تالدىقورعان قالاسىنداعى ءۇش قىزدىڭ وزىمەن قاتارلاس ءبىر قىزعا الىمجەتتىك كورسەتۋى, سەمەيدە جەتىنشى سىنىپ وقۋشىلارى ءوز سىنىپتاسىن ۇرىپ-سوعۋ وقيعالارى ەل اراسىندا قىزۋ تالقىلانىپ جاتىر. وسى سەكىلدى جاعدايلاردىڭ مەكتەپ جاسىنداعى بالالار اراسىندا كەڭ تارالۋى قوعامدى الاڭداتادى.
پسيحولوگ ساقتاعانوۆ بالابەك بالالاردىڭ بۇنداي قاتىگەزدىككە بارۋى ولاردىڭ دۇنيەتانىمنىڭ تولىق قالىپتاسپاۋىنان بولاتىنىن ايتادى. «قازىرگى تاڭدا پروپاگاندا رەتىندە ءجۇرىپ جاتقان ءتۇرلى شەتەلدىك جانە وتاندىق فيلمدەردەگى توبەلەس, بىرەۋمەن بىرەۋ كەلىسپەي قالسا توپپەن كەلىپ ماسەلەنى شەشۋى, جابىلىپ ۇرىپ كەتۋى بۇنىڭ ءبارى ەندى عانا ءوسىپ كەلە جاتقان بالالاردىڭ پسيحيكاسىنا بەيسانالى تۇردە اسەر ەتەدى. بالالار باسقا التەرناتيۆانى كورە المايدى, سوندىقتان كەز-كەلگەن ماسەلەنى وسىنداي جابىلۋ, ۇرىپ-سوعۋ ارقىلى شەشۋگە بەيىم بولادى.
ال ەكىنشى فاكتور ول - 12 جاستان 17 جاسقا دەيىن بالالاردا وتپەلى كەزەڭنىڭ بولۋى. بۇل ۋاقىتتا بالالاردىڭ وزىندىك «مەنى» ماكسيمالدى تۇردە جوعارىلايدى. ولار بالالىقتان ەرەسەكتىككە ءوتىپ جاتقان كەزدە وزدەرىن ەرەسەك ادام رەتىندە سەزىنەدى, ءوزىن باسقالارعا مويىنداتقىسى كەلەدى. بالالاردىڭ بويىنداعى پسيحولوگيالىق جانە فيزيولوگيالىق ەرەكشەلىكتەر ولاردىڭ وسىنداي ارەكەتتەر ارقىلى وزدەرىن مويىنداتۋعا يتەرمەلەيدى. توپتىق بەيسانالىق اگرەسسيا وتە قاۋىپتى, ياعني بالا جالعىز بولسا ونداي ارەكەتكە بارمايدى, ال قاسىندا وزىمەن پىكىرلەس, ءوزىنىڭ ءسوزىن قۇپتايتىن ادامدار بولعان كەزدە ولاردىڭ سوزدەرى اسەر ەتىپ, ىشتەگى نەگاتيۆتى, اگرەسسيانى وياتادى. سول ارقىلى ولار توپتىق بەيسانالىق دەڭگەيدە باسقا ادامدارعا شابۋىل جاساپ, ۇرىپ-سوعىپ, زورلىق-زومبىلىق كورسەتۋى مۇمكىن. بۇل جەردە ۇرىپ-سوققان ءبىر بالا عانا كىنالى ەمەس, بۇل جەردە قاسىندا تەلەفونعا ءتۇسىرىپ, «ۇر» دەپ يتەرمەلەپ تۇرعان جولداستارى دا بالانىڭ وسىنداي ارەكەتكە بارۋىنا ىقپال ەتەدى», دەيدى ول.
بالانىڭ دۇنيەتانىمى ەندى قالىپتاسىپ جاتقان ۋاقىتتا, وعان جاقسى مەن جاماندى ۇيرەتىپ جول سىلتەيتىن – اتا-انا. بالانى ومىرگە اكەلگەننەن كەيىن, ونىڭ ومىرىنە, بىلىمىنە, تاربيەسىنە, جالپى بالانىڭ دۇرىس ازامات بولىپ قالىپتاسۋىندا اتا-انانىڭ ءرولى وتە جوعارى. اتا-انا تاراپىنان ءتيىستى تاربيەنىڭ, قامقورلىقتىڭ بولماۋىنان, اتا-انانىڭ بالا ومىرىنە سالعىرت قاراۋىنان بالا ءوزىن مويىنداتقىسى كەلەدى جانە اگرەسسياعا ءبىر تابان جاقىن بولادى. بۇل بالالاردىڭ قاتىگەزدىك ارەكەتتەرگە بارۋىنىڭ تاعى ءبىر فاكتورى. بۇل تۋرالى پسيحولوگ: «اتا-انا بالاسىن ءاردايىم باقىلاۋدا ۇستاۋ كەرەك, ياعني بالا كىممەن ارالاسادى, تەلەفوناننان نە نارسە كورەدى, قالاي سويلەيدى, بۇنىڭ ءبارى اتا-انا تاراپىنان تىس قالماۋى كەرەك. سونىمەن قاتار اتا-انا ۇنەمى بالالاردىڭ قۇقىعىنىڭ قورعالۋىن قامتاماسىز ەتىپ, بالالار بۇنداي زورلىق-زومبىلىق ارەكەتتەرگە بارعان جاعدايدا قانداي قىلمىستىق نەمەسە الەۋمەتتىك-اكىمشىلىك جازالارعا تارتىلاتىنىن بالالارعا ايتىپ ءتۇسىندىرۋ كەرەك», دەيدى.
