كەن اۋىلى – ەتەك-جەڭى كەڭ پىشىلگەن ەلدى مەكەن. بۇگىنگى كۇنى 200-دەن استام وتباسى تۇرادى. ايتسە دە, شالعايداعى اۋىلدىڭ باعىپ وتىرعانى – نەبارى ەلۋگە جەتەر-جەتپەس قارا مال. قامبار اتا تۇقىمى دا كوپ ەمەس, ءجۇز باسقا جەتەعابىل. اۋىل تۇرعىندارى ءوز ءتولى ەسەبىنەن مال باسىن كوبەيتكىسى كەلگەنىمەن, مۇمكىندىك جوق. ول – جوعارىدا ايتقانىمىزداي جايىلىمنىڭ تارلىعى, شۇيگىن شابىندىقتىڭ جوقتىعى.
اۋەل باستا اۋىلدىق كەڭەس اكىمدەرى, جەرگە قاتىستى ماسەلەنى شەشەتىن اۋداندىق مەكەمەلەر سەرىكتەستىكتەرگە ەگىندىك القاپتاردى بەرگەن كەزىندە ەلدىڭ جايىن ويلاپ قوعامدىق مال جايىلاتىن القاپتاردى بوس تاستاۋى كەرەك ەدى. تابالدىرىققا دەيىن جىرتىپ, جان-جاعىن قۋسىرىپ تاستاعاننان كەيىن قازىر از عانا مالدىڭ ءوزىن باعۋ قيىنعا اينالعان. مالدىڭ تىسىنە ىلىگەر ءشوبى بار توقىمداي جايىلىم اۋىلدان توعىز شاقىرىم جەردە. وسىنشاما قاشىقتىققا قىرۋار مالدى توپتاپ ايداپ اپارۋعا تۋرا كەلەدى. ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا جورتۋىلعا تۇسكەن مالعا قوڭ بىتە مە, ونىڭ ۇستىنە مالشى تابۋدىڭ ءوزى كادىمگىدەي قانى شىعىپ تۇرعان ماسەلەگە اينالعان. ولار دا اينالا ەگىن بولعان سوڭ مال باعۋدى قيىنسىنادى. ايتپەسە, باقتاشى جالداۋدىڭ باعاسى دا ارزان ەمەس. ماسەلەن, جىلقىنىڭ ءبىر باسى ايىنا – 4000, سيىر 5000 تەڭگەگە باعىلادى. سونىڭ وزىندە 200 وتباسى تۇراتىن ۇلكەن اۋىلدان قولىنا قۇرىق ءىلىپ شىعاتىن باقتاشى تاپپايسىز. وسىنشاما بەينەتپەن وسىرگەن مالدىڭ يگىلىگىن كورۋ دە وڭاي-وسپاق شارۋا ەمەس. اۋىل تۇرعىندارىنان مال ونىمدەرىن جيناۋ ماسەلەسى اقساپ تۇر. ەگەر ءسۇت مولايعان جاز ايلارىندا مال يەلەرى ازىن-اۋلاق سۇتتەرىن وتكىزىپ, اپتا ارالاتىپ, اي ارالاتىپ قولما-قول اقشاسىن الىپ تۇرسا, قىرۋار ەڭبەك تولايىم وتەلمەگەنىمەن, تاڭدايلارى اققا تيەر ەدى. بىراق بۇل توڭىرەكتە سيىر ءسۇتىن ساتىپ الىپ وڭدەۋدەن اسپانداعى اي جاقىن.
