ۇلەسكەرلىك قۇرىلىس: ءۇمىت ءھام كۇدىك

قالالارداعى جاپپاي ۇدە­رىس جۇرت­شىلىقتىڭ جايلى دا قولاي­لى باسپاناعا كوبىرەك دەن قوياتى­نىن كورسەتەدى. تۇرعىندار نەگىزى­نەن مەكتەپ پەن بالاباقشادان, ەمحانا مەن ساۋدا ۇيىنەن قول سوزىم جەرگە قونىستانعىسى كەلەدى. ادەتتە كوپپاتەرلى تۇرعىن ءۇي كەشەندەرى وسىنداي ىڭعايلى ورتادا مەنمۇندالاپ تۇراتىنى بەلگىلى. سول ءۇشىن دە باسپانالى بولۋدى ارماندايتىن ءاربىر ازامات پاتەر ساتىپ الۋدىڭ وڭتايلى تەتىكتەرىن تالداپ-تارازىلاۋعا اسىعادى. ءبىرى ءۇي الۋعا جىلدار بويى قاراجات جيناسا, ەندى ءبىرى نەسيە راسىمدەيدى. بۇل رەتتە باسپانا ماسەلەسىن ءۇي قۇرىلىسىنا ۇلەستىك قاتىسۋ ءتاسىلى ارقىلى شەشۋ ەل تۇرعىندارى اراسىندا كەڭىنەن تاراعان. بۇل سحەما بويىنشا باعا دايىن جىلجىمايتىن م ۇلىككە قاراعاندا ءبىرشاما قولجەتىمدى. قۇرىلىس كەزەڭىندەگى تۇرعىن ءۇي مەن دايىن نىسان اراسىنداعى ايىرماشىلىق ‒ ورتاشا ەسەپپەن 20-30%. دەگەنمەن تارتىمدى باعا پارامەترىنە قاراماس­تان, قۇرىلىستىڭ قازانشۇڭقىرى قازىلعان ساتتەن باستاپ, ياعني «قازبا ساتىسىنداعى» ۇيگە قاراجات سالۋدىڭ كولەڭكەلى تۇستارى باسىم.

وسىنداي جاعدايدا ەلىمىزدە ۇلەس­كەر­لەر­دى قورعاۋعا كومەكتەسەتىن بىر­قاتار ما­ڭىزدى شارتتار, ۇلەسكە ينۆەستيتسيا سالۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن قۇقىقتىق نەگىزدەر قاراستىرىلعان. ءاربىر الەۋەتتى ۇلەسكەر قۇرىلىس سالۋشىنىڭ قاراجاتتى اكىم­دىكتىڭ رۇقساتىن نەمەسە «قازاقستان تۇر­عىن ءۇي كومپانياسى» اق-نىڭ كەپىل­دە­مەسىن العاننان كەيىن عانا جيناي الاتىنىن, مۇنداي تالاپ «تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا ۇلەستىك قاتىسۋ تۋرالى» زاڭدا كورسەتىلگەنىن بىلۋگە ءتيىس. ەگەر جوباعا بانك قاتىسسا نەمەسە ءۇيدىڭ قاڭ­قاسى بولسا, اكىمدىكتىڭ رۇقساتى بەرى­لە­دى. سونىمەن قاتار ساتىپ الۋشىمەن بەكىتىلگەن تيپتىك پىشىندەگى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا ۇلەستىك قاتىسۋ تۋرالى شارت (ۇقش) جاسالۋعا مىندەتتى. بۇدان وزگە, قالا تۇرعىندارىن اقپاراتتاندىرۋ جانە زاڭنىڭ بۇزىلۋىنا جول بەرمەۋ ماق­ساتىندا اكىمدىكتىڭ رەسمي رەسۋرس­تا­رىندا جانە باق-تا ۇلەسكەرلەردىڭ اق­شا­سىن قابىلداۋعا قۇقىعى جوق قۇرى­لىس سالۋشىلاردىڭ «قارا ءتىزىمى» جۇيەلى تۇردە جاريالانىپ تۇرادى.

بۇگىندە ءىس جۇزىندە زاڭنامالىق شەڭ­بەر­دەن تىس جۇمىس ىستەيتىن كومپانيالار كەزدەسەدى. اسىرەسە, ۇلەستىك قۇرىلىس نارىعىندا مۇندايلار كوپ. كەيبىر كومپانيالار برونداۋ كەلىسىمدەرىن جاساۋ, الدىن الا ساتىپ الۋ-ساتۋ, ينۆەستيتسيا­لاۋ جانە تاعى باسقا زاڭسىز جولمەن ۇلەسكەرلەردەن قاراجات تارتادى. سون­داي-اق قۇقىقتىق تەتىكتەردى اينالىپ ءوتىپ, ساتىپ الۋشىلاردىڭ اقشاسىن تار­تۋ­­دىڭ تاعى ءبىر جولى – قۇرىلىس سالۋشىمەن ۇلەستەس جەكە تۇلعالار قاتىساتىن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس كووپەراتيۆتەرى. باسە­­كە­لەستىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ اگەنت­­­تىگىنىڭ مالىمەتىنشە, ۇلەستىك قۇ­رى­لىس نىساندارىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى ب ۇلىڭعىر سحەمالار بويىنشا ساتىلۋدا. ولارعا: الدىن الا ساتىپ الۋ-ساتۋ, نيەت, بىرلەسكەن ينۆەستيتسيالاۋ, تۇرعىن ءۇي كووپەراتيۆى ۇلەسكەرلەرى تۋرالى, بىر­لەسكەن ينۆەس­تيتسيالاۋ, برونداۋ دەگەن سياقتى تولىپ جاتقان شارتتار جاتادى. كوپتەگەن جوسىقسىز قۇرىلىس سالۋشىلار زاڭدا كوزدەلگەن شارتتىڭ ورنىنا وسىنداي ءتۇرلى جاسىرىن شارتتار ويلاپ تاۋىپ, ۇلەسكەرلەردى اشىق الداۋعا بارادى. مۇنداي جاعدايدا ساتىپ الۋشىنىڭ اۆتوماتتى تۇردە اقشاسىز جانە باس­پا­ناسىز قالۋ قاۋپى ارتادى. سونىمەن قا­تار كۇماندى قۇجاتتار كوبىنە قۇرىلىس سالۋشىلاردىڭ پايداسىنا باسىمدىق بەرۋمەن جاسالادى. بۇل قۇرىلىستىڭ ساپاسىز اتقارىلۋىنا اكەلەدى. سوندىقتان جوسىقسىز كومپانيالاردىڭ قارماعىنا ءتۇسىپ قالماۋ ءۇشىن سەزىك تۋدىراتىن مامى­لەلەرگە ساقتىقپەن قاراعان ءجون. ويت­كەنى ولار قۇرىلىس سالۋشىنىڭ مىن­دەتتەمەلەردى ورىندايتىنىنا كە­پىل­د­ىك بەرمەيدى.

كەيىنگى ەكى جىلدا استانادا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا قاتىستى 20 قىلمىستىق ءىس تىركەلىپ, 16 ادام سوتتالدى. ولار 30 ملرد تەڭگەدەن استام شىعىن كەلتىرگەن. 300-دەن استام كومپانيا زاڭسىز الىمدار ءۇشىن 250 ملن تەڭگە ايىپپۇلعا اكىمشىلىك جاۋاپتىلىققا تارتىلدى. سونىمەن قاتار قازىر ەلىمىزدە 44 ءۇي سالىنىپ اياقتالىپ قالدى. ولاردىڭ كوپشىلىگى ەلوردادا (16 تۇرعىن ءۇي) جانە مەملەكەت ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلۋدا. تەك استانادا زاڭسىز سالىنعان 76 قۇرىلىس نىسانىنىڭ جۇمىسى توق­تاتىلدى. قالا اۋماعىندا رۇقسات قۇ­جاتتارى جوق 96 نىساننىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلگەن. كوپ­پا­تەرلى تۇرعىن ءۇي كەشەنى نىساندارىن ءوز بەتىنشە سالۋ ماسەلەسى جونىندەگى جۇمىس توبى زاڭسىز قۇرىلىس سالۋ فاكتىلەرىن انىقتاپ قانا قويماي, رۇقسات قۇجاتتارى جوق قۇرىلىس سالۋشىلارعا جان-جاقتى كومەك كور­سەتەدى. وسىلايشا, 96 نىساننىڭ 20-سى قۇرىلىس جۇرگىزۋىنە قاجەتتى رۇقسات قۇ­جاتتارىن تولىقتاي الدى. كوپپاتەرلى تۇرعىن ءۇي كەشەندەرى قۇرىلىسىنىڭ جاڭا نىساندارى رۇقسات قۇجاتتارىنسىز ءجۇرىپ جاتقانى انىقتالار بولسا, بۇل نىساندار ءوز بەتىنشە سالىنىپ جاتقان قۇرىلىس دەپ تانىلىپ, بۇزىلادى. جاقىندا الماتىدا زاڭسىز سالىنىپ جاتقان تاعى 3-تۇرعىن ءۇي كەشەنى تابىلدى. قالا قۇرىلىسىن باقىلاۋ باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە, تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىنىڭ قۇرىلىسقا قاجەتتى تولىق قۇجاتتارى جوق. 3 قاباتقا دەيىنگى تۇرعىن ۇيلەر ءۇشىن ۇلەسكەرلەردەن قارا­جات تارتۋعا رۇقسات تالاپ ەتىلمەيتىن قولدانىستاعى زاڭنامانى پايدالانىپ, جوسىقسىز قۇرىلىس سالۋشىلار جىلجىمايتىن م ۇلىك ساتىپ الۋشى ادامداردى جاڭىلىستىرۋدا. قازىر ازاماتتاردىڭ زاڭسىز تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىنەن پاتەر الۋ فاكتىلەرى انىقتالىپ جاتىر. بۇگىندە رەسپۋبليكا بويىنشا 634 نىسان سالىنىپ جاتسا, ولاردىڭ ءبارى بىردەي جىل اياعىنا دەيىن ساقتالادى دەپ سەنىممەن ايتۋ قيىن.

قالىپتاسىپ وتىرعان جاعداي جاڭا جىلجىمايتىن م ۇلىكتى ساتىپ الۋ ۇدە­رى­سىن زاڭنامالىق رەسىمدەۋدە ءالى دە كەم­شىن تۇستاردان ارىلا الماي كەلە جات­قاندىعىمىزدى كورسەتەدى. مىسالى, 2000-جىلداردىڭ باسىندا جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىنا سالاعا ەش قاتىسى جوق تۇلعالار اعىلدى. شارتتاردىڭ زاڭدى قۇرىلىمى ءارتۇرلى نۇسقاداعى ساتىپ الۋ-ساتۋ نەمەسە ارالاس ازاماتتىق-قۇقىقتىق شارتتارعا ۇقساس كەلدى. بۇل رەتتە ءىرى ويىنشىلار شاعىن جەر ۋچاسكەلەرىن (ماسەلەن, الماتىداعى ءال-فارابي داڭعىلىنىڭ بويى) ساتىپ الىپ, كەيىن ولاردى بىرىكتىرگەنى, جەر ۋچاسكەسىنىڭ ماقساتىن وزگەرتىپ, پاتەرلەردى ساتۋ جونىندەگى شارتتاردى ازىرلەۋ ءۇشىن زاڭ فيرمالارىن تارتقانى بەلگىلى. ول كەزدەرى تاۋ بوكتەرى مەن رەكرەاتسيالىق ايماقتاردا قۇرىلىس جۇرگىزۋگە, نۇكتەلى قۇرىلىسقا ءىس جۇزىندە تىيىم سالىنبادى نەمەسە ول بايقالمادى. ول ول ما, پاتەرلەردى سالۋ مەن ساتۋ شارتتارىنا: قۇرىلىس ۇدە­رى­سى باتىستىڭ ەڭ ۇزدىك ساپا ستاندارت­تارىمەن رەتتەلەتىنى تۋرالى ەرە­جە ەنگىزىلدى, پاتەرلەردىڭ تۇرعىن ءۇي الاڭىن كوشە جاعىنان سىرتقى قا­بىر­­عالاردىڭ بەتكەيلەرى مەن ىشكى ق­ا­بىر­عالاردىڭ كولدەنەڭ قيماسىنىڭ ورتاسىنان ەسەپتەۋ تۇجىرىمداماسى جاسالدى, كوپتەگەن شارتقا ء«بىرىنشى ارلەۋ» تۇجىرىمداماسى قوسىلىپ, ءوز باسقارۋشى كومپانيالارىنىڭ قىز­مەت­­تەرىن تاڭۋ جۇرگىزىلدى. الايدا تاڭ­داۋ­لى جىلجىمايتىن م ۇلىكتى سالۋ مەن ساتۋداعى ءىرى ويىنشىلار ونى ساتىپ الۋ­شىلاردىڭ قارجىلىق مۇمكىندىكتەرى وزدەرىنەن ەشبىر كەم تۇسپەيتىنىن ەسەپكە المادى. ناتيجەسىندە, بۇل ەليتالىق جىلجىمايتىن م ۇلىكتى ساتىپ الۋشىلاردىڭ كوپتەگەن ۇجىمدىق سوت ۇدەرىستەرىنىڭ باستالۋىنا اكەلدى. بۇل ءبىر جاعىنان تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا ۇلەستىك قاتىسۋ تۋرالى زاڭنامانى ازىرلەۋ مەن دامىتۋعا تۇرتكى بولدى. قالتالىلار جاعا جىرتى­سىپ جاتقاندا قاراپايىم جۇرت تا قا­راپ قالمادى. قۇرىلىستىڭ قىر-سى­رى­نان بەيحابار توپتاردىڭ ارباۋىنا ءتۇسىپ الدانعان سالىمشىلار جاپپاي شاعىمدانا باستادى. ادەتتە قۇرىلىس سالۋشى پاتەردى سالۋ مەن پايدالانۋعا بەرۋ ءۇشىن ۇلەسكەردىڭ بارىنشا كوپ قارا­جاتىن قارپىپ قالۋعا تىرىسسا, ۇلەس­كەر مۇمكىندىگىنشە از اقشاعا ساپالى جانە جايلى پاتەر الۋعا ۇمتىلادى. ءسويتىپ, ازىرلەۋشىنىڭ شامادان تىس تابەتى مەن ۇلەس­كەردىڭ تىم ۇنەمشىلدىگى قاراما-قاي­شى كەپ جاتادى.

كوپپاتەرلى تۇرعىن ۇيلەردىڭ قۇرى­لى­سى ‒ تەحنيكالىق جاعىنان وتە كۇردە­لى ۇدەرىس. ماسەلەن, قۇرىلىس سالۋ­شىعا نىسانالى ماقساتتاعى جەر ۋچاسكەسى تيەسىلى بولۋعا ءتيىس. وعان بىرقاتار زەرتتەۋ­لەر جۇرگىزىلەدى, تاپسىرىس بەرىلگەننەن كەيىن جوبا جان-جاقتى ساراپتالادى. قۇ­رىلىس سالۋشى نە ونىڭ مەردىگەرى بى­لىكتى قۇرىلىسشىلار شتاتى مەن قۇ­رى­لىس-مونتاج تەحنيكاسى پاركىنە يە بولۋى كەرەك. تەحنيكالىق جانە قار­جىلىق اۋىرتپالىقتار ەسكەرىلۋى قاجەت. ايتالىق, دامىعان ەلدەردە قۇ­رى­لىس فيرمالارى تەك ءوز قاراجاتىنا نەمەسە كوممەرتسيالىق بانكتەردەگى قارىزعا الىنعان اقشاعا يەك ارتا الادى. قاتاڭ باقىلاۋ مەن وزىق زاڭناما ايا­سىندا جۇمىس ىستەيدى. سونىمەن قاتار ولاردا كوپپاتەرلى تۇرعىن ءۇي قۇ­رىلىسىن ساناۋلى, بىراق بىلىكتى كوم­پانيالار جۇرگىزەدى. وسى رەتتە «اركىم ءوز ىسىمەن اينالىسقانى ءجون» دەگەن قاعيدانىڭ قانشالىقتى دۇرىس ايتىلعانىنا تاعى دا كوز جەتكىزەمىز. جىل سايىن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا ۇلەستىك قاتىسۋ تۋرالى زاڭدى بۇزعان قۇرىلىس سالۋشىلاردىڭ ارەكەتتەرىنەن باسپاناسىن كۇتىپ جۇرگەن 15 مىڭعا جۋىق ۇلەسكەر زارداپ شەگەدى. ال مۇنداي جاۋاپ­سىز, ورتاڭقول قۇرىلىس سالۋشىلارعا قاراستىرىلعان جاۋاپكەرشىلىك بولماشى عانا. مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ دا ءتيىستى تەكسەرۋ جۇرگىزۋگە وكىلەتتىگى از. بۇل جەردە زاڭدى جاپپاي بۇزۋ ماسەلەسىن شەشۋ زاڭدى ساقتايتىن قۇرىلىسشىلار ءۇشىن جەڭىلدىكتەر اياسىن كەڭەيتۋگە كو­مەكتەسەدى. اتالعان ماسەلەلەردەن شى­عاتىن قورىتىندى ‒ تۇرعىن ءۇي قۇ­رى­لىسىنداعى ۇلەسكەرلىك قۇرىلىس سەگ­مەنتى ءالى دامۋ ۇستىندە. جانە بۇل جە­تىلۋ بەلگىلى ءبىر ەۆوليۋتسيالىق جولدان ءوتۋ­دى قاجەت ەتۋى مۇمكىن.

ءسوز ورايىندا ايتا كەتەتىن جايت, 1992-2000 جىلدارى ەلىمىزدە بوي كوتەرگەن عيماراتتاردىڭ دەنىن تۇركيادان وسىندا جۇمىس ىستەپ, تابىس تابۋعا كەلگەن تۇرىك جۇمىسشىلارى تۇرعىزعانى ءمالىم. وسى رەتتە اقپان ايىندا تۇركيادا بولعان جانتۇرشىگەرلىك ءزىلزالانى ەسكە قالساق, كوپ نارسەگە باسقا قىرىنان قاراۋعا تۋرا كەلەدى. ەندەشە, «الماتىدا تۇرىك فيرمالارى سالعان نىساندار قانشالىقتى بەرىك؟» دەگەن زاڭدى سۇراق تۋادى.

پاتەر ساتىپ الاