الماتىنى وتارلاۋشىلاردىڭ العاشقى توبىنىڭ الدىنان ءورىستىلدى ادەبيەتتە تۇرپايى تۇردە «كامەننىە بابى» دەپ اتالاتىن كوك تۇرىكتەردىڭ تاستان قاشالعان ەسكەرتكىشتەرى ساپ قۇرىپ شىعادى.
بۇل تۋرالى ۆەرنىي تاريحىن زەرتتەگەن ۆ.بارتولد باستاعان عالىمدار جازۋداي-اق جازدى. ول كەزدەگى جاس ارحەولوگ, كەيىنگى پروفەسسور ا.ا.سپيتسىن 1898 جىلى يمپەراتورلىق ارحەولوگيالىق قوعامنىڭ جازبالارىندا «ك ۆوپروسۋ و كامەننىح باباح» اتتى ماقالاسىن جاريالايدى (ت. ح, ۆىپ. 1-2, سپب., 1898). اۆتور بۇل ەڭبەگىندە وسى كۇنگى الماتىنىڭ ءدال ورتاسىنداعى – ۇلكەن جانە كىشى الماتى, ەسەنتاي وزەندەرىنىڭ بويىنان تابىلعان كوك تۇرىكتەردىڭ تاستان قاشالعان مۇسىندەرىنىڭ سيپاتتامالارىن جاسايدى. ەسكەرتكىشتەردىڭ كوپتىگى سونشالىق, ولاردىڭ ءبىر بولىگى ەكزوتيكا رەتىندە ۆەرنىيداعى قوعامدىق باققا, اشىق اسپان استىنا قويىلادى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ارحەولوگتەر ف.گريگورەۆ, ا.زاگورودنىي, يۋ.موتوۆتاردىڭ 1995-1998 جىلداردا قازىرگى الماتىنىڭ ءال-فارابي داڭعىلى بويىندا ورنالاسقان بۇرىنعى «الاتاۋ» كەڭشارى مەن مەدەۋگە بارار جولداعى «پروسۆەششەنەتس» دەمالىس ءۇيىنىڭ ماڭىندا تۇرىك قاعاناتى كەزەڭىنە قاتىستى قالاشىقتاردان كوپتەگەن جادىگەردى تاپتى.
كوك تۇرىك شەبەرلەرى تەك تاستان عانا ەمەس, اعاشتان قاشالعان, تەرىدەن يلەنگەن, جۇننەن توقىلعان, كيىزدەن باسىلعان, كۇندەلىكتى تۇرمىسقا قاجەتتى تەكەمەت, الاشا, كىلەم, كيىز ءۇي جابدىقتارى, ات ابزەلدەرى مەن تۇرمىستىق زاتتار جاساعان. ولاردىڭ ونەر تۋىندىلارىنداعى زوومورفتىق بەينەلەر, ويۋ-ورنەكتەر مەن التىن, كۇمىستەن قۇيىلىپ, اسىل تاستارمەن كومكەرىلگەن زەرگەرلىك بۇيىمدار ساق-ءۇيسىن زامانىنداعى قالىپتاسقان ءستيلدىڭ جالعاساتىنىن دالەلدەيدى.
الماتىنىڭ التىنشى قاباتى ەرتە ورتا جانە كلاسسيكالىق ورتا عاسىرلارعا قاتىستى. ورتا عاسىرلاردا قازىرگى الماتى القابىندا ءبىر-بىرىنە جاقىن ورنالاسقان ونعا جۋىق بىرنەشە شاعىن قالا بولعان. ولاردىڭ ەڭ ۇلكەنى تۇركى دەرەككوزدەرىندە الماتۋ, اليمتۋ, كەيدە المالىق دەپ اتالا باستادى.
حرونولوگيالىق ءتارتىپتى ساقتاپ بەرى جىلجيتىن بولساق, الماتى مەن المالىقتىڭ اتى اتالاتىن تاعى ءبىر ىرگەلى ەڭبەك – ۇلى موعولدار يمپەرياسىنىڭ نەگىزىن سالۋشى زاحير اد-دين بابىردىڭ ايگىلى «بابىرنامەسى» بولىپ شىعادى.
«بابىرنامەنىڭ» 1493-1494 جىلدارعا ارنالعان تاراۋىندا: «سولتۇستىك جاقتا ەرتەرەكتە وتىرار كىتاپتارىندا اتالاتىن المالىق, الماتۋ جانە يانگي سياقتى قالالار بولدى, بىراق ولار موعولدار مەن وزبەكتەردىڭ شاپقىنشىلىعىنان قيراپ, ەلدى مەكەندەر مۇلدە قالعان جوق», دەپ جازادى («بابۋر-نامە», تاشكەنت, 1992, س. 20).
ارينە, ۇلى موعولدار يمپەرياسىنىڭ نەگىزىن سالعان پاديشاھ, ۇلكەن وقىمىستى بابىر ءوز زامانىنا قاتىستى وقيعالار تۋرالى نە جازسا دا ءبىلىپ جازعانى انىق. ول «بابىرنامەدە» المالىقپەن قاتار الماتۋ قالاسىنىڭ دا اتىن اتايدى. اۆتور جازىپ وتىرعان 1493-1494 جىلداردا ءۇش قالا دا موڭعول شاپقىنشىلىعى كەزىندە ءبىرجولاتا قيراپ بىتكەن.
بابىرمەن زامانداس دەۋگە بولاتىن تاعى ءبىر تۇلعا – ۇلكەن مەملەكەت قايراتكەرى, عۇلاما تاريحشى مۇحاممەد حايدار دۋلاتي. ونىڭ XVI عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا جازىلعان ايگىلى «تاريح ي راشيدي» ەڭبەگىندە دە الماتاۋ – الماتۋ قالاسىنىڭ اتى اتالادى.
دۋلاتي ەڭبەگىندە ەكى رەت قاتار اتالاتىن بۇل قالانىڭ وسى كۇنگى الماتى ەكەندىگى تۋرالى ۆ.بارتولد 1898 جىلى جازعان «رابوتى پو يستوري سرەدنەي ازي» اتتى ەڭبەگىندە: ء«امىر تەمىر 1390 جىلى موعولستاندى تالقانداۋ جانە ەرتىسكە قاراي قاشقان قامارادديندى قۋعىنداۋ ءۇشىن تاعى دا اسكەر جىبەرەدى. تاشكەنتتەن شىققان قول ىستىقكولگە جەتىپ, ودان ءارى كوك-تەپە تاۋلارىنان ءوتىپ, ارشاتۋ تاۋ جولدارى ارقىلى المالىققا كەلەدى (بۇل الماتى قالاسى بولۋى مۇمكىن, قازىرگى ۆەرنىي)», دەپ اتاپ كورسەتەدى (بارتولد, 2-توم, 1-ءبولىم,
83-بەت).
الماتى, جەتىسۋ ءوڭىرى, وڭتۇستىك قازاقستاننىڭ ورتاعاسىرلىق شاھارلارى مەن ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى كونە قالالاردىڭ تاريحىن زەرتتەۋگە اسا زور ۇلەس قوسقان بەلگىلى ارحەولوگ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, اكادەميك كارل مولداحمەت ۇلى بايپاقوۆ بولدى.
