تاعدىر باتىر ەتكەن تۇلعا

بۇل جاۋىنگەردىڭ ءومىر تاريحى تۋرالى بەرتىندە بىرنەشە كىتاپ جارىق كوردى. اتاپ ايتقاندا, پا­ۆەل الەكساندروۆسكي مەن الەك­سەي ەگوروۆ ەكەۋى جازعان «پار­تي­زان فريتس» اتتى 230 بەتتىك تۋىن­دى 1971 جىلى جارىق كورسە, اتاق­تى قالام­گەر بوريس پولەۆوي 1942 جىلى جازعان «پارتيزان توۆاريشش ش» اتتى شاعىن بايا­نى اۆتوردىڭ 1980 جىلى جارىق كورگەن «سامىە پامياتنىە: يستوري مويح رەپورتاجەي» جيناعىنا ەنگەن ەكەن.

جوعارىداعى دەرەكتەردە «1942 جىل­دىڭ 1 اقپانى كۇنى سمو­لەنسك وبلىسى كۋرگانوۆو قالا­شىعىنا جاقىن جەردەن كەڭەس پار­تيزاندارى 26 جاستاعى گەرمان اس­كەرىنىڭ كىشى سەرجانتىن قولعا ءتۇسىردى» دەپ جازسا, كەلەسى ءبىر دەرەكتە: «فاشيستەر نارازى نەمىس جاۋىنگەرى پارتيزاندارعا قوسىلۋ ءۇشىن 1941 جىلى قاراشا ايىندا ۆەرماحت ساپىنان قاشىپ شىعىپ, بوي تاسالاپ جۇرگەن بولاتىن» دەلىنگەن. سوڭعى دەرەك شىندىققا ءبىر تابان جاقىن. قالاي دەسەك تە, بۇل ازامات شىنايى نيەتىمەن كەڭەس وكىمەتىن جاقسى كورگەنى انىق. وعان سەبەپ تە بار.

فريتس شمەنكەل 1916 جىلى 14 اقپاندا گەرمانيانىڭ شتەت­تين قالاسىندا تۋعان ەكەن. بۇل قالا سوعىستان كەيىن پولشانىڭ قۇزىرىنا ءوتىپ, قازىر «ششەتسين» دەگەن اتىمەن تانىمال. اكەسى گەر­­­مانيانىڭ كوممۋنيستىك پار­تيا­سى­نىڭ مۇشەسى, سونىمەن قا­تار تەل­ماننىڭ جاقتاۋشىسى بولىپتى. وكى­نىشتىسى, اكەسى 1932 جىلى فا­شيس­تەرگە قارسى قاق­تى­عىستا قازا تاپ­قان. بۇل وقيعا جاس ءفريتس­­تىڭ كوز­قا­­راسىن وزگەرت­كەن. اكە­­­سىن ول­تىرگەن فاشيستەردى جەك كورەتىن جاعدايعا جەت­كەن.

ول 1938 جىلى ۆەرماحت اسكەرى ساپىنا شاقىرىلعانعا دەيىن قالا­داعى شاعىن كىرپىش زاۋىتىن­دا جۇمىس ىستەگەن. فاشيستىك گەر­مانيا اسكەرىندە قىزمەت ەتۋدەن باس تارتقان. وسى ارەكەتى ءۇشىن ەكى­جىلدىق «ەڭبەكپەن تۇزەۋ» جا­­زاسىن جۇكتەگەن. ءبىر قىزىعى, سوعىس باستالعان تۇستا مايدانعا ءوزى سۇرانعان. ونداعى ماقساتى: شايقاس كەڭەس اسكەرى قاتارىنا ءوتىپ, فاشيستەرگە قارسى كۇرەسۋ ەدى دەيدى. 

ءسويتىپ, ول ۆەرماحتىڭ 186-جاياۋ اسكەر ديۆيزياسى ساپىندا سوعىسىپ ءجۇرىپ, جاقىن ماڭدا كەڭەس پارتيزاندارىنىڭ جاساعى بار دەگەندى ەستيدى. دەرەۋ سولارعا قو­سىلۋدى ويلايدى. ەڭ قيىنى, ورىس­شا ءتىل بىلمەيدى. وعان دا قارا­ماي قاشىپ شىعىپ, سمولەنسك وب­لىسى يارتسەۆسكي اۋدانىنىڭ پود­موشە كەنتىنە كەلىپ, شەتكى ءۇيدىڭ ەسىگىن قاعادى. ۇيدەن شىققان كەك­سە ايەلگە «لەنين! ستالين! تەل­مان!» دەپ وسى ءۇش سوزبەن ىشتەگى زارىن توگەدى. انا ايەل دە كوپتى كورگەن سۇڭعىلا بولسا كەرەك, ءجۇزى جىلى نەمىستى ۇيىنە كىرگىزىپ پانالاتادى. فريتس بۇل جەردە ءۇش اي بوي تاسالاپ, پارتيزانداردى كۇتەدى. اقىرى ولارعا قوسىلادى.

