكتى ينجەنەر, قابىلەتى زور ۇيىمداستىرۋشى, بىلىكتى باسشى عانا ەمەس, تابيعاتىنان اقىن بولىپ جاراتىلعان جان ەدى. ولەڭدەرى ءوزى ومىردەن وتكەن سوڭ, «قۇشتارلىق» (2001), «سالەم دە كىشىتاۋدىڭ سەرەگىنە»(2009) دەگەن اتاۋلارمەن جارىق كوردى.
ونىڭ مادەنيەت, ونەر, ادەبيەتكە دەگەن قۇرمەتى كەرەمەت بولعان. جەزقازعان جاققا جولى تۇسكەن رۋحانيات الەمى وكىلدەرىنىڭ ەشقايسىسىن ۇيىنەن ءدام تاتىرماي, قوناق ەتپەي جىبەرمەگەن. سونىڭ ءبىرى – ۇلتىمىزدىڭ ماقتانىشى, كومپوزيتور نۇرعيسا تىلەنديەۆتى جايرەم كەنتىندە قوناق ەتۋى.
1985-1986 جىلدارى نۇرەكەڭ اتاقتى «وتىرار سازى» وركەسترىمەن جەزقازعانعا گاسترولدىك ساپارمەن كەلەدى. سول كونتسەرتكە جايرەمنەن كەلگەن سادىق اساتوۆ «جەزقازعاننىڭ جانىنداعى جايرەمدە بۇكىلوداقتىق ەكپىندى قۇرىلىس ءجۇرىپ جاتىر. ءسىز جايناپ كەلە جاتقان جايرەمدى كورمەي قالاي الماتىعا قايتاسىز؟ ءبىزدىڭ حالىق تا ىرگەسىنە كەلىپ تۇرعان ءسىزدى قالاي كورە الماي قالادى؟» دەپ نۇرەكەڭدى جايرەمگە شاقىرادى. حالىققا كونتسەرت بەرىلىپ, كەزدەسۋ وتكىزىلەدى. ساحنا تورىندە ساكەڭ نۇرعيسا اعاسىنىڭ يىعىنا قاسقىر ىشىك جابادى. سودان سوڭ ءوزىنىڭ شاڭىراعىندا ءدام بەرەدى.
– ۇيدە تاماشا كەش بولدى. نۇرعيسا اعا دومبىرانى سولاقاي تارتادى عوي. سونىڭ ءوزى كوزبەن كورگەندە كىسىنى اجەپتاۋىر اسەرگە بولەيدى ەكەن. اسىرەسە انام كەرەمەت تاڭعالدى. «سولاقاي بولا تۇرا, دومبىرانى ويناتۋىن-اي!..» دەپ تاڭدانىسىن جاسىرماي, اسەرىن قاسىنداعىلارمەن ءبولىسىپ وتىردى. مۇنى نۇرەكەڭ دە ەستىدى. ارا-تۇرا ءسال جىميىپ وتىردى دا, كۇي تارتىلىپ بولعان سوڭ, ء«سىز مەنىڭ باعامدى ءدال بەردىڭىز. بۇعان دەيىن مەنى ماقتاعاندار كوپ بولدى. ءالى دە ماقتاۋشىلارىمىز قۇدايعا شۇكىر جەتەدى. بىراق سولاردىڭ بىردە-ءبىرى مەنى ءسىز ءتارىزدى ماقتاعان ەمەس. ءسىز سولاردىڭ بارىنەن اسىپ ءتۇستىڭىز» دەپ ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. سول ساتتە انامىز «نۇرەكە, مىنا دومبىراعا قولتاڭباڭىزدى قالدىرىپ كەتىڭىز» دەپ ءوتىندى. نۇرعيسا اعامىز ءوتىنىشتى جەردە قالدىرمادى. سول دومبىرا كەيىن تويدان تويعا بارىپ ءجۇرىپ جوعالدى. بۇل دا ءبىر وكىنىش, – دەپ سول ءبىر كەشتى ءارى ساعىنا, ءارى مۇڭايا ەسكە الادى سادىق اساتوۆتىڭ تۋعان ءىنىسى ياحيا اعامىز.
قازىرگى كەزدە سەكسەننىڭ بەسەۋىنە بەت تۇزەگەن يا.اساتوۆ – قازاقستاننىڭ ەڭبەگى سىڭگەن ەنەرگەتيگى, ساتباەۆ قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى. ول وتكەن جىلى «قۇرمەت» وردەنىمەن ماراپاتتالدى.
– سول كەشتە نۇرەكەڭنىڭ كوزى انامىزدىڭ ساۋساقتارىنا ءتۇستى. ويتكەنى انامىز ايسارى سەگىز ساۋساعىنا سەگىز التىن ساقينا, قوس بىلەگىنە التىن بىلەزىك سالىپ, قۇلاعىنان قۇيما التىن سىرعاسىن تاستامايتىن ەدى. سول سىرعاسىن كورسەتۋ ءۇشىن ءبىر جاق قۇلاعىن جاۋلىعىنىڭ سىرتىنا شىعارىپ قوياتىن. «اپا-اۋ, وسىنىڭ كەرەگى نە؟» دەسەك, «سادىق ءتارىزدى, ياحيا ءتارىزدى ۇلدارىم تۇرعاندا نەگە تاقپاسقا؟ كورسىن جۇرت, بالالارىمنىڭ مەنى التىنعا مالىندىرىپ قويعانىن», دەپ بەتىمىزدى قايتارىپ تاستايتىن. نۇرەكەڭ دە ءسوزدىڭ اراسىندا انامىزعا قاراپ: «بايبىشە, ۇلدارىڭىز التىنعا مالىندىرىپ قويعان باقىتتى ەكەنسىز», دەپ قالدى. سوندا انامىز نۇرەكەڭە ءوزىنىڭ ءومىر تاريحىن ايتىپ بەرگەن ەدى, – دەگەن ياحيا اقساقالدىڭ اڭگىمەسىنەن ۇققانىمىز ول كىسىنىڭ اناسى ايسارىنىڭ اكەسى بەگەن دەگەن كىسى بەس مارتە قاجىلىققا بارىپ, سوڭعى ساپارىندا دەمى ءۇزىلىپ, توپىراق مەككەدەن بۇيىرعان كىسى ەكەن.
سادىق, ياحيا اساتوۆتاردىڭ اكەسى قاسىمنىڭ جاستاي قوسىلعان شىنار ەسىمدى ايەلى قايتىس بولىپ, ءبىرشاما ۋاقىت سوقا باستى بولىپ, جالعىز ءجۇرىپ قالادى. ول سوزگە شەشەن, ىسكە وتكىر, الىمدى ادام بولعان. قايىنجۇرتىنا ساپارلاي ءبىر بارعانىندا ءازىل-شىنى ارالاس: «مەن الايىن دەسەم, قاتىن تابا الماي جۇرگەن جوقپىن. بىراق سول العانىم سەندەردىڭ اپالارىڭنىڭ ورنىن باسا الا ما, جوق پا؟ مىنە, سونى ويلاپ ءجۇرمىن. «كەشەگى اپامىزدىڭ ورىن جوقتاتپايمىن» دەيتىن بالدىزىم بولسا, قازىر-اق قوسىلۋعا دايارمىن», دەپ قالادى. بۇل ءسوزدى ەستىگەن ەلدىڭ ۇلكەندەرى «قاسىمنىڭ ءسوزى دۇرىس. ەكى اراداعى جول ءۇزىلىپ قالماسىن, وعان ءبىر بالدىزىن قوسايىق» دەپ, 17 جاستاعى ايسارىنى 54 جاستاعى قاسىمعا قوسقان ەكەن. ايسارى انا 18 قۇرساق كوتەرەدى. سول ون سەگىزدەن بەسەۋى عانا جەتىلىپ وسكەن.
ايسارى بوساعادان اتتاعان سوڭ قاسىم شاڭىراعى قايتادان شۋاققا كەنەلەدى. ۇيلەرىنەن قوناق ارىلمايتىن بولادى. قازاقتىڭ نەبىر جاقسى-جايساڭدارى ايسارىنىڭ قولىنان ءدام تاتادى. ويتكەنى قوناق تا قولى اشىق, داستارقانى مول, شاڭىراعى شۋاقتى ۇيگە ۇيىرسەك كەلمەي مە؟
– كىشىتاۋدىڭ باۋرايىندا وتىراتىن شاق كوز الدىمنان كەتپەيدى. قانىش ساتباەۆ, الكەي مارعۇلاندار ۇيىمىزدە قونا جاستانىپ جاتاتىن. مەن تالاي سول كىسىلەرگە قىزمەت ەتتىم, قولدارىنا سۋ قۇيدىم. بالا كەزىمدە قانىش يمانتاي ۇلى «باسىمدى جۋامىن» دەسە, سۋ قۇيۋعا بويىم جەتپەگەندىكتەن, اياعىمنىڭ استىنا وتىن جاراتىن جاڭعىرىقتى اكەلىپ, سونىڭ ۇستىنە شىعىپ تۇراتىنمىن. سونىڭ ءبارى اكەم مەن اناشىمنىڭ, سولاردىڭ ەلگە ابىرويلى, بەدەلدى بولعانىنىڭ ارقاسى. ايتپەسە, ۇيىمىزگە قوناق كەلمەسە, مەن ولاردى قايدان كورەر ەدىم؟ كەيىن ولاردىڭ جولىن سادىق اعام جالعاستىردى, – دەگەن ياحيا اقساقالدىڭ ءوزى دە كونەنىڭ كوزى, التىننىڭ سىنىعى عوي.
كورگەنى دە, كوڭىلگە تۇيگەنى دە كوپ جاقاڭنىڭ شاڭىراعىندا بولعان كەزىمىزدە فوتوالبومنان كوزىمىز شالىپ قالعان ءبىر سۋرەت وسى ماقالانى جازۋعا تۇرتكى بولدى.
ۇلىتاۋ وبلىسى,
ساتباەۆ قالاسى