ول ءوزىنىڭ ءار جىلداردا جاريالانعان ەڭبەكتەرىندە الماتى تاريحىنا ءجيى ورالىپ, كەيىنگى اشىلعان ارحەولوگيالىق دەرەكتەر نەگىزىندە پىكىرىن ۇنەمى جەتىلدىرىپ, تولىقتىرىپ وتىرعان. عالىم 1986 جىلى جاريالانعان «سرەدنەۆەكوۆايا گورودسكايا كۋلتۋرا يۋجنوگو كازاحستانا ي سەميرەچيا» اتتى مونوگرافياسىندا الماتى تاريحىنا قاتىستى: «ىلە القابىندا المالىق (الماتۋ) ورنالاسقان... حVءى عاسىردىڭ باسىندا المالىق (الماتۋ) تۇگەلدەي قيراپ بىتكەن. بۇل قالانى وسى كۇنگى الماتىنىڭ ورنىندا بولعان قالاشىقتاردىڭ ءبىرى دەپ ەسەپتەۋگە بولادى», دەپ ورتاعاسىرلىق الماتۋدىڭ بۇگىنگى الماتى ەكەندىگىن اتاپ وتەدى (37-بەت).
بايپاقوۆ ارادا 12 جىل سالىپ جارىق كورگەن «سرەدنەۆەكوۆىە گورودا كازاحستانا نا ۆەليكوم شەلكوۆوم پۋتي» اتتى مونوگرافياسىندا تاقىرىپتى تاراتا ءتۇسىپ, وعان «پروشلوە الماتى» دەگەن شاعىن تاراۋ ارنايدى.
ول الماتى دامۋىنىڭ ورتاعاسىرلىق كەزەڭى تۋرالى: «الماتى ءوڭىرىنىڭ كەلەسى دامۋ كەزەڭى مۇندا قالالار مەن ەلدى مەكەندەر ورنىعا باستاعان فەوداليزم زامانىندا ورىن الدى. بۇل – قالالىق مادەنيەت دامي تۇسكەن ءVىىى عاسىردىڭ سوڭى مەن ح عاسىردىڭ ارالىعى», دەي كەلىپ, ونى كەيىنگى جىلداردا جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر مەن تابىلعان جادىگەرلەر نەگىزىندە قوس قاباتقا جىكتەپ: «قالانىڭ قوس قاباتتان تۇراتىنى انىقتالدى. ولاردى جالپى توپوگرافيالىق كەلبەتى مەن كەراميكالىق ماتەريالدارىنا قاراپ, ءىح-ءحىىى عاسىرعا جاتقىزۋعا بولادى», دەپ تۇڭعىش ورتاعاسىرلىق الماتىنىڭ قوس قاباتتان تۇراتىندىعى جونىندە كەسىمدى پىكىر ايتتى (جوعارىدا اتالعان ەڭبەك, 179-بەت).
اكادەميك ك.بايپاقوۆ 2005 جىلى جارىق كورگەن «درەۆنيە گورودا كازاحستانا» اتتى ەڭبەگىندە ءوزىنىڭ بۇعان دەيىنگى جازبالارىنداعى الماتى تۋرالى پىكىرىن جيناقتاي كەلىپ: «جازباشا دەرەكتەرگە, تابىلعان مونەتالارعا جانە ارحەولوگيالىق ماتەريالدارعا سۇيەنە وتىرىپ, قازىرگى الماتى قالاسى ح-ءحى عاسىرلاردا قالىپتاستى دەۋگە تولىق نەگىز بار. وسىلايشا, ونىڭ تاريحىنا كەمىندە ءبىر مىڭ جىل بولدى», دەگەن ناقتى قورىتىندىعا كەلەدى (سوندا, 73-بەت).
قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگى مەن جەتىسۋ وڭىرىندەگى قالالار تاريحىنىڭ ۇلكەن بىلگىرى سانالاتىن اكادەميك بايپاقوۆتىڭ بۇل پىكىرىمەن كەلىسپەۋ قيىن. X عاسىردا ءومىر سۇرگەن انونيم اۆتور جازعان ايگىلى «حۋدۋد ال-الام» اتتى ەنتسيكلوپەديالىق ەڭبەكتە X عاسىردا ءبىر عانا تارازدىڭ ار جاق-بەر جاعىنداعى قۇلان, مەركى, اتلاح, تۇزىن, بالىق, بارحان, سيكۋل, توڭ, پەنشىل جانە تالحير قالالارىنىڭ اتى اتالادى. وكىنىشتىسى, ءبىز ولاردىڭ ورنالاسقان جەرىن بىلاي قويعاندا, كەيبىرىنىڭ ءوز اتىن دا ۇمىتىپ ۇلگەردىك.
اكادەميك بايپاقوۆتىڭ الماتىنىڭ قوس قاباتى تۋرالى پىكىرىن تاراتىپ ايتار بولساق, ونىڭ العاشقى بولىگى قازاقستاندا يسلام ءدىنى تاراۋىنىڭ باستاۋ الار تۇسى – VIII عاسىردا مۇسىلمان شىعىسىنداعى قالا قۇرىلىسى مەن ارحيتەكتۋراسىنا ساي ۇلگىدە قالانىپ, X عاسىرعا دەيىن جالعاسقان. ورتا عاسىرلار تۇسىندا (XI-XIII عاسىرلاردا) الماتى داۋىرلەپ, بۇكىل ورتالىق ازيا, مۇسىلمان شىعىسىنا بەلگىلى قالا دارەجەسىنە جەتكەن. ونىڭ سول زاماننىڭ ايتۋلى قايراتكەرلەرى – بابىر مەن دۋلاتي قالامىنا ىلىنەتىنى ءدال وسى تۇس.
ەندى اكادەميك ك.بايپاقوۆ جوعارىدا ايتىپ وتكەن مونەتالارعا ورالايىق. الماتى تاريحىنا قالام سىلتەگەندەردى وزىنە ماگنيتتەي تارتىپ تۇراتىن بۇل عاجايىپ تەڭگە دە ارنايى توقتالۋدى قاجەت ەتەدى.
وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارىندا الماتى قالاسى حالقىنىڭ سانى ميلليونعا جۋىقتاعان, الەمدىك دەڭگەيدە تانىلعان ەڭ ادەمى قالالاردىڭ قاتارىنا ەندى. ءدال وسى كەزدە قالانىڭ وڭتۇستىك شەكاراسى سانالىپ كەلگەن وسى كۇنگى ءال-فارابي داڭعىلىنىڭ بويى مەن ونىڭ جوعارى جاعىندا قۇرىلىس جۇمىستارى قارقىن الادى. ورتاعاسىرلىق الماتىنىڭ ەڭ سالتاناتتى سارايلارى ءدال وسى ءال-فارابي داڭعىلى وتەتىن بەلدەۋدىڭ بويىندا – ۇلكەن جانە كىشى الماتى وزەندەرىنىڭ ارالىعىندا ورنالاستى. سول سەبەپتى قالا قۇرىلىسى وركەندەۋىنە بايلانىستى الاڭداردىڭ ءار تۇسىنان كونە الماتىعا قاتىستى ماتەريالدىق جادىگەرلەر مولىنان تابىلا باستايدى. وسى كۇنگە دەيىن الماتى تاريحىن زەرتتەۋشىلەردى تاڭ-تاماشا قالدىرۋمەن كەلە جاتقان كۇمىس باقىرلار دوستىق داڭعىلى بويىنداعى وسى كۇنگى اسكەري اكادەميا (ول كەزدە شەكاراشىلار ۋچيليششەسى) ماڭىنان شىعادى.
عىلىمي جۇرتشىلىققا سەنساتسيانى تۇڭعىش جەتكىزگەن لەنينگراد ۋنيۆەرسيتەتى شىعىستانۋ فاكۋلتەتىن بىتىرگەن جاس عىلىم كانديداتى, شىعىستانۋشى, نۋميزمات ۆ.ن.ناستيچ بولدى. ول 1979 جىلى اتى-ءجونىن ايتۋدى قۇپيا ساقتاعان الماتىلىق ايەل (اسكەري ادامنىڭ زايىبى بولۋى مۇمكىن) ۋچيليششە قۇرىلىسى جۇرگىزىلگەن جەردەن ەسكى تەڭگەلەردەن تۇراتىن قازىنا تابىلعانىن (شامامەن 10-12 كۇمىس باقىر) جانە ونى اسكەري قىزمەتكەرلەردىڭ تەڭدەي ءبولىپ العانىن جەتكىزەدى. الگى ايەل ولجاسىنىڭ قۇنىن باعامداۋ ءۇشىن وزىنە تيەسىلى 2 كۇمىس تەڭگەنى ناستيچكە كورسەتەدى.
«يەسى» سىيلاۋ, ساتۋ, مۋزەيگە وتكىزۋدەن ءۇزىلدى-كەسىلدى باس تارتقان سوڭ, جاس عالىم ەكى تەڭگەنىڭ دە جازبالىق جانە سۋرەتتەمەلىك سيپاتتاماسىن جاساپ, سونىڭ نەگىزىندە جازىلعان «نوۆىە فاكتى يز يستوري مونەتنوگو پرويزۆودستۆا ي دەنەجنوگو وبراششەنيا ۆ يۋجنوم كازاحستانە» دەگەن ماقالاسىن 1983 جىلى جاريالايدى.
ءناستيچتىڭ بۇل تەڭگەلەردىڭ الماتى قالاسىندا شىعارىلۋى مۇمكىن ەكەندىگى جونىندەگى ۇستانىمى ك.بايپاقوۆ باستاعان عالىمدار تاراپىنان قىزۋ قولداۋعا يە بولىپ, الماتى تاريحى بۇلتارتپاس مىقتى جادىگەرمەن تولىعادى.
ارادا ون جىل ءوتىپ, ۆ.ن.ناستيچ ماسكەۋدە شىعىستانۋ ينستيتۋتىندا قىزمەت اتقارىپ جۇرگەندە الماتىلىق نۋميزمات ۆ.ۆ.دۋبينين وعان الدەبىر كۇمىس تەڭگەنى كورسەتەدى. ول بۇل تەڭگەنى ءبىر كەزدەرى الماتى قالاسىندا قىزمەت اتقارعان اسكەري ادامنان العاندىعىن جانە ونىڭ قولىندا ءدال وسىنداي تاعى ەكى تەڭگەنىڭ بولعاندىعىن جەتكىزەدى. ارينە, ناستيچ بۇلاردىڭ ءبىر كەزدەرى الماتىدا ءوزى كورگەن قوس باقىرمەن ەگىز قوزىداي ۇقساس ەكەندىگىن بىردەن بايقايدى.
ارادا تاعى دا جىلدار وتكەندە ناستيچكە فرۋنزە (قازىرگى بىشكەك) قالاسىنان كەلگەن جەرگىلىكتى ولكەتانۋشى گ.ي.ۆەليچكو جولىعىپ, وعان الماتىدان 150 شاقىرىم جەردەگى قورداي اسۋىنان كۇمىس باقىرلاردان تۇراتىن ۇلكەن ولجا تابىلعانىن حابارلايدى. ونىڭ «يەلەرى» قازىنانى قىمبات باعاعا ساتۋ ءۇشىن ءىزىن جاسىرىپ ۇلگەرىپتى. بىراق ولكەتانۋشى ۆەليچكو ونى ناستيچ جازبالارىنداعى تەڭگەنىڭ سۋرەتىمەن سالىستىرا كەلىپ, بىرقاتار بەلگىلەرى مەن تاڭبالارىنىڭ ۇقساستىعىن انىقتايدى.
تاعى ءبىراز ۋاقىت ءوتىپ, 1990 جىل كەلگەندە ناستيچكە ماسكەۋلىك ا.ا.كويفمان وڭتۇستىك جاقتان تابىلعان ء(وزى قازاقستان نەمەسە وزبەكستان دەپ شامالايدى) ەكى تەڭگەنى كورسەتەدى. بۇل باقىرلاردىڭ بۇعان دەيىن ءوزى سيپاتتاپ جازعان كۇمىس تەڭگەلەرگە وتە ۇقساس ەكەندىگىن بايقاعان ناستيچ ولاردى مۇقيات زەرتتەۋگە كىرىسەدى. ونىڭ العاشقىسى ابدەن ءمۇجىلىپ, جازۋلارى ءوشىپ, شەكىلگەن تاڭبالارى كومەسكىلەنىپ قالسا دا, ەكىنشىسىنىڭ جازۋلارى دا, تاڭبالارى دا كوزىنە وتتاي باسىلادى.
ول جازۋدى وقۋعا كىرىسەدى. كۇمىس تەڭگەنىڭ باسقى بەتىنىڭ (اۆەرس) شەت جاعىنا بويلاي دوڭگەلەي سىزىق جۇرگىزىلگەن. ونىڭ بويىندا التى ءىنجۋ تاستار بەينەلەنىپ, سىزىق بويىنا كۋفا جازۋىمەن ء«ال-مۇلكۋ اللاھۋ ءال-ۋاحيدي ءال-كاھار», دەپ جازىلعان. مۇنداعى ءتورت ءسوزدىڭ – م ۇلىك, اللاھ, ۋاحيد جانە كاھار تورتەۋى دە سول كەزدەگى الماتىلىقتارمەن قاتار بۇگىنگى قازاقتاردىڭ بارىنە دە تۇسىنىكتى سوزدەر. اللادان باسقا سوزدەر مۇسىلمان حالىقتارىنىڭ بارىندە دەرلىك كىسى ەسىمدەرىندە كەزدەسەدى. سويلەم تۇتاستاي العاندا «دۇنيە جالعىز, قاھارلى اللاعا تيەسىلى», دەپ اۋدارىلادى. مۇنداعى «ۋاحيد» پەن «كاھار» – اللا تاعالانىڭ 99 سيپاتتارىنىڭ ءبىرى. تەڭگەدە ولاردىڭ ءدال ورتاسىنا «باقىت بايلاۋى» ورنەگى قاباتتاسا تۇسىرىلگەن.
الماتىدا سوعىلعان كۇمىس تەڭگەلەر
تەڭگەنىڭ ارتقى بەتىنىڭ (رەۆەرس) ورتاسىندا تاڭبا شەكىلىپ, دوڭگەلەك سىزىقتىڭ بويىنا: «دۋريبا ھازيھي ءال-ءديرھامۋ بيبيلادي الماتۋ ءساناتا حفد», دەپ جازىلعان. سوزبە-ءسوز اۋدارىلۋى ء«دۋريبا» – شەكىلدى, باسىلدى; «ھازيھي» – مىناۋ, وسى; ء«ديرھام» – ءديرحام; «بيبالاد»: بي – ءسوز الدىنداعى دەمەۋلىك, «بالاد» – ەل, ايماق, قالا; «الماتۋ» – اراب تىلىنە ءتان ءسوزدىڭ استى-ۇستىنە تۇسىرىلەتىن بەلگى-حاراكاتسىز جازىلعاندىقتان, بۇل ءسوزدى «الماتۋ» نەمەسە «الماتي» نەمەسە «الماتى» دەپ وقۋعا بولادى; «ساناتا» – داتاسى, شىعارىلعان ۋاقىتى دەپ اۋدارىلادى.
ديامەترى 22 مم, سالماعى 1,87 گرامم عانا بولاتىن وسى ءبىر كىشكەنتاي عانا كۇمىس باقىردىڭ الماتى تاريحىندا الار ورنى باعا جەتكىسىز بولىپ شىقتى.
مۇنداعى «بالاد» ءسوزى وسى كۇنگى اراب تىلىندە «ەل» دەگەن ماعىنانى بەرسە دە, ورتا عاسىردا ۇلكەندى-كىشىلى, كەيدە تاۋەلسىز, كەيدە ۆاسسال, كەيدە قالا, ەندى بىردە تۇتاس ءوڭىر مەن ايماق, كەي جاعدايدا دەربەس قالا-مەملەكەت دەگەن ماعىنادا دا قولدانىلعان. سوندىقتان «بالاد» ءسوزىن قالا دەگەن ماعىنادا قابىلداۋعا ابدەن بولادى. ال تەڭگەدەگى الماتۋ, الماتي, الماتى ءسوزى قاپىسىز, ءوزىنىڭ باستاپقى ماعىناسىندا وقىلادى.
تەڭگەنىڭ شىعارىلعان داتاسىنىڭ اراب ارىپتەرىمەن بەرىلۋى دە شىعىستانۋشىلار ءۇشىن ابدەن تۇسىنىكتى جايت. اراب الىپبيىندە ءاربىر ءارىپتىڭ تسيفرلىق تاڭبالانۋى بار. ماسەلەن, العاشقى ءارىپ ء«الىپتىڭ» ساندىق بەينەسى – 1. قالعان ارىپتەر دە وسىنداي ساندىق بالاماعا يە. مۇنى ارابتانۋشىلار ء«ابجاد» دەيدى. سوندىقتان ناستيچ تەڭگەدەگى داتا «حفد» ارىپتەرىمەن كورسەتىلگەن دەپ پايىمدايدى. مۇنى عالىم مۇسىلمان كۇنتىزبەسى مەن جىل ساناۋىنىڭ ەرەكشەلىگىنە سايكەس حيدجرا بويىنشا 684-685 جىل (گريگوريان كۇنتىزبەسى بويىنشا – 1286-1287 جىل) دەپ ەسەپتەيدى.
سوندا ورىس وتارشىلدارى ۆەرنىي بەكىنىسىن سالۋعا كىرىسكەندە ونداعى كونە الماتىداعى تەڭگە سارايىنىڭ جۇمىس ىستەگەنىنە تۇپ-تۋرا 568 جىل بولعان ەكەن.
جەتىسۋ ولكەسىنىڭ وتارلانۋى تۋرالى عىلىمي ادەبيەتتە از جازىلعان جوق. ارينە, توڭكەرىسكە دەيىنگى ەڭبەكتەر, نەگىزىنەن, وتارلاۋشى اپپارات شەنەۋنىكتەرى اۆتورلىعىمەن جازىلعاندىقتان, وندا يمپەريالىق استامشىل پىكىر ۇستەم بولىپ كەلدى. سولاردىڭ ىشىندە ەشبىر عىلىمي اتاعى بولماسا دا, الماتىدا تۋىپ, بار عۇمىرىن جەتىسۋ ولكەسىندە وتكىزگەن, كەيىن ۆويسكوۆوي اتامان (تۇراقتى ارمياداعى مايورمەن شەندەس) دارەجەسىنە دەيىن وسكەن ن.ۆ.لەدەنەۆتىڭ ەسىمىن ەرەكشە اتاۋعا بولادى.
رەسەي يمپەرياسىنىڭ اسكەري ءمينيسترى كۋروپاتكين 1902 جىلى كازاك اسكەرىنىڭ باس باسقارماسىنا رەسەي كازاچەستۆوسىنىڭ تاريحى مەن جەڭىستەرىنە ارنالعان ارنايى ەڭبەك جازۋعا تاپسىرما بەرەدى.
جەتىسۋ كازاكتارىنىڭ باسشىسى, گەنەرال-مايور ي.س.ۆولكوۆتىڭ پارمەنىمەن ارنايى شىعارماشىلىق توپ قۇرىلىپ, ولار تەز ارادا ماتەريالدار جيناۋعا كىرىسەدى. سولاردىڭ ءبارىن قورىتىپ, جيناقتاعان لەدەنەۆ ء«يستورىيا سەميرياچەنسكاگو كازاچياگو ۆويسكا» اتتى 879 بەتتىك كولەمدى ەڭبەك جازىپ, ونى 1909 جىلى ۆەرنىيدىڭ وزىندە باسىپ شىعارادى. اۆتوردىڭ قازاقتىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنا قاتىستى جاداعاي پىكىرلەرىن ەسەپكە الماعاندا, ونىڭ جەتىسۋ ولكەسىنىڭ وتارلانۋىنا قاتىستى اسكەري ادامنىڭ دالدىگىمەن جازىلعان وقيعالار مەن كەلتىرىلگەن دەرەكتەرىن نازار اۋدارۋعا ابدەن تۇرارلىق دەپ بىلەمىز.
ن.ۆ.لەدەنەۆ ءوز ەڭبەگىندە 1853 جىلدىڭ 2 شىلدەسىندە مايور پەرەمىشلسكيدىڭ 460 ادامنان قۇرالعان 110 ات پەن 300-دەن استام تۇيەگە جۇك ارتقان اتتىلى-جاياۋ جانە ارتيللەريالىق وتريادى قاپالدان شىعىپ, وسى كۇنگى الماتىنىڭ ورنىنا كەلگەنىن اتاپ كورسەتەدى.
ولار توڭىرەكتى تۇگەل بايقاستاۋ ءۇشىن ىلە وزەنىنەن ءوتىپ, ەسىك, تالعار, قاسكەلەڭ, تۇرگەن ماڭىن تۇگەل ءسۇزىپ شىعادى. جەرگىلىكتى قازاقتارمەن بايلانىس ورناتىپ, ولاردان ەكسپەديتسيا بارىسىندا زورىعىپ, سۋعا كەتىپ ولگەن جىلقى, تۇيەلەردىڭ ورنىنا پ ۇلىن بەرىپ, مال ساتىپ الادى.
پەرەمىشلسكي وترياد قۇرامىنداعى ينجەنەر-پورۋچيك الەكساندرسكيمەن بىرگە شىلدە-تامىز ايلارىندا قازىرگى الماتىنىڭ ورتاسىندا قالعان كىشى جانە ۇلكەن الماتى وزەندەرى اراسىن جان-جاقتى زەرتتەپ, كونە زامان تايپالارىنىڭ ەجەلگى قونىستارى بولعان بۇل ورىننىڭ جاڭا بەكىنىسكە وتە قولايلى ەكەندىگىن انىقتايدى. مۇراعاتتا مايور پەرەمىشلسكيدىڭ 1853 جىلدىڭ 8 تامىزىندا جازعان باياناتى ساقتالعان. وندا پەرەمىشلسكي كورپۋس كومانديرىنە: «وسموترەۆ س ينجەنەروم-پورۋچيكوم الەكساندروۆسكيم پەرۆىيا ي ۆتورىيا الماتى... پرەدلوجيلي الماتى مەستوم بۋدۋششەگو پوسەلەنيا, پري ەتوم چەرەز زانياتيە ەتوگو پۋنكتا ۆسە لۋچشيە كوچەۆيا ي حلەبوپاحوتنىە مەستا دۋلاتوۆ بۋدۋت ۋ ناس پود رۋكامي», دەپ جازادى (قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ورتالىق مەملەكەتتىك مۇراعاتى, 3-قور, 1-ءتىزىم, 7-ءىس).
باياناتتىڭ ەكى تۇسىنا ەرەكشە نازار اۋدارعان ءجون. ءبىرىنشىسى – بولاشاق ەلدى مەكەننىڭ ورنى ەشبىر وزگەرىسسىز «الماتى» دەپ بەرىلگەندىگى, ەكىنشىسى – بۇل يەن جاتقان جەر ەمەس, دۋلات رۋىنىڭ ەجەلدەن ەگىن سالىپ, كوشىپ-قونعان قونىسى ەكەندىگى.
بۇل تۋرالى لەدەنەۆ تە: «ۆ كونتسە يۋليا ي ناچالە اۆگۋستا پەرەمىشلسكي, س ينجەنەر-پورۋچيكوم الەكساندروۆسكيم, وسموترەل دولينۋ رەك بولشوي ي مالوي الماتى. رەكوگنوستسيروۆكا ۋبەديلا ناچالنيكا وتريادا, چتو ەتا دولينا, پو ۋدوبستۋ دوبىۆانيا لەسا, بولشومۋ كوليچەستۆۋ پرەكراسنوي, پەرەرەزاننوي ارىكامي (وروسيتەلنىە كانالى), زەملي ي وبيليۋ سەنوكوسنىح مەست, نەسراۆنەننو لۋچشە دولينى رەكي يسسىك, پوسەمۋ پەرەمىشلسكي, وكونچاتەلنو ۋجە ي رەشيل يزبرات يمەننو ەتۋ دولينۋ دليا زالوجەنيا پرەدپولوجەننوگو ۋكرەپلەنيا, ت. ە. ۆ بۋدۋششەم گورودا ۆەرنوگو», دەپ جازادى («يستوريا سەميرەچەنسكوگو كازاچياگو ۆويسكا», ۆەرنىي, 1909, س. 75).
بولاشاق الماتىنىڭ قازىعى وسى كۇنگى رايىمبەك داڭعىلىنىڭ جەتىسۋ كوشەسىمەن قيىلىساتىن تۇستان تومەنىرەكتە كىشى الماتى وزەنىنىڭ باتىس جاعىندا قاعىلىپ, العاشقى جەركەپەلەرى قازىلدى دا, تاۋلى ولكەدەگى قىستىڭ قاھارىنان قايمىققان وترياد مالعا دا, قونىسقا دا جايلى ىلە وزەنىنىڭ بويىنا كەلىپ, سول جەردى قىستاپ شىعادى.
كەلەسى, ياعني 1854 جىلدىڭ كوكتەمىندە وترياد الماتىعا قايتىپ ورالادى. بۇل تۋرالى لەدەنەۆ: «زيما س 1853 نا 1854-ي ي ۆەس 1854 گود پروشلي ۆ زايليسكوم كراە سراۆنيتەلنو سپوكوينو, نيكاكيح بولەە يلي مەنەە زناچيتەلنىح ەكسپەديتسي نە پرەدپرينيمالوس. زايليسكي وترياد, سوستوياۆشي ي ۆ 1854 گودۋ پود ناچالستۆوم پريستاۆا پري كيرگيزاح بولشوي وردى مايورا پەرەمىشلسكوگو, ۋسيلەننىي ودنوي روتوي پەحوتى, زانيات بىل ۋسترويستۆوم ۆ دولينە رەكي الماتى زايليسكوگو ۋكرەپلەنيا, نازۆاننوگو پوتوم ۆەرنىم», دەپ جازادى (سوندا, 76-77 بەتتەر).
جەتىسۋعا جىبەرىلگەن وتريادتىڭ ەشبىر كەدەرگىسىز, شىعىنسىز الماتى توڭىرەگىنە ورنىعۋى باتىس ءسىبىر گەنەرال-گۋبەرناتورى ءارى دەربەس ءسىبىر كورپۋسىنىڭ كومانديرى گ.ح.گاسفوردتىڭ قازاق دالاسىن وتارلاۋدى جەدەلدەتە ءتۇسۋ تۋرالى ماقساتىن نىقتاي ءتۇسىپ, ول 1853 جىلدىڭ 26 قاراشاسىندا سول كەزدەگى اسكەري مينيستر, كنياز ۆ.ا.دولگورۋكوۆ ارقىلى يمپەراتور ءبىرىنشى نيكولايعا رەسەي يمپەرياسىنىڭ قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگى مەن ورتالىق ازيانى وتارلاۋىنا تىرەك بولاتىن جاڭا فورپوست – الماتى بەكىنىسىن سالۋ جونىندە ۇسىنىس-حات جولدايدى.
ءبىز بۇل قۇجاتتى ۇزاق ىزدەپ, قازاقستان مۇراعاتتارىنان تابا المادىق. جەتىسۋ ولكەسى تۇركىستان گۋبەرنياسىنا قاراعاندىعىن ەسكەرىپ, وزبەكستانعا دا سۇراۋ سالۋعا تۋرا كەلدى. ىزدەگەن قۇجاتتىڭ ءبىر پاراسى قاعاز اتاۋلىعا مۇقيات قارايتىن كورشى ەلدىڭ باستى مۇراعاتىنان تابىلدى.
كورپۋس كومانديرى – گۋبەرناتور گاسفورد شتابىنان شىققان قۇجاتتار
يمپەراتور اتىنا جازىلعان حات اسكەري مينيسترگە دەيىن ونداعى دەپارتامەنت باسشىسىنا كەلەتىنى بەلگىلى. وسى تارتىپكە ساي مينيسترلىكتىڭ ينجەنەرلىك دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى, گەنەرال-اديۋتانت ا.ي.فەلدمان 1854 جىلدىڭ 28 قاڭتارىندا اسكەري مينيسترگە گەنەرال-گۋبەرناتور گاسفوردتان حات كەلگەندىگى جونىندە: «كوماندير وتدەلناگو سيبيرسكاگو كورپۋسا حوداتايستۆۋەت س ۆىسوچايشەم سويزۆولەنىي نا ۆوزۆەدەنىە ۆنوۆە ۋكرەپلەنيا ۆ بولشوي كيرگيزسكوي ورد, زا ر. يلي, ۆ ۋروچيششە الماتى, ي و نايمەنوۆاني پرەدپولاگاەموگو ۋكرپلەنىيا», دەپ بايانداي كەلىپ, ونىڭ دەپارتامەنت ينسپەكتورلارى تاراپىنان مۇقيات قارالعانىن, كەيبىر كەمشىن تۇستارى بولسا دا, ۇسىنىستى ماقۇلداۋعا بولاتىنىن اتاپ وتەدى.
