اۋىلدى ساقتاپ قالدى
توقسانىنشى جىلدارى حالىق قالاعا قاراي ۇدەرە كوشتى دە, كوپتەگەن ەلدى مەكەندەگى ەڭسەلى كىرپىش ۇيلەر مەن الەۋمەتتىك عيماراتتار, جىلۋ قازاندىقتارىنا دەيىن بۇزىلىپ, قالاداعى قۇرىلىسقا جۇمسالىپ كەتتى. وسىلايشا, اۋىلدىڭ حالقى عانا ەمەس, قالاۋعا جارايتىن كىرپىشى دە قالادان ورىن تاپتى. ناۋىرزىم وڭىرىندە ءبىر كىرپىشى دە كەرتىلمەي, بۇكىل ءۇيى, الەۋمەتتىك عيماراتى تۇگەلدەي ءبۇتىن قالعان جالعىز اۋىل – شولاقساي عانا.
1994 جىلى ومىرزاق يحتيلياپوۆتاي الدىن اڭعارعىش بىلىكتى باسشى كەلمەگەندە, كىم ءبىلسىن, بۇگىندە وبلىستاعى ەڭ ۇلگىلى ەلدى مەكەندەردىڭ قاتارىندا تۇرعان شولاقساي دا توز-توزى شىققان وزگە اۋىلداردىڭ كەبىن كيەر مە ەدى؟ تاجىريبەلى باسشى الدىمەن شاتقاياقتاپ تۇرعان شارۋاشىلىقتىڭ ەڭسەسىن تىكتەپ, حالىققا كەرەك الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ جۇمىسىن جانداندىردى. ەلدىڭ مۇقتاجىن تۇگەندەپ, انە-مىنە دەپ جولعا شىعۋعا بەل بۋىپ وتىرعان كوشتىڭ الدىن ىركۋگە قام جاسادى.
«ول كەزەڭدە وتە قيىن بولدى عوي, جۇرتتىڭ كوبى قالاعا قونىس اۋداردى. حالىقتىڭ اۋىلدا قالۋى ەڭ الدىمەن مەكتەپتى ساقتاپ قالۋ كەرەك بولدى. مەن كەلگەندە مەكتەپتىڭ جىلۋ جۇيەسى جۇمىس ىستەمەي قالىپتى. وقۋشىلارعا كونتوردىڭ عيماراتىن بوساتىپ بەرۋگە تۋرا كەلدى. 2004 جىلى ءوزىمىزدىڭ قاراجاتىمىزبەن مەكتەپتىڭ جىلۋ جۇيەسىن جاڭارتىپ, بالالار جىلى سىنىپقا كىردى. دارەتحاناسىن جوندەپ, ەسىكتەرىن اۋىستىردىق. مادەنيەت ءۇيىنىڭ دە شاتىرىن كوتەردىك. سپورت زالى, كىتاپحاناسى جۇمىس ىستەپ تۇر. ءوزىمىزدىڭ جەكەمەنشىك بالاباقشامىز بار. ونى دا جوندەۋدەن وتكىزدىك. بۇرىنعى ەسكى اسحانا دا قازىر زامانعا ساي, قانداي قوناق كەلسە دە ۇيالماي قارسى الۋعا بولادى. ەل بولعان سوڭ, وندا ءتۇرلى قۋانىش تويلارى مەن اس بەرىلىپ تۇرادى. اۋىلدىڭ فاب-ى, جەدەل جاردەم قىزمەتى جۇمىس ىستەپ تۇر. 2004 جىلى جەدەل جاردەم كولىگىن الىپ بەرگەنبىز. بىلتىر مەملەكەت جاڭا كولىك بەردى», دەيدى تاجىريبەلى ديقان.
اۋىلدىڭ ءوز مۋزەيى دە بار. مۇندا شولاقساي تاريحىنان سىر شەرتەتىن بايىرعى تۇرعىنداردىڭ, ەڭبەك جانە سوعىس ارداگەرلەرىنىڭ, ەگىزدەردىڭ فوتوسۋرەتتەرى, كونە جازۋ ماشينكەسى, ماشينكا, اريفمومەتر, يىناعاش, كەلى, كونە قازاندار سەكىلدى جادىگەرلەر ساقتالعان. مۇراجايدا تۇرعان ەسكى پۋلەمەتتىڭ لەنتاسى كەزىندە شولاقساي, تورعاي ءوڭىرىن كەسىپ وتكەن كولچاك اسكەرىنەن قالعان دەسەدى. كونە جادىگەر اۋىل تۇرعىنى جاقسىلىق بايبوسىنوۆتىڭ باقشاسىنان تابىلىپتى. شولاقسايدىڭ ەسكى مەكتەبىنىڭ ءوزى – ءبىر تاريح. 400 شارشى مەترلىك مەكتەپ ۇلى اعارتۋشى ىبىراي ءالتىنساريننىڭ باستاماسىمەن 1903 جىلى سالىنىپ, 1983 جىلى جابىلعان. شارۋاشىلىق باسشىسى قۇلاۋعا شاق قالعان عيماراتتى بۇزىپ تاستاماي, كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىپ, ساقتاپ قالعان. بۇگىندە اۋىل تۇرعىندارى نامازحانا رەتىندە پايدالانىپ وتىر.
نان باعاسى – 50 تەڭگە
ومىرزاق اعا ءوزى نەگىزىن قالاعان «شولاقساي» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ تىزگىنىن ۇلى ماديگە تابىس ەتكەن. شارۋاشىلىق بۇگىندە 18 مىڭ گەكتار جەرگە ءدان ەگەدى. مال دا بار. ۋاقىتىندا ەشقانداي نەسيە الماستان, ءوز قارجىسىمەن تەحنيكا پاركىن جاڭارتتى. رەسەيدەن, كانادادان جەر وڭدەيتىن, ەگىن سەبەتىن كەشەن, گەرمانيالىق كومبايندار الىندى. ويتكەنى زاماناۋي وزىق تەحنيكا بولماي, جەردى كۇتىپ-باپتاپ, ەتكەن ەڭبەگىڭە ساي جوعارى ءونىم الۋ قيىن. «شولاقساي» – وبلىستاعى ءوز ۇشاعى بار ساناۋلى شارۋاشىلىقتىڭ ءبىرى. سەرىكتەستىك بۇگىندە اۋىلدىڭ 140 تۇرعىنىن تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىپ وتىر.
«اۋىلداستاردى جۇمىسپەن قامتۋ از. حالىق اۋىلعا تۇراقتاپ قالۋ ءۇشىن الدىمەن ولاردىڭ الەۋمەتتىك تۇرمىسىن جاقسارتۋ كەرەك. ادام تۇرماسا اۋىل قالاي كوركەيەدى؟ بىزدەن قىس بويى 140 ادام جالاقى الادى. ال كوكتەمگى ءدان ءسىڭىرۋ, كۇزگى ەگىن وراعى ناۋقانىندا جۇمىسشى سانى 250-گە دەيىن بارادى. بىلتىر قىرىق كۇندىك كۇزگى ناۋقاندا كومباينشىلار 1 ملن 400 تەڭگەدەن جالاقى الدى», دەيدى شارۋاشىلىق باسشىسى.
سەرىكتەستىك اۋىلدا بىرنەشە دۇكەن ۇستايدى. بۇل دۇكەندەردەگى ازىق-ت ۇلىك باعاسى وبلىس ورتالىعىنداعىداي. ويتكەنى اۋىلداعى تاۋاردىڭ ارزان, نە قىمباتتىعى شارۋاشىلىقتىڭ ەكونوميكاسىنا ەش اسەر ەتپەيدى. قايتا ارزان باعامەن جۇرتتى كوشىپ كەتۋدەن تەجەپ وتىر. ەلىمىز بويىنشا ەڭ ارزان نان دا وسى شولاقسايدا. اۋىل ناۋبايحاناسى تاۋلىگىنە 400 بولكە نان پىسىرەدى. ءيىسى بۇرقىراعان 850 گرامدىق الەۋمەتتىك بولكە ناندى جەرگىلىكتى تۇرعىندار نەبارى 50 تەڭگەدەن الادى. بۇل – قوستاناي دۇكەندەرىندەگى ناننان 3 ەسە ارزان.
ء«وزىمىز ەگىن ەگەمىز, سوندىقتان اۋىل حالقى تازا ەكولوگيالىق نان جەۋى كەرەك. ءوزىمىزدىڭ بيداي, ءوزىمىزدىڭ ديىرمەن, ءوزىمىزدىڭ ناۋبايحانا بار. وتكەن عاسىردىڭ 60-70-جىلدارى گوركيدەن (نيجني نوۆگورودتان) اكەلىنگەن ديىرمەن ەدى, وزىمىزگە جارايدى. ەكى ديىرمەنشى بار. اۋىلدىڭ انا شەتى مەن مىنا شەتىنەن ەكى تابىن مال شىعادى. جايىلاتىن جەردى ءبىز ءوزىمىزدىڭ جەردەن بەرەمىز. وعان كوك تيىن سۇرامايمىز. قاي جەرگە جايامىز دەگەن ماسەلە جوق. اۋىلدىڭ ىرگەسىندە بوگەت تە بار. سودان سۋ ىشەدى», دەيدى ومىرزاق اعا.
شارۋاشىلىق حالىقتىڭ جەم-ءشوبىن دە ارزانعا ءتۇسىرىپ بەرەدى. ەلدىڭ قىسقى وتىن-سۋ ماسەلەسى دە وڭتايلى شەشىلگەن. بىلتىر «شولاقساي» جۇمىسشىلارىنىڭ ءبارى ءشوپ پەن كومىردى تەگىن الدى. شارۋاشىلىق باسشىسى مول ءونىم العان جىلدارى قۇداي ەسەسىن بەرەر دەپ ەلگە دە قاراسۋدى ۇردىسكە اينالدىرعان.
ۇلگىلى وقۋشىلار شاكىرتاقى الادى
قوستانايدان 200 شاقىرىم قاشىقتا جاتقان 350 ءۇيلى شولاقسايدا 1100 ادام تۇرادى. اۋىل مەكتەبىندە 130 بالا ءبىلىم الىپ جاتىر. بىلتىر ءبىرىنشى سىنىپقا 14 بالا بارعان. مەكتەپكە دەيىنگى ورتالىقتا دا 14 بالا تاربيە الىپ جاتىر.
وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن سەرىكتەستىك شولاقساي مەكتەبىن 12 ميلليون تەڭگەگە قايتا جوندەۋدەن وتكىزگەن. بىلتىر مەملەكەت تاراپىنان 80 ملن تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, ءبىلىم ورداسىنا باستان-اياق كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلدى.
«تەرەزەسى اۋىستىرىلدى, شاتىرى جوق ەدى, بۇرىن قارا قاعازبەن جابىلعان. ول كۇننىڭ ىستىق-سۋىعىندا جارىلىپ, سۋ اعىپ, سونى جوندەۋمەن الەك بولاتىنبىز. شاتىرى كوتەرىلىپ, جانىمىز جاي تاپتى. ءارتۇرلى ءپان كابينەتتەرى اشىلدى. قازىر, تاۋبە, مەملەكەت جاقسى كوڭىل ءبولىپ جاتىر», دەيدى ومىرزاق يحتيلياپوۆ.
سەرىكتەستىك بۇرىن قاڭقاسى قالعان بالاباقشانى قايتا جوندەپ, قاتارعا قوستى. مەكتەپتىڭ كومپيۋتەر سىنىبىن جابدىقتاپ, ينتەراكتيۆتى تاقتاسىن الىپ بەردى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, اۋىل بالالارى وركەنيەت جەتىستىكتەرىنەن كەنجە قالىپ جاتقان جوق. شارۋاشىلىق كوپبالالى وتباسىلارعا, جەتىمدەرگە قاراسىپ وتىرادى. ومىرزاق اعا وسىدان 5-6 جىل بۇرىن 8-سىنىپتا وقيتىن فيزيكاعا قابىلەتى بار جەتىم بالانى جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇسىرىپ, 4 جىل بويى وقۋ اقىسىن تولەپ بەرگەن. تالاپتى جاس بۇگىندە مۇعالىم بولىپ جۇمىس ىستەپ جاتىر. شولاقساي مەكتەبىندەگى وزات وقۋشىلاردىڭ ەسىمدەرى سوڭعى قوڭىراۋ سالتاناتىندا ەرەكشە اتالىپ, جىلىنا ءبىر رەت 30-40 مىڭ تەڭگە كولەمىندە شارۋاشىلىق تاعايىنداعان شاكىرتاقى الادى.
«بۇل – سوناۋ قيىن زاماننان كەلە جاتقان ءداستۇر. سونى ءالى ۇزبەي جالعاستىرىپ كەلەمىز. جاقسى وقۋ – ول دا ەڭبەك. ەڭبەكتى باعالاۋ كەرەك. كۇللى جۇرتتىڭ كوزىنشە بالانىڭ ارقاسىنان قاعىپ, مەرەيىن اسىرساڭ, قانات ءبىتىپ قۇلشىنىسى ارتادى. ءوز نەمەرەم دە بيىل جاقسى وقىعانداردىڭ قاتارىنا ىلىگىپ, كەلەسى جىلى ستيپەنديا الام دەپ تىرىسىپ ءجۇر», دەيدى ومىرزاق اعا.
«اكە كورگەن وق جونار» دەگەن ءسوز بەكەرگە ايتىلماعان. اكەسى سەنىپ تاپسىرعان شارۋاشىلىقتى دوڭگەلەتىپ اكەتكەن ءمادي ومىرزاق ۇلىنىڭ شاراپاتىن بۇگىندە تەك شولاقساي عانا ەمەس, بۇكىل ناۋىرزىم وڭىرىندەگى ەلدى مەكەندەر سەزىنىپ وتىر.
ء«مادي ومىرزاق ۇلى – وسى ءوڭىردىڭ پەرزەنتى رەتىندە, شارۋاشىلىق باسشىسى نەمەسە وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى رەتىندە دە ەلدىڭ جۇگىن ارقالاپ جۇرگەن اپتال ازامات. حالىققا قاجەت ۇساق-تۇيەك دۇنيەلەردەن باستاپ, اۋىلدىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان ءىرى جوبالارعا دەيىن ىسكە اسىرىپ كەلەدى. بىلتىر ءۇش كوشە اسفالتتاندى. ءار ۇيگە سۋ كىرىپ تۇر. دۋشى, دارەتحاناسى بار. ەرىنبەگەن ادام جاعدايىن قالاداعىداي ەتىپ ىستەپ الىپ جاتىر. بىلتىر اۋدان سپورتشىلارىنا سپورت كيىمىن الىپ بەردى. اۋىلدىڭ ورتالىعىنداعى ءۇش كوشەنى اسفالتتاۋ جۇمىستارىنا دا قولۇشىن بەردى. مەكتەپكە ۇزبەي كومەك بەرىپ تۇرادى. قىسقى بوراندا كوشەلەر مەن اۋىلعا كىرەبەرىس جولدى تازارتۋ جۇمىستارىن دا وسى شارۋاشىلىق اتقارادى. وتكەن قىستا قار مول ءتۇستى. اپتالاپ قار جاۋىپ تۇرىپ العان كۇندەر بولدى. وسىنداي كەزدەرى شارۋاشىلىقتىڭ تەحنيكالارى كۇن سايىن تولاسسىز قار ارشۋمەن بولدى. اۋىلدا ءجۇزدىڭ ۇستىندە زەينەتكەر تۇرادى. ءمادي ومىرزاق ۇلى جىل سايىن قارتتار كۇنىنە وراي زەينەتكەرلەردىڭ باسىن قوسىپ, كونتسەرت قويىپ, اۋىل اقساقالدارىنا شاپانىن جاۋىپ, ءبىرىن قالدىرماي قارجىلاي سىياقى بەرىپ تۇرادى. بۇگىندە 30 شاقتى بالا تاربيەلەنىپ جاتقان اۋىل بالاباقشاسى دا وسى سەرىكتەستىكتىڭ مەنشىگىندە. زاماناۋي بالاباقشادا بالاعا كەرەكتىڭ ءبارى بار. تاربيەشىلەرى دە جوعارى جالاقى الادى. بالالار ءۇش ۋاقىت تەگىن تاماقتانادى. قالاداعى مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە بەرۋ مەكەمەلەرىنەن كەم ەمەس», دەيدى اۋىل اكىمى تاتيانا كيسەلەۆا.
اۋىل مامانعا ءزارۋ
«باتپانداپ كىرگەن اۋرۋ مىسقالداپ شىعادى», جۇرتتىڭ بەتىن اۋىلعا قاراي بۇرىپ, ادامى سيرەپ قالعان ەلدى مەكەندەردى ساۋىقتىرۋ ءۇشىن دە ۇزاقمەرزىمدى شىنايى جوبا كەرەك. ءسوزى مەن ءىسى قابىسقان ومىرزاق اعانىڭ اۋىلدىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ توڭىرەگىندەگى ويى اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ بۇگىنگى تاڭداعى ەڭ وزەكتى دەگەن ماسەلەلەرىمەن استاسىپ جاتادى.
«بۇرىن ناۋىرزىم, ارقالىق سياقتى وڭتۇستىك وڭىرلەردە وسكەن بيداي سولتۇستىك اۋدانداردا وسكەن ءونىمنىڭ باعاسىنان 50 پايىز قىمبات تۇراتىن. ويتكەنى سول كەزدەگى وكىمەت بىزدە استىق از شىعاتىنىن ءبىلىپ, قولداۋ كورسەتەتىن. ول كەزدە ءار جىلعى كۇزگى جيىن-تەرىننىڭ الدىندا باعانى ايتىپ وتىراتىن. قازىر ناۋقان بىتكەنشە ەشكىم ەشتەڭە ايتپايدى عوي. كوپ شارۋالاردىڭ استىق ساقتايتىن ورنى جوق, بيدايىن امالسىز ارزانعا ساتىپ جىبەرەدى. ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسى ناۋقان سوڭىنا تاقاعان كەزدە عانا ءبىر باعانى ايتادى. بۇل بولمايدى عوي. كانادا ەلىندە ديقاندار قايتسەم استىعىمدى لايىقتى باعاعا وتكىزەم دەپ باسىن اۋىرتپايدى. مەملەكەت 300 دوللاردان ءوزى ساتىپ الادى. ءارى قاراي ەكسپورتقا جىبەرە مە, وڭدەي مە, ايتەۋىر وكىمەت ونىڭ جولىن ءوزى تابادى. ال بىزدە اراعا دەلدالدار كىرىپ كەتەدى دە, ءبارىن بۇلدىرەدى. ءوز بيدايىن ءوزى ساتىپ الۋعا مەملەكەتتىڭ قاراجاتى جەتەدى. ودان كەيىن جەڭىلدىكپەن بەرىلەتىن جانار-جاعارماي جانارماي بەكەتتەرىنەن 10-اق تەڭگە تومەن. ونى ارزان جانارماي دەپ اۋىز تولتىرىپ ايتۋ ۇيات ەندى. جەڭىلدەتىلگەنگە جاتپايدى ول. اۋىل شارۋاشىلىعىن شىنىمەن كوتەرگىمىز كەلسە, ونى كەم دەگەندە 30 پايىزعا تومەندەتۋ كەرەك. تەحنيكانىڭ باعاسىن دا تەجەۋ كەرەك. بىلتىر ءبىز ءبىر كومبايندى 65 ملن تەڭگەگە الدىق. ءبىر جىلدان كەيىن ءدال سول كومباين 140 ملن تەڭگە بولىپ كەتكەن. مۇنى قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟» دەيدى كانىگى ديقان.
ومىرزاق يحتيلياپوۆتىڭ ايتۋىنشا, اۋىلعا قازىر ماماندار كەرەك. كۇللى مامان قازىر قالادا. مەحانيزاتور دا, شوپىر دا, تراكتورشى دا, دانەكەرلەۋشى مەن توكار دا قالادا تۇرادى. سولاردىڭ جۇمىس ورىندارىنا ايتىپ, مىنا مامانعا ەڭبەك دەمالىسىن بەرىپ, كوكتەمدە ءبىر, كۇزدە ءبىر اۋىلعا جىبەرە تۇر دەپ, اۋدانعا 30-40 ادام تاۋىپ بەرۋگە بولادى. سوندا ول مامان ەڭبەك دەمالىسىنىڭ سىرتىندا, اۋىلدا كەم دەگەندە 600 مىڭ تەڭگە تابىس تابادى. مۇنداي ۇسىنىستان ەشكىم قاشپايدى.
«پرەزيدەنت ايتقان ماسەلەلەردى باسى ۇكىمەتتەن باستاپ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار قولداۋى كەرەك, وعان حالىق ءوزى يكەمدەلۋگە ءتيىس. سوندا عانا اۋىلدىڭ تامىرىنا قان جۇگىرە باستايدى. بۇرىن ناۋىرزىم اۋدانىندا 10 شارۋاشىلىق بولاتىن. سولاردىڭ بارىندە كونتور دا, بالاباقشا دا, جىلۋ ورتالىعى دا قيراپ كەتتى. ەندى سىرتتان كەلگەن ۇلكەن قوناقتى اكىم ەرتىپ الىپ, شولاقسايعا جەتىپ كەلەدى. اينالايىن, بۇل كىسىلەر ەلدىڭ جاعدايىن ءبىلۋ ءۇشىن ءجۇر عوي, باسقا اۋىلداردى دا كورسەتسەڭشى دەسەم, «وي, اعا, قويىڭىزشى» دەپ قيىلادى. اۋداندا اكىمنىڭ وتباسى تۇرمايدى. بۇدان ارتىق قانداي سۇمدىق بار؟ جالعىز بىزدە ەمەس, كوپ اۋداندا سولاي. بۇل نە ماسقارا؟ تۇرماي ما, قىزمەتتى بوساتسىن. ونداي اكىم حالىققا قانداي ۇلگى بەرەدى؟ وسىنىڭ ءبارىن دۇرىستاماي, اۋىلدى دامىتۋ دەگەن جاي بوس ءسوز بولىپ قالا ما دەپ قورقامىن عوي», دەيدى ومىرزاق اعا.
قوستاناي وبلىسى
