نەگىزى, ءان دەگەن جان عوي, جاننىڭ ءسوزى, جۇرەكتىڭ سازى, ءومىردىڭ ءيىسى ءان دەگەن. سوندىقتان داۋىسى قالىپقا تۇسكەن ورىنداۋشىلار ءاندى جوعارى دەڭگەيدە ورىنداپ شىققانىمەن, جۇرەككە جەتكىزە الماۋى ابدەن كادىك. قىرنالىپ-جونىلعان داۋىس شىرقاپ-اق جونەلەدى-اۋ. ءمىن جوق. الايدا ءبىر نارسە جەتىسپەي-اق تۇرادى. وعان بولا ولاردى كىنالايىن دەپ تۇرعان جوقپىن. ال نەعۇرلىم تابيعي, نەعۇرلىم جابايى شىققان ءومىرسىڭدى داۋىس بولمىسىنا قاراي ءارى-ءسارى كۇيگە سالماي قويمايدى.
ەرلان تولەۋتايدىڭ «تەمىرتاستى» سالعانداعى مىنا داۋىسى قاي-قايداعىنى قوزعاپ, قابارجىتىپ-اق تاستادى. داڭعايىر ءبىرجان مۇڭىنىڭ شەت-پۇشپاعىن سەزىندىرگەندەي كۇيگە بولەيدى. ءاندى تىڭداي-تىڭداي ءبىرجان تۋرالى ويلاپ كەتە بەرگەنىم سودان شىعار. كوكەيىمدى قاققىلاپ قاراسام, سوڭىنا مىنانداي تۋىندىلار قالدىرىپ كەتكەن قازاق ۇلتىنىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى تۋرالى بىلەرىم شامالى-اق ەكەن. بەس-التى, ون شاقتى ءانىن تىڭداعان شىعارمىن. تالاسبەك اسەمقۇلوۆ پەن دوسحان جولجاقسىنوۆ تۇسىرگەن كينوسىن كورگەن شىعارمىن. ءار جىلدارى ءار جەرلەردەن ۇزىندىلەر وقىپ بىلگەن شىعارمىن. باسقا نە؟ ايتپاقشى اسقار سۇلەيمەنوۆتىڭ «اداسقاعىنان» ەپتەپ تانىسقانىم بار سال ومىرىمەن. اۋەزوۆتىڭ «اباي جولىنان» ۇشىراستىرعانمىن. سوندا دا ءبىرجان ءومىرىنىڭ جالپى سۋرەتىنەن ماقرۇم سياقتىمىن. جالعىز-اق انىنە وسىنشاما قاسىرەت سىيىپ تۇرعان جۇرەك يەسىنىڭ قايعى-قاسىرەتىن تانىپ-ءبىلۋ دەگەن... «كامزولداي كەلتە پىشكەن دوڭگەلەنىپ, دۇنيە وتەرىندە شىر اينالدى» دەپ ادامزات بالاسىنا عانا ءتان وشپەس وكىنىش پەن قامىرىقتى مۇڭدى ەكى اۋىز سوزگە سىيدىرىپ كەتكەن ونەر يەسىنىڭ تاعدىرى مەن مۇڭىن تانىتاتىن كينو, شىعارماشىلىعىن تانىتاتىن لەكتسيا-كونتسەرتتەر, تاعىسىن تاعىلار بار ما؟ ء«بىرجان سال» ءفيلمى تاقيامىزعا تار كەلىپ تۇرعان جوق. دەسەك تە... ەكى سەرياعا, ەكى كىتاپقا, ول تۇرماق ەندىگى زاماننىڭ اقىلىنا سىيمايتىن ءبىرجاننىڭ بار قايعى-قاسىرەتى وسى «تەمىرتاس» انىنە سىيىپ تۇرعان جوق پا؟ نەتكەن اياۋلى, ايانىشتى, ازباس-توزباس رۋح پەن سەزىم ارقالاپ وتسە دە, ازاپ پەن مەحناتتان كوز اشپاعان قاسىرەتتى تۇلعا. بىلگەنگە ءبىرجان ءومىرى قازاق تاعدىرىنىڭ ءبۇتىن ءبىر ءداۋىرناماسى. تالاسبەك اسەمقۇلوۆ ستسەناريىن جازعان ء«بىرجان سال» فيلمىندە سال-سەرىلەر قۋىپ كەلە جاتقان ءبورىنى اق پاتشانىڭ جاندايشاپتارى اتىپ سالادى عوي. وسى تۇستاعى استارلى ەمەۋرىندى دە سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. مىنا اندە دە سونداي سۇمدىق تراگەديا جاتىر. ءانشىنىڭ ءانشىسى سالا الاتىن قايعىنىڭ قامىرىعى.
قاتەلەسپەسەك, «تەمىرتاس» – ءبىرجاننىڭ سوڭعى ءانى. اقتىق ءسوزى. اتتان اۋىپ, تىزگىنى جات قولىنا وتكەن الاشتىڭ ازالى تاعدىرى دا انىق بايقالادى. بايعابىل جىلقىباەۆتىڭ ورىنداۋىندا جەتكەن بۇل تۋىندىعا احمەت جۇبانوۆ تا كەڭىنەن توقتالعان. ء«بىرجان سال» كينوسىندا «بۇل مەنىڭ قولىما تۇسكەن ارقان ەمەس», دەيدى سال. قازاقتىڭ ەركىندىگىنە, اقىل-ويىنا سالىنعان تۇساۋلى شىنجىر. اقىرى قول-اياعى ارقاندالعان دالانىڭ ءۇنپاز ۇلى سول كىسەن سالعان جارانىڭ كەسىرىنەن ولگەنى كىمدى دە بولسا بەيجاي قالدىرماۋعا ءتيىس قوي.
ء«بىرجان قازاقتىڭ ونداي «شىلىعىن» ەسكەرمەي, اراز دەگەن اۋىلدارعا بارىپ, ءان سالىپ, قىدىرىپ قايتادى. قايتىپ كەلگەن سوڭ اعايىن-تۋمالارى ونى ورتاعا الىپ ساباپ, باسىنا زاقىم كەلتىرەدى. اڭگىمەنىڭ باسىندا ايتىلعان ازنابايدىڭ پوشتابايىنىڭ قامشىسىنان باستاپ, ءبىرجاننىڭ باسىنا تيگەن تاياقتىڭ وسىنداي تراگەديالىق سالدارى بولادى. وعان دالەلدىڭ ءبىرى – ءبىرجاننىڭ بايلاۋلى جاتقانداعى ءبىر شۋماق ولەڭى. وندا اۋرۋدىڭ قالدىعى انىق ايتىلادى.
«ارقانىڭ تۇگەل كوردىم
كارى-جاسىن,
ۇمىتپاس قۇربى-قۇرداس
زامانداسىم.
ويلانام, اۋرۋىمنىڭ ءتۇرى
جامان,
ءبىرجاننىڭ كىم ۇستار دەپ
دومبىراسىن», دەيدى.
ءبىرجاننىڭ بايلاۋلى كەزىندە اۋرۋدان قايتىس بولعانىن ءبىر اڭگىمەسىندە تەمىرتاس تا ايتقان كورىنەدى.
...ءوزى كەتكەلى جاتسا دا, بالالارىنىڭ تىلەگىن تىلەپ, سولاردىڭ ادام بولۋىن ويلاپ, ونىڭ ىشىندە تەمىرتاستى ءبولىپ ايتادى. سولاي ولەڭ-اننەن مارجان تىزگەن سال ءبىرجان ءۇش جىلداي بايلاۋلى جاتادى. ارقان كەسكەن جەردىڭ جاراسى ۇلعايىپ, اسقىنىپ (گانگرەنا بولىپ), اقىرى 64-كە كەلگەندە, 1894 جىلى قايتىس بولادى», دەپ جازادى احمەت جۇبانوۆ.
«اعاش ءۇي وت جاققانىم
قوبىلان پەش,
قۇداي-اۋ, عاپۋ ەتىپ كۇنامدى كەش!
تەمىرتاس, اسىل, اقىق –
قاراقتارىم,
بايلاۋلى ارقانداعى
قولىمدى شەش»,
دەگەن اسىل رۋحتىڭ جاڭعىرىعى سانادا دىڭىلداپ ءالى تۇر.