ينجەنەر-گەنەرال فەلدمان بولاشاق بەكىنىس تۋرالى:
«1) پرەدپولوگاەماە ۋكرەپلەنىە بۋدەت ناحوديتسيا نا لۆام بەرەگۋ رچكي ءنازۆانىيا الماتى, ۆ 3-ح ۆەرستاح وت ءپودنوجىيا كۋنگەي الاتاۆسكوي گورنوي تسەپي, ۆ 45 ۆەرستاح وت ر. يلي /: سچيتايا پو كراتچايشەمۋ ءرازستويانىيۋ ۆ 62-ح ۆەرستاح وت كوپالسكاگو ۋكرەپلەنىيا.
2) پۋنكت ەتوت, ناحودياس ۆ سرەدوتوچىي پلودورودنوي زايلىيسكوي دولينى, بۋدەت سلۋجيت ۆو 1-ح ك ۋپروچەنىيۋ پوريادكا ي سپوكويستۆىيا ۆ بولشوي ورد; ۆو 2-ح ك پرىوبرەتەنىيۋ بولشاگو ءۆلىيانىيا نادلا ۆ حوكاند ي تاشكەنت; ۆ 3-ح ك سبليجەنىيۋ س ديكوكامەننىمي كيرگيزامي ي ك وتكرىتىيۋ چرەز تو تورگوۆاگو پۋتي ۆ كوشكارىيۋ», دەپ ناقتى دەرەكتەر كەلتىرەدى (وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ورتالىق مەملەكەتتىك مۇراعاتى, 715-قور, 1-ءتىزىم, 15-ءىس, 25-بەت).
باياندامادا بولاشاق بەكىنىستىڭ گەوگرافيالىق سيپاتتاماسى, اينالاسىنىڭ ەگىن سالۋ, مال وسىرۋگە قولايلىلىعى, توڭىرەگىندەگى قۇرىلىسقا قاجەتتى اعاش اتاۋلىنىڭ مولدىعى جايلى تولىق ماعلۇماتتار كەلتىرىلگەن.
الماتى تۋرالى زەرتتەۋلەردە ارا-تۇرا بولسا دا جاڭا بەكىنىستىڭ «ۆەرنىي» اتاۋىن يمپەراتوردىڭ ءوزى قويعان دەگەن دەرەك ۇشىراسىپ قالاتىنىن بۇرىن دا بايقاعانبىز. بىراق ولاردا ناقتى قۇجاتقا سىلتەمە جاسالمايتىن ءارى مۇراعاتتىق قاينارى انىق كورسەتىلمەيتىن. ءبىز كوپتەن ىزدەگەن دەرەگىمىزدى وسى قۇجاتتان تاپتىق. حات سوڭىنا اسكەري مينيستر تومەنگىدەي رەزوليۋتسيا سوعىپتى. وندا: «رەزوليۋتسيا: «سوبستۆەننويۋ ەگو ۆەليچەستۆا رۋكويۋ ناپيسانو كارانداشوم: «سوگلاسەن. ۋكرەپلەنيە نازۆات ۆەرنىم. 4 فەۆراليا 1854 گ. كنياز دولگورۋكوۆ», – دەپ جازىلعان.
يمپەراتور ءوز قولىمەن وسىلاي دەپ جازدى دەگەن اسكەري مينيستر, كنياز دولگورۋكوۆتىڭ بۇل جازباسىنا ءشۇبا كەلتىرۋ قيىن. «ۆەرنىي» دەگەن اتاۋدىڭ ءمانىسى دە ابدەن تۇسىنىكتى: رەسەيگە ادال, يمپەراتورعا ادال, يمپەريا ساياساتىنا ادال دەگەن ماعىنا.
يمپەراتور بۇرىشتاماسى سوعىلعان حات سول كەزدە ءتۇرلى سەبەپپەن قىزمەتىندە بولماۋىنا بايلانىستى دەربەس ءسىبىر كورپۋسى شتابىنىڭ باستىعى گەنەرال-لەيتەنانت ا.ي.ياكوۆلەۆتىڭ اتىنا كەلىپ تۇسەدى. ونىڭ: «گوسۋدار يمپەراتور, يزياۆيۆ نىنەشناگو فەۆراليا سۆوە سوگلاسىە نا ۆوزۆەدەنىە نوۆاگو ۋكرەپلەنىيا ۆ بولشوي كيرگيزسكوي وردە ۆ ۋروچيششە الماتى, ۆىسوچايشە پوۆەلەل نازۆات ەتو ۋكرەپلەنىە «ۆەرنىم», دەگەن مازمۇنداعى جەدەلحاتى 24-جاياۋ اسكەر ديۆيزياسىنىڭ باستىعىنا, كوشىرمەلەرى شەكارالىق باسقارماعا, ناكازنوي اتامانعا, ارتيللەريالىق گارنيزون باستىعىنا جانە ومبى دالالىق پروۆيانت كوميسسياسىنا قوسا جولدانادى (رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ اسكەري-تاريحي مۇراعاتى; 1449-قور, 1-ءتىزىم, 3-ءىس, 3-4 بەتتەر).
وسىلايشا, تاس قاشاپ, قولا قۇيىپ, التىنمەن اپتالىپ, اسىل تاستارمەن كومكەرىلگەن عاجايىپ ونەر تۋىندىلارىن جاساعان, كۇمىستەن تەڭگە سوقتىرعان اسىل بابالارىمىزدىڭ التى قاباتتان تۇراتىن ارداقتى اماناتى – الماتى قالاسى پاتشا اعزامنىڭ كوڭىل اۋانىمەن سۇيكەي سالعان كەلتە شەشىمىنەن كەيىن ۆەرنىي اتانىپ, ەجەلگى قالا ورنىنا ونىڭ جەتىنشى قاباتى ورنىعا باستايدى. بىراق جەرگىلىكتى حالىق قادىم زامانداردان بەرى «الماتى» دەپ اتاعان اسەم اتاۋ ۇزاق جىلدار بويى ۆەرنىيمەن قاباتتاسا قولدانىلادى.
يمپەراتوردىڭ ءوزى «ۆەرنىي» دەپ ات قويىپ, ايدار تاققان جاڭا مەكەن توڭكەرىسكە دەيىن قالا مارتەبەسىنە يە بولسا دا, ارحيتەكتۋرالىق كەلبەتى جاعىنان ستانيتسا دەڭگەيىندە قالىپ قويدى.
اۋەلى كىشى الماتى وزەنىنىڭ باتىس جاعىنا اسكەري بەكىنىس سالىنعان سوڭ كوپ ۇزاماي وزەننىڭ قارسى بەتىندە كىشى الماتى ستانيتساسى, ال بەكىنىستەن وڭتۇستىككە, ياعني تاۋعا قاراي ۇلكەن الماتى ستانيتساسى ءتۇستى. ەكەۋىنىڭ ورتاسىندا وسى كۇنگە دەيىن قالا جۇرتشىلىعى «تاتاركا» دەپ اتايتىن تاتار سلوبودكاسى ورنىقتى.
ورتاعاسىرلىق الماتىنىڭ ۇستىنە سالىنعان ۆەرنىي قالاسى رەسەي يمپەرياسىنىڭ قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگىن وتارلاۋ جانە بۇگىنگى ءتورت بىردەي تاۋەلسىز مەملەكەت – قىرعىزستان, وزبەكستان, تاجىكستان جانە تۇرىكمەنستاندى جاۋلاپ الۋداعى باستى فورپوست قىزمەتىن يمپەراتور قويعان اتاۋىنا ساي «ادال» اتقاردى.
اقيقاتىن ايتار بولساق, قۋلىق-سۇمدىق, سۇرقيالىقپەن, وزبىرلىقپەن, كەيدە جانتۇرشىگەرلىك اسكەري قىرىپ-جويۋمەن جۇزەگە اسقان ورىس وتارشىلدىعى تۋرالى توڭكەرىسكە دەيىنگى ليبەرالدىق باعىتتاعى ورىس عالىمدارى جازۋداي-اق جازدى. وتارشىلدىق جاۋىزدىعىن ءوز كوزىمەن كورىپ, ول تۋرالى ىرگەلى زەرتتەۋلەر جازعان الاش قايراتكەرلەرى ءاليحان بوكەيحانوۆ, مۇحامەدجان تىنىشباەۆ, حالەل دوسمۇحامبەتوۆ, جاقىپ اقباەۆ جانە سانجار اسفەندياروۆ سياقتى ۇلت زيالىلارى تۇگەلدەي رەپرەسسيا تىرناعىنا ءىلىنىپ, اتىلىپ كەتتى.
رەسەي يمپەرياسىنىڭ قانىپەزەرلىكپەن جۇرگىزىلگەن وتارشىل ساياساتىنىڭ بەت-پەردەسىن سىپىرىپ, وعان قارسى باعىتتالعان كەنەسارى قاسىموۆ باستاعان قوزعالىستىڭ ۇلت-ازاتتىق سيپاتىن اشىپ كورسەتكەن قازاق تاريحشىلارى ەكىنشى بۋىنىنىڭ اسا كورنەكتى وكىلى ەرمۇحان بەكماحانوۆتىڭ ماسكەۋدەن 1948 جىلى شىققان ء«حىح عاسىردىڭ 20-40 جىلدارىنداعى قازاقستان» اتتى مونوگرافياسى بۋرجۋازيالىق اسىرە ۇلتشىلدىق رەتىندە تاس-تالقان ەتىپ سىنالىپ, ونىڭ اۆتورى 25 جىلعا ستاليندىك لاگەرگە ايدالدى.
بۇدان كەيىنگى كەزەڭدە قازاقستاننىڭ وتارلانۋ ۇعىمى «قازاقستاننىڭ رەسەيگە ءوز ەركىمەن قوسىلۋى» دەيتىن جاڭا كونتسەپتسيامەن, ال «تۇركىستان ولكەسىنىڭ وتارلانۋى» – «ورتالىق ازيانىڭ يگەرىلۋى» دەگەن جاساندى تەرمينمەن الماستىرىلدى.
ورىس وتارشىلدىعىنىڭ تىگىسىن جاتقىزىپ, ونى اقتاۋ ءۇشىن ۆ.بارتولد سياقتى ايگىلى عالىمدار تارتىلىپ, ول رەسەي يمپەرياسىنىڭ قازاقستان مەن تۇركىستان ولكەسىن وتارلاۋداعى «وركەنيەتتىك, اعارتۋشىلىق ميسسياسى» تۋرالى شىندىقتىڭ اۋىلىنان مۇلدە الىس جاتقان جالعان تەوريانى نەگىزدەۋگە تىرىستى.
بۇگىنگى ورىس تاريح عىلىمىندا ءسىبىر مەن كاۆكاز, قازاقستان مەن ورتالىق ازيانى وتارلاۋ ۇعىمى ءبىرجولاتا الىپ تاستالىپ, ونىڭ ورنىنا يگەرۋ (وسۆوەنيە), كەڭەيتۋ (راسشيرەنيە) دەگەن تەرميندەر قولدانىلا باستادى. كەيىنگى جىلدارى ولاردى گەوگرافيالىق دەتەرمەنيزم نەگىزىندە جاسالعان فرونتير تەزيسى («Frontier thesis») الماستىردى. امەريكا مەن باتىس تاريح عىلىمىندا كوپ سىنالعان فرونتير نەمەسە «شەكارالىق شەپ» تەورياسى بۇگىنگى ورىس عىلىمىنىڭ ىڭعايىنا ءدوپ كەلدى. ءتىپتى «امەريكالىق فرونتير» مەن «سىبىرلىك شەپ» – وركەنيەت ورىستەرىنىڭ فاكتورى» (اگەەۆ ا.د.) دەگەن سياقتى «عىلىمي ەڭبەكتەر» جارىق كورىپ, فرونتيرلەۋ ماسەلەسىنە قاتىستى ءتۇرلى حالىقارالىق كونفەرەنتسيالار وتكىزىلۋدە.
قازىرگى اعىلشىن ءتىلدى عىلىمي ادەبيەت وتارشىلدىق, ياعني كولونياليزم (colonialism) تەرمينىن بىرتىندەپ كولونيال (colonial) سوزىمەن الماستىرا باستادى. اۋەلى تاعدىرى تالكەككە ءتۇسىپ, وتارشىلدىق قامىتىن كيگەن ۇلت, حالىق, مەملەكەت سياقتى ۇعىمدارعا انىقتاۋىش رەتىندە پايدالانىلعان بۇل ءسوز قازىرگى ساياساتتانۋدا دەربەس تەرمينگە اينالدى.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن بىرنەشە عاسىر بويى ۇلىبريتانيا, فرانتسيا, گەرمانيا سياقتى الپاۋىت يمپەريالارعا وتار بولعان ەلدەر تاۋەلسىزدىك الىپ, الەمدى قۇرساعان وتارلىق جۇيە كۇيرەي ءتۇستى. وسى كەزدە پوستكولونيال (postcolonial) اتتى تاعى ءبىر تەرمين پايدا بولدى.
اسسوتسياتسيالىق رەتپەن قارار بولساق, جاڭا تەرمين «پوستمودەرن» سياقتى وپ-وڭاي قابىلدانادى. بىراق ونىڭ تاساسىندا وتارشىلدىقتىڭ مازمۇنىن مىقتاپ ۇستاپ تۇرعان ساياسي ۇستەمدىك, ەكونوميكالىق قاناۋ, مادەني جانە وركەنيەتتىك ەكسپانسيا سياقتى نەگىزگى ۇعىمدار قاعابەرىس قالعان.
اقيقاتىن ايتار بولساق, ساياسي بيلىگى مەن قارجى-قاراجات جۇيەسى, اسكەري-قورعانىس الەۋەتى تۇگەلدەي ماسكەۋ بيلىگىندەگى «ازات ەلدەردىڭ مىزعىماس وداعىندا» بولعان كسرو رەسپۋبليكالارى دا وتار ەلدەر قاتارىندا ەدى.
كەڭەس وداعى قۇلاعان سوڭ تاۋەلسىزدىك العان مەملەكەتتەردىڭ جاڭا تاريحي كەزەڭى جوعارىداعىداي ء«سوز جاساۋ» تاسىلىمەن «پوستتاۋەلسىزدىك» (post-independente) تەرمينىمەن الماستىرىلدى.
تەرمين جاساۋ تۇرعىسىنان قاراعاندا «پوست» پرەفيكسىن پايدالانۋ ارقىلى جاسالعان جاڭا ۇعىمدا ەشتەڭە تۇرعان جوق سياقتى. ال ساياسي ديسكۋرس پەن فيلوسوفيالىق كوننوتاتسيا تۇرعىسىنان كەلەر بولساق, ءبىر-بىرىنە مۇلدە قاراما-قايشى «پوستكولونيالدىق» پەن «پوستتاۋەلسىزدىك» ۇعىمدارى ءبىر قاتاردا تۇر. مۇنىڭ العاشقىسىندا ازاتتىققا ۇمتىلعان حالىقتاردىڭ ازاپقا, كۇرەسكە تولى تاريحى جاتسا, ەكىنشىسىندە ءۇمىت پەن سەنىمگە تولى ۇلكەن بولاشاعى بەينەلەنگەن.
الەمدەگى اقش, ۇلىبريتانيا, رەسەي, گەرمانيا, فرانتسيا سياقتى الپاۋىت مەملەكەتتەر كۇنى كەشەگە دەيىن وراسان زور كولەمدەگى وتار ەلدەردىڭ يەسى بولدى. ءبىر عانا ۇلىبريتانيانىڭ يەلىگىندە الىپ ءۇندىستان باستاعان 50-دەن اسا ءىرىلى-ۇساقتى ەلدەر بار ەدى.
وتارلاۋ ءالى تولاستاعان جوق, ول قازىر گيبريدتىك سيپاتقا يە. بۇگىنگى وتارشىلدىق قارۋمەن ەمەس, قارجى-قاراجات كۇشىمەن, تەحنولوگيالىق باسىمدىقپەن, ساندىق-اقپارات تىلىمەن جۇزەگە اسىرالا باستادى. مۇنداي ارتىقشىلىقتار الپاۋىت مەملەكەتتەردىڭ بۇرىنعى وتارلارىنا ء«بىزسىز ءومىر سۇرە المايسىڭدار» دەگەن وكتەم پوزيتسياسىن كۇشەيتە تۇسۋدە.
مۇنىڭ ءبارىن مىسالعا كەلتىرىپ وتىرعان سەبەبىم: كەيىنگى جىلدارى رەسەيدىڭ ۇلكەن لاۋازىمدى ساياساتكەرلەرى اراسىندا «قازاقستاندا مەملەكەت بولماعان, ونى قۇرىپ بەرگەن رەسەي», «قازاقستاندا جەر بولماعان, ونى سىيلاعان ءبىز», «الماتى دەگەن قالا بولماعان, ۆەرنىي قالاسىن سالىپ بەرگەن ورىستار», دەيتىن نە عىلىمعا, نە ساياساتقا, نە ادامگەرشىلىك نورمالارىنا مۇلدە كەلمەيتىن قيسىق, قىڭىر, ارانداتۋشىلىق پىكىرلەر ايتىلا, جازىلا, تاراتىلا باستادى.
بۇلارعا دەر كەزىندە توسقاۋىل قويۋ كەرەك: اشۋمەن, ايعايمەن ەمەس, اقىلمەن, پاراساتپەن, ناقتى تاريحي, عىلىمي دەرەكتەر ارقىلى.
وتارشىلداردىڭ ء«بىز سالىپ بەردىك» دەپ داسەرسىتىپ جۇرگەن ۆەرنىي قاراساق كوز توياتىن اسەم تابيعاتى بولماسا, رەسەيدىڭ كەز كەلگەن گۋبەرنياسىنان الدىڭنان شىعاتىن سۇرەڭسىز, سۇرىقسىز بەكەتتەردىڭ ءبىرى بولاتىن. وتىزىنشى جىلداردا قازاقستاندى باسقارۋعا كەلگەن ل.ميرزويان ونى العاش كورگەندەگى اسەرىن: «ماسقارا, الماتى قالاسى – سۇرقاي دەرەۆنيا عانا جانە ول سولتۇستىك كاۆكازداعى كەز كەلگەن ستانيتسادان الدەنەشە ەسە سۇرىقسىز كورىنەدى», دەپ جەتكىزەدى (لەۆون ميرزويان ۆ كازاحستانە. ا., 2001, س. 24).
الەمنىڭ كەز كەلگەن تۇكپىرىندەگى بۇرىن انگليا, فرانتسيا, يسپانيا, پورتۋگاليا سياقتى مەملەكەتتەردىڭ وتارى بولعان ەلدەردە «بۇل وتارلىق ءداۋىر ارحيتەكتۋراسى» دەپ ماقتانىشپەن كورسەتەتىن اسەم عيماراتتار مەن ءساندى سارايلار از ەمەس, ال ءبىزدىڭ الماتىدا سونداي بىردە-ءبىر ەڭسەلى عيمارات جوق.
الماتىنى استانا جاساعان دا, ونى الەم تانىعان اسەم قالالاردىڭ بىرىنە اينالدىرعان دا ءوز اكەلەرىمىز بەن الدىڭعى بۋىن اعالارىمىز.
گومەردىڭ ايگىلى «يلياداسىندا» جىرلاناتىن ترويا قالاسىنان بۇگىندە بار بولعانى ءبىر عانا تومپەشىك قالسا دا, دۇنيە ءجۇزىنىڭ ەڭ ايگىلى ارحەولوگتەرى ونى الەمدىك وركەنيەت تاريحىنىڭ ۇزىلمەس ۇزىگى رەتىندە ۇزدىكسىز زەرتتەۋمەن كەلەدى. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ونىڭ العاشقىسى نەوليت زامانىنان باستالاتىن توعىز قاباتى ارشىلدى. ءاربىر مەكتەپ وقۋشىسى بىلەتىن ترويا – ونىڭ جەتىنشى قاباتى عانا. بىراق عىلىم ءۇشىن, تاريح ءۇشىن ونىڭ ءار قاباتى ەرەكشە قىمبات, ايرىقشا قۇندى.
ءبىزدىڭ الماتىمىزدىڭ دا ۆەرنىيعا دەيىن تومەنگى پالەوليت, نەوليت, قولا عاسىرى, ساق-ءۇيسىن كەزەڭى, كوك تۇرىكتەر زامانى مەن ورتا عاسىرلار جانە ۆەرنىي كەزەڭى سياقتى 7 قاباتى بولعانىن جوعارىدا ناقتى تاريحي دەرەكتەرمەن سانامالاپ وتتىك. ولاردىڭ ارقايسىسى ءار كەزەڭدە ءىرى عالىمدار جۇرگىزىلگەن ارەحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى بارىسىندا تابىلعان ناقتى جادىگەرلەرمەن دالەلدەنگەن جانە ونىڭ ءبارىن كوزبەن كورىپ, قولمەن ۇستاۋعا بولادى.
الەم جۇرتشىلىعىنا ترويانىڭ 9 قاباتى قانداي قىمبات بولسا, بابالاردان قالعان اسىل امانات – ءار قازاقتىڭ جۇرەگىنە جول تاپقان ارداقتى الماتىمىزدىڭ 7 قاباتى دا ءبىز ءۇشىن سونداي ىستىق, سونداي قۇندى. ەستە جوق ەسكى زامانداردان بۇگىنگى كۇنگە امان جەتكەن اسىلىمىزدىڭ ءاربىر سىنىعىن, ءاربىر ۇزىگىن ۇقىپتىلىقپەن جۇيەلەپ, ءوز ورنىنا قويا ءبىلۋىمىز كەرەك. بۇل ءبىزدىڭ بۋىنعا – پارىز, كەلەر ۇرپاققا – امانات.
مۇحتار قۇل-مۇحاممەد,
ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى
