جيىندا اڭگىمە ارقاۋىنا اينالعان ەڭ باستى ماسەلە – زاڭسىز اكتيۆتەردى قايتارۋ جونىندەگى ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيانىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن اتقارعان جۇمىسىنىڭ ناتيجەلەرىن تالداۋ. سونىمەن قاتار جەكەلەگەن ىستەر بويىنشا تىيىم سالىنعان م ۇلىكتى قابىلداۋ تەتىكتەرى جانە پاراللەل قارجىلىق تەرگەپ-تەكسەرۋلەر جۇرگىزۋ ماسەلەلەرى تالقىعا سالىندى. ەلدەن زاڭسىز شىعارىلعان اكتيۆتەردى قايتارۋ – پرەزيدەنتتىڭ العا قويىپ وتىرعان باستى تاپسىرمالارىنىڭ ءبىرى ەكەنىن ايتقان باس پروكۋرور بەرىك اسىلوۆ بۇل باعىتتا كوميسسيا مۇشەلەرى ايتارلىقتاي جۇمىس اتقارعانىن اتاپ ءوتتى.
– جاقىندا وتكەن پارلامەنت سەسسياسىنىڭ اشىلۋى كەزىندە مەملەكەت باسشىسى وسى ماسەلەنى قايتالاپ, نازار اۋداردى. ارنايى زاڭدى تەزىرەك قابىلداۋدى تاپسىردى. الەمدىك تاجىريبەلەر زەردەلەنىپ, ساراپشىلاردىڭ ۇسىنىستارى جينالىپ, ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ باستاماسىمەن زاڭسىز يگەرىلگەن اكتيۆتەردى مەملەكەتكە قايتارۋ تۋرالى زاڭ جوباسى ازىرلەندى, – دەدى ول
باس پروكۋروردىڭ ايتۋىنشا, وسى كۇنگە دەيىن ەكونوميكالىق رەسۋرستاردىڭ زاڭسىز شوعىرلانۋىنا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى جونىندەگى ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيانىڭ وننان اسا وتىرىسى وتكەن. ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى سەكتورلارىنا قاتىستى 11 تاقىرىپتىق توپ قۇرىلعان. اتاپ ايتقاندا, جەر قويناۋىن پايدالانۋ, قارجى, كولىك, جەردى پايدالانۋ, ەنەرگەتيكا, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ت.ب. «وسى باعىتتار بويىنشا زاڭسىز الىنعان اكتيۆتەردى مەملەكەتكە قايتارۋ جۇمىستارى قارقىندى ءجۇرىپ جاتىر», دەدى باس پروكۋرور.
بەرىك اسىلوۆ كوميسسيا جۇمىسى باستاعالى بەرى مەملەكەتكە جالپى سوماسى 760 ميللياردتان استام تەڭگەگە باعالانعان اكتيۆ قايتارىلعانىن جەتكىزدى. بۇل شامامەن 1,7 ملرد دوللار. ونىڭ ىشىندە 575 ملن دوللارى – شەتەلدىك يۋريسديكتسيالاردان قايتارىلعان قاراجات. باس پروكۋرور بۇل ارنايى زاڭ قابىلدانباي تۇرىپ-اق كوميسسيا مەن پروكۋراتۋرا جانە باسقا دا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ كۇش بىرىكتىرۋى ارقاسىندا قول جەتكىزىلگەن ناتيجە ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بەرىك اسىلوۆ پرەزيدەنت تاپسىرماسىنىڭ ساپالى ورىندالۋىمەن قاتار, تەرگەپ-تەكسەرۋلەر كەزىندە ادال جۇمىس ىستەپ تۇرعان بيزنەسكە زيان كەلتىرمەۋ جاعىن نازارعا الۋ كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى.
باس پروكۋراتۋرا بەرگەن مالىمەتكە قاراعاندا, جوعارعى سوت باس پروكۋروردىڭ نەگىزسىز وليگوپوليا سۋبەكتىلەرىنىڭ پايداسىنا شىعارىلعان بۇرىنعى شەشىمدەرگە قاتىستى جولداعان 24 نارازىلىعىن قاناعاتتاندىرعان. سولاردىڭ بىرقاتارىنا توقتالار بولساق, ماسەلەن, الماتى اۋىر ماشينا جاساۋ زاۋىتىنىڭ 31% اكتسياسىن جەكەشەلەندىرۋدى زاڭسىز دەپ تانۋ تۋرالى سوت شەشىمى قابىلداندى. سونىمەن قاتار جوعارعى سوتتىڭ قاۋلىسىمەن استاناداعى «دۋمان» قوناقۇي كەشەنىنىڭ يەلەرىنەن 1,3 ملرد تەڭگە ءوندىرىپ الىنعان.
بۇدان باسقا, سوتتار زاڭسىز ساتىلعان مەملەكەتتىك م ۇلىكتى قايتارۋ جونىندەگى ونداعان تالاپتى قاناعاتتاندىرىپ, ولاردىڭ مەملەكەت مەنشىگىنە وتۋىنە مۇرىندىق بولدى. اتاپ ايتقاندا, ولاردىڭ قاتارىندا وندىرىستىك نىساندار, بازارلار, كوممەرتسيالىق ءۇي-جايلار, ەليتالىق ۋچاسكەلەر, ت.ب. بار. ماسەلەن, سوت شەشىمى بويىنشا «اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ» زاۋىتىنىڭ مەنشىگىنە اتىراۋ قالاسىنداعى سۇيىتىلعان مۇناي مەن گازدى ساقتاۋ پاركىنىڭ 50% ۇلەسى قايتارىلدى. سونىمەن قاتار باسقا مەملەكەتتەرگە قۇقىقتىق كومەك كورسەتۋ تۋرالى 100-دەن استام سۇراۋ حات جولدانعان. ولار بويىنشا جالپى قۇنى 100 ملن اقش دوللارىنان اساتىن م ۇلىككە تىيىم سالىندى.
قارجى مينيسترلىگى قارجى-ونەركاسىپ توپتارىنىڭ كاسىپورىندارىنان قوسىمشا 100 ملرد تەڭگەدەن استام سالىق ءوندىرىپ الدى. ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى قارجى-ونەركاسىپ توپتارىنىڭ كومپانيالارىنا 7 ملرد تەڭگەگە جۋىق ايىپپۇل سالدى, ال باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى 4 ملرد تەڭگەگە سانكتسيالار قولداندى.
ينفوگرافيكانى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «ەQ»
جوعارىدا ايتىلعانداي, ەكونوميكالىق رەسۋرستاردىڭ زاڭسىز شوعىرلانۋىنا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى جونىندەگى ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيانىڭ جۇمىسى اياسىندا قۇرىلعان سالالىق توپتاردىڭ ءبىرى زاڭسىز الىنعان جەر ۋچاسكەلەرىن مەملەكەتكە قايتارۋمەن اينالىسادى. پروكۋرورلار تاراپىنان قابىلدانعان شارالار ارقاسىندا وليگوپوليا سۋبەكتىلەرىنە بۇرىن نەگىزسىز بەرىلگەن نەمەسە نىسانالى ماقساتى بويىنشا پايدالانىلماعان 460 مىڭ گەكتاردان استام جەر قايتارىلدى. ولاردىڭ ىشىندە مەملەكەتكە بەرىلگەن نارىقتىق باعاسىنان 4 ەسە تومەن باعامەن ساتىپ الىنعان الماتىنىڭ كوتەرمە ساۋدا نارىعىنداعى ۇلەسى, وليگوپوليا سۋبەكتىلەرىنىڭ مەنشىگىندە زاڭسىز بولعان الماتى اۋەجايىنىڭ 17 كوممەرتسيالىق ءۇي-جايى دا بار.
جەر زاڭناماسىنىڭ بۇزىلۋىنا قاتىستى تاعى ءبىر جايت جۋىردا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا تىركەلدى. پەتروپاۆل قالاسىنىڭ پروكۋراتۋراسى كوممەرتسيالىق ماقساتتاعى جەر ۋچاسكەسىن بەرۋ كەزىندە ۋاكىلەتتى ورگاندار قولدانىستاعى ەرەجەلەردى ەلەمەي, اۋدانى 0,0150 گا جەر ۋچاسكەسىنىڭ ءبىر بولىگىن زاڭسىز بەرگەنىن انىقتادى.
وسى قالادا اۋكتسيوننان تىس زاڭسىز بەرىلگەن قۇنى 172 ميلليون تەڭگەگە باعالانعان تاعى ءبىر جەر ۋچاسكەسى قالالىق پروكۋراتۋرانىڭ اكتىسى بويىنشا مەملەكەتكە قايتارىلدى. اۋدانى 6,8 گا قۇرايتىن بۇل جەر ۋچاسكەسى قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ بىرىنە اكىمدىكتىڭ 2021 جىلعى ماۋسىمداعى قاۋلىسىمەن كوپقاباتتى تۇرعىن ۇيلەر سالۋ ءۇشىن كونكۋرستان تىس ينۆەستيتسيالىق جانە يننوۆاتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ۋاقىتشا وتەۋلى جەر پايدالانۋ قۇقىعىمەن بەرىلىپتى. الايدا مەملەكەتتىك مەنشىكتەن جەر ۋچاسكەلەرىن بەرۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيالىق جوبانى ايقىنداۋ ەرەجەلەرى تەك 2022 جىلدىڭ قاڭتارىنان باستاپ (ياعني جەر ۋچاسكەسى بەرىلگەننەن كەيىن 6 ايدان كەيىن) قولدانىسقا ەنگىزىلگەن بولاتىن. ياعني الىس-بەرىس جاسالعان كەزدە اتالعان ينۆەستيتسيالىق جوبا مۇلدەم جوق ەدى.
باس پروكۋراتۋرانىڭ حالىقارالىق-قۇقىقتىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ قىزمەتىنىڭ باستىعى نۇرداۋلەت سۇيىندىكوۆتىڭ ايتۋىنشا, زاڭسىز اكتيۆتەردى قايتارۋ جونىندەگى كوميسسيانىڭ جۇمىسىن جۇرگىزۋدە قۇقىقتىق, ۇيىمداستىرۋشىلىق, كادرلىق قيىندىقتار بار. سەبەبى كوميسسيا الدىنا بۇرىن-سوڭدى بولماعان كەشەندى ماقساتتار بويىنشا تاپسىرمالار قويىلىپ وتىر. «مۇنىڭ بارلىعىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ەلىمىز تۇگىل, الەمدىك دەڭگەيدە وڭاي كوشىرە سالاتىن دايىن تەتىكتەر جوق», دەيدى ول.
– سوعان قاراماستان «جۇمىلا كوتەرگەن جۇك جەڭىل» دەمەكشى, ورتاق ىسكە كۇش-جىگەر بىرىكتىرۋدىڭ ارقاسىندا ايتارلىقتاي ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىلدى. مەنشىك قۇقىعى كونستيتۋتسيامەن قورعالاتىندىقتان, م ۇلىكتىڭ ءبىرازى سوت شەشىمدەرىمەن قايتتى. جوعارعى سوتتىڭ جاڭا ۇستانىمىنىڭ ناتيجەسىندە ەلەۋلى اكتيۆتەردى مەملەكەتكە قايتارۋعا, سالىقتار مەن ايىپپۇلداردى وندىرۋگە, تاريفتەردى تومەندەتۋگە قول جەتكىزىلدى, – دەدى باس پروكۋراتۋرا وكىلى.
كوميسسيا مۇشەلەرى باسقا مەملەكەتتەردەگى زاڭسىز م ۇلىكتى انىقتاۋ ماقساتىندا شەتەلدىك ارىپتەستەر جانە حالىقارالىق ۇيىمدارمەن ءوزارا ءىس-قيمىلعا ەرەكشە نازار اۋدارىپ كەلەدى. ماسەلەن, بيىل ءساۋىر ايىندا شۆەيتساريادا قازاقستاننىڭ باس پروكۋراتۋراسى مەن بازەل باسقارۋ ينستيتۋتى اراسىندا ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. وسى ينستيتۋتتىڭ قۇرامىنا كىرەتىن اكتيۆتەردى قايتارۋ جونىندەگى حالىقارالىق ورتالىق (ICAR) – الەمدەگى ەڭ ءىرى ۇيىمداردىڭ ءبىرى. بۇل باعىتتاعى جۇمىستار جالعاسىپ كەلەدى.
اكتيۆتەردى قايتارۋ جونىندەگى ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيانىڭ رەسمي وكىلى زەيىن الىپبەكتىڭ ايتۋىنشا, كوميسسيا قۇرىلعالى بەرى 7-8 ايدىڭ ىشىندە مەملەكەتكە قايتارىلعان ەلدەگى جانە شەتەلدەگى اكتيۆتەر نەگىزىنەن دۇنيە-م ۇلىك جانە ۆاليۋتا تۇرىندە قايتارىلىپ وتىر. ولاردىڭ كوبى اۋستريا, ليحتەنشتەين جانە بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنەن اكەلىنگەن.
– اتاپ ايتار بولساق, مىسالى, قايرات ساتىبالدى ۇلىنا تيەسىلى ونداعان ميلليون دوللارعا باعالانعان اشەكەي بۇيىمدار بار. ودان بولەك, ەلىمىزدە سالىقتان جالتارعاندار كوپ. كوميسسيا جۇمىسىنىڭ ارقاسىندا 100 ملرد تەڭگەنىڭ سالىعى ءوندىرىلدى. ال م ۇلىك تۇرىندە قايتارىلعان اكتيۆتەر قانداي ماقساتتا پايدالانىلادى نەمەسە ولاردى قالاي قاراجاتقا اينالدىرامىز دەگەن ماسەلە كوميسسيا وتىرىستارى بارىسىندا تالقىلانىپ جاتىر, – دەدى ول.
ەلىمىزدەن زاڭسىز شىعارىلعان جانە زاڭسىز پايدالانىلعان اكتيۆتەردى قايتارۋعا قاتىستى جاڭا زاڭ جوباسى جاقىندا پارلامەنتتە قارالاتىنىن ايتقان زەيىن الىپبەك بۇل قۇجات وسى باعىتتاعى جۇمىستارعا ۇلكەن جول اشاتىنىن جەتكىزدى.
– ويتكەنى جوبادا بىرنەشە ماڭىزدى ماسەلە قاراستىرىلعان. مىسالى, م ۇلىكتىڭ نەمەسە قاراجاتتىڭ زاڭسىز اكتيۆ ەكەنىن قالاي دالەلدەۋگە بولادى, كىمدەردى جانە قالاي جاۋاپقا تارتۋ كەرەك, قايتارىلعان اكتيۆتەردى نە ىستەۋ قاجەت دەگەن سۇراقتاردىڭ جاۋابى, سونداي-اق سول اكتيۆتەردى جيناقتاپ, ءارى قاراي پايداعا اسىرۋمەن اينالىساتىن ارنايى مەملەكەتتىك قور قۇرۋ ماسەلەسى وسى زاڭ جوباسىندا تولىققاندى قاراستىرىلۋعا ءتيىس, – دەدى ول.
ونىڭ ايتۋىنشا, كوميسسيا ءوز قىزمەتىن ەكونوميكالىق رەسۋرستاردىڭ ات توبەلىندەي ازعانتاي ادامداردىڭ قولىندا شوعىرلانۋىن توقتاتقانشا جانە ادال باسەكەلەستىك پايدا بولعانعا دەيىن جۇرگىزە بەرمەك.
جالپى, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا قاراجاتتى جىمقىرۋ ارقىلى تابىس تابۋعا بايلانىستى ىستەر بويىنشا ءتيىمدى پاراللەل تەرگەپ-تەكسەرۋلەر ۇيىمداستىرۋ تاپسىرىلعان. بۇل شارالار نەگىزگى قىلمىستىڭ ءمان-جايىن تەكسەرۋمەن قاتار, م ۇلىكتى زاڭسىز شىعارۋ, قىلمىستىق جولمەن الىنعان اقشانى زاڭداستىرۋ فاكتىلەرىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