باسقا ادامدارعا قىسىم كورسەتەتىندەردى «بۋللەر» دەپ اتايدى. ولاردىڭ پسيحيكاسىندا اگرەسسيا جوعارى دەڭگەيدە بولادى جانە ولار وزگە ادامدارمەن ءبىر دەڭگەيدە قارىم-قاتىناس جاساي المايدى. سەبەبى بۇنداي ادامدار بالا كەزىندە ۇلكەندەردىڭ نەمەسە اتا-اناسى تاراپىنان ءوزى زورلىق-زومبىلىق كورگەن جاندار بولۋى مۇمكىن. ولار پسيحيكالىق تۇردە وزدەرىندە قالىپ قويعان نەگاتيۆتى ەنەرگيانى باسقالارعا زورلىق-زومبىلىق كورسەتۋ ارقىلى شىعارادى. ياعني اگرەسسيا بالالىق شاقتان جانە وتباسىدان باستالادى. «بۋللينگتىڭ قۇربانى بولعان بالالاردىڭ پسيحيكاسى دا بۇزىلادى, ولاردا ۇرەي, قورقىنىش پايدا بولادى. قورقىنىش بىرتە-بىرتە ادامدى سترەسسكە الىپ كەلەدى, ال سترەسس دەپرەسسياعا ۋشىعادى, ال دەپرەسسيانىڭ اياعى بالانىڭ ءوز-وزىنە قول جۇمساۋىنا اكەلۋى مۇمكىن. ءوز قاتارلاستارى اراسىندا ءجيى بۋللينگ كورە بەرسە, بالادا فرۋستراتسيا بولادى. ول ادامنىڭ پسيحيكاسىنىڭ بۇزىلۋىنا اكەلەدى. كەيىن بالا جابىق, ءوز ويىن دۇرىس جەتكىزە المايتىن, قوعاممەن قارىم-قاتىناس جاساي المايتىن بولىپ وسەدى. ول ءوزى بالالىق شاقتا كورگەن كىسىمدى ءوز بالالارىنا دا كورسەتۋى ابدەن مۇمكىن», دەپ ءتۇسىندىردى پسيحولوگ.
بۇنداي ارەكەتتەردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن, ەڭ ءبىرىنشى پەداگوگ-پسيحولوگتار اتا-انامەن جۇمىس جاساۋ كەرەك, ياعني ەڭ الدىمەن اتا-اناسىنىڭ ءتارتىبىن دۇرىستاۋ كەرەك. اتا-انا وزدەرىن تۇزەتپەي, بالانىڭ مىنەزىن جوندەي المايدى. مەكتەپ قابىرعاسىندا وقۋشىلارمەن جابىرلەۋ جاعدايلارى ورىن العاندا قانداي قۇقىقتىق نەمەسە اكىمشىلىك جازالارعا تارتىلاتىنى تۋرالى جانە ولاردىڭ ەسەپكە قويىلاتىنى تۋرالى قۇقىق قورعاۋ ماماندارى مەن پسيحولوگتار بىرىگىپ ءجيى ءىس-شارالار جۇرگىزۋ كەرەك.
وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترىنىڭ 2022 جىلعى 21 جەلتوقسانداعى بۇيرىعى بويىنشا بالانى جابىرلەۋدىڭ (بۋللينگتىڭ) پروفيلاكتيكاسى قاعيدالارى بەكىتىلگەن بولاتىن. وسى بۇيرىق بويىنشا, توقسانىنا كەمىندە ءبىر رەت ءبىلىم الۋشىلار مەن تاربيەلەنۋشىلەردىڭ, پەداگوگتەردىڭ, بالانىڭ زاڭدى وكىلدەرىنىڭ جابىرلەۋدىڭ پروفيلاكتيكاسى جانە جابىرلەۋدىڭ الدىن الۋ ماسەلەلەرىندە ءبىلىم الۋشىلار مەن تاربيەلەنۋشىلەردىڭ مۇددەلەرىنە قايشى كەلمەيتىن اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ارقىلى حاباردار بولۋىن ارتتىرۋ كەرەك. سونىمەن قاتار بالانى جابىرلەۋ فاكتىسى تۋرالى اقپارات ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىنا كەلىپ تۇسكەن جاعدايدا جاۋاپتى تۇلعا بالانى جابىرلەۋ تۋرالى اقپاراتتى ەسەپكە الۋ جۋرنالىندا تىركەيدى. ال ءبىلىم بەرۋ ۇيىمى باسشىسىنىڭ تاربيە جۇمىسى جونىندەگى ورىنباسارى اقپارات كەلىپ تۇسكەننەن كەيىن ءبىر جۇمىس كۇنى ىشىندە سىنىپ جەتەكشىنى, پەداگوگ-پسيحولوگتى تارتا وتىرىپ, بۋللينگكە ۇشىراعان بالامەن جانە بۋللينگتىڭ باستاۋشىسىمەن جانە ولاردىڭ زاڭدى وكىلدەرىمەن اڭگىمەلەسۋ جۇرگىزەدى دە, بالانى جابىرلەۋمەن بايلانىستى جانجالدى بەيبىت جولمەن رەتتەۋ جونىندە شارالار قابىلدايدى. ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانعا اقپارات تۇسكەن كەزدە بالانى جابىرلەۋگە بايلانىستى ينتسيدەنتتى رەتتەۋ جونىندە شارالار قابىلداۋى ءتيىس.
ارۋجان ناعاشىباي,
ل. ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ ستۋدەنتى