بىراق پارتيزاندار العا­شىندا بۇعان سەنبەيدى. جاتقان-تۇر­عانىن قاتاڭ باقىلايدى. ۋاقىت وتە كەلە, ادالدىعىنا كوزى جەتكەن پارتي­زاندار وعان قارۋ بە­رىپ, قاتارعا قوسادى. فريتس 1942 جىلى تامىز ايىندا نەمىس وفيتسەرىنىڭ فورماسىن كيىپ, فاشيستەرگە قول­شوقپار بولىپ جۇرگەن جەرگىلىكتى 11 سات­قىندى جال­عىز ءوزى ايلامەن قول­عا تۇسىرەدى. 1943 جىلى تاعى دا نە­مىس وفي­تسە­رىنىڭ كەيپىنە ەنىپ, فا­شيس­تەردىڭ ازىق-ت ۇلىك ارت­قان كولونناسىن الداپ اكەلىپ, پار­تيزانداردىڭ تۇزاعىنا تۇسى­رەدى. اشىققان پارتيزاندار اس-سۋعا كەنەلىپ جىرعاپ قالادى. شمەن­كەل بۇل ءادىستى بىرنەشە رەت قولدانىپ, فاشيستەردىڭ ءىرى-ءىرى اسكەري قۇرىلىمدارىن قاپى قالدىرادى. ايلالى ازاماتتىڭ ايرىقشا ارەكەتىنە ريزا بولعان پارتيزاندار وعان يۆان يۆانوۆيچ دەپ ات قويادى.

باتىردىڭ جوعارىداعى ارەكەت­تەرىنەن قۇلاعدار بولعان نەمىس جاعى «اسكەري قىلمىسكەر, ساتقىن فريتس شمەنكەلدى ولتىرگەن ادامعا سىيلىق بار. ول ادام ورىس بولسا, وعان 8 گەكتار جەر تەگىن بەرەمىز, ال نەمىس ساربازى ولتىرسە, وعان ەكى مىڭ ماركا تولىق ەكى اي دەمالىس بەرەمىز» دەپ جاريالايدى.

پارتيزاندار قىزىل اسكەرمەن قاۋ­ىش­قان تۇستا شمەنكەلدى ماس­­كەۋگە شاقىرىپ, وعان «جا­ۋىن­گەرلىك قىزىل تۋ» ور­دەنىمەن ماراپاتتاپ, بارلاۋ مەك­تەبىندە ارنايى جاتتىعۋدان وتكىزەدى. 1943 جىل­دىڭ جەلتوقسان ايىندا قازىرگى بە­لا­رۋس جەرىندە فاشيستەرگە قار­سى پارتيزاندىق جورىق جاساۋ ءۇشىن قۇرىلعان ارنايى توپقا كوماندير ەتىپ تاعايىندايدى.

جۇكتەلگەن مىندەتتى اتقارا ءجۇرىپ, فريتس 1944 جىلدىڭ قاڭ­تار ايىندا فا­شيستەردىڭ قو­لىنا تۇسەدى. وعان سەبەپ, جو­عا­رىداعى ار­نايى توپتىڭ ىشىندە نەمىستەردىڭ جانسىزى بارىن اڭ­عارماي قالادى. بۇل ساتقىن تەك ءفريتستى عانا ەمەس, نەبىر مىق­تىلاردى ورعا تۇسىرەدى.

ابدەن ىزاسى وتكەن فاشيستەر فريتس شمەنكەلدى 1944 جىلدىڭ 22 اقپانى كۇنى اتۋ جازاسىنا بۇيىرادى. وعان 1964 جىلى كە­ڭەس ودا­عىنىڭ باتىرى اتاعى بە­رىلەدى. قا­زىرگى تاڭدا رەسەي فە­دە­را­تسياسىنىڭ نەليدوۆو جانە بەلىي قالالارىندا فريتس شمەنكەل اتىندا كوشە بولسا, مينسك قالاسىنداعى باتىردى اتۋ­عا ۇكىم شىعارعان عي­مارات قا­بىر­­­­عاسىندا ەسكەركىش تاقتا ور­ناتىلعان.

ەكى گەرمانيا بىرىكپەي تۇر­عاندا بەرلين قالاسىندا فريتس شمەن­كەل اتىندا كوشە بار ەدى, كەيىن نەمىستەر تۇتاس گەرمانيا قۇرا­­مىنا قوسىلعان سوڭ بۇل كو­شە­نىڭ اتىن «Rheinsteinstraße» («گاۋھ­ار كوشە») دەپ وزگەرتتى.