جازدا كورگەن قيىندىق وسى بولعاندا, قىسقى بەينەت بۇدان دا اۋىر. اۋەلى سولتۇستىكتىڭ قىسى التى-جەتى ايعا سوزىلاتىندىعىن تاعى ءبىر ەسكە سالا كەتەيىك. شابىندىق جەر بولماعاندىقتان, مالساق قاۋىم سوناۋ تورعاي دالاسىنان مال ازىعىن اكەلىپ ساتاتىندارعا جالىنىشتى. 350 كيلولىق, ساپاسى كۇماندى ءشوپتىڭ ءبىر بۋماسى 10 مىڭ تەڭگە توڭىرەگىندە. قۇراما جەم قاسقالداقتىڭ قانىنداي تاپتىرمايدى. ءبارىن قوسا ەسەپتەگەندە, وعان ءوز ەڭبەگىڭدى ۇستەمەلەسەڭ مال ازىعىنا جۇمسالعان قاراجات قارا مالدىڭ ءوز قۇنىنا جەتەعابىل. مىنە, سوندىقتان دا اۋىل تۇرعىندارى مال ۇستاۋعا ۇمتىلا بەرمەيدى. ال ونسىز اۋىلداعى اعايىننىڭ تۇرمىسىن قالاي جاقسارتۋعا بولادى؟
ەندىگى ءبىر ماسەلە – ەل ىرگەسىن باسا وتەتىن تەمىرجول. ارينە, قاۋىپسىزدىك شارالارى قاتاڭ ساقتالۋعا ءتيىستى. ءدال وسى اۋىلدا بولماعانىمەن ءتىلسىز مالدىڭ تەمىرجولعا شىعىپ كەتىپ, سان مارتە وقىس وقيعانىڭ ورىن العاندىعىن جالپاق جۇرت جاقسى بىلەدى. ەگەر قاراۋسىز مال جۇرسە, ۋچاسكەلىك ينسپەكتور مال يەلەرىن تارتىپكە شاقىرىپ, قولدانىستاعى زاڭعا سايكەس شارا قولدانادى. مال يەلەرى قانشاما شىعىندانىپ, ونىڭ ۇستىنە ايىپپۇل تولەگەننەن كەيىن بۇل تاراپتاعى كاسىپتى امالسىزدان ءتيىمسىز ساناپ وتىر. وزگە وڭىردە جىل بويى دالادا جۇرەتىن جىلقى جارىقتىق بۇل اۋىلدا قاماپ باعىلادى ەكەن. ال وعان قانشاما جەمشوپ قاجەت.
«ماۋسىم ايى تۋىسىمەن اۋىل توڭىرەگى قۋ تاقىرعا اينالادى, – دەيدى كەن اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ەرعازى نۇرجانوۆ. – بار مالدى الاقانداي جەردە ءيىرىپ باققان سوڭ وسىلاي بولادى دا.
ءبىزدىڭ تاراپتان ەندىگى ءبىر ۇسىنىس, اۋىلدىڭ ىرگەسىنە دەيىن تاقاپ ەگىن ەگەتىن سەرىكتەستىكتەرگە موينى قاشىق جەردەن ەگىستىك القابى ءبولىنىپ, رەتكە كەلتىرىلسە دەيسىڭ. سوندا اربانى دا سىندىرماي, وگىزدى دە ولتىرمەي, تىعىرىقتان شىعۋعا بولار ەدى. وعان قوسا جەردىڭ يگىلىگىن كورىپ وتىرعان سەرىكتەستىكتەر مەن شارۋا قوجالىقتارى توزىعى جەتكەن شابىندىق پەن جايىلىمدى باعزى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ەكپە ءشوپ ەگىپ, قۇنارىن مولايتسا. مىنە, وسىنداي بىرلەسكەن شارۋا جۇزەگە اسقان كەزدە ءدال قازىر مال باعا الماي, جۇگەن ۇستاپ قالعان ءبىزدىڭ وڭىردەگى جۇزدەگەن اۋىلدىڭ جاعدايى كوپ-كورىم تۇزەلىپ قالار ەدى».
ايتپەسە اۋىلدىڭ اجارى كەلەتىن ەمەس. مالساق قاۋىمعا دا شىر بىتىرمەي وتىرعان ماسەلە – وسى توڭىرەكتە.
اقمولا وبلىسى,
جارقايىڭ اۋدانى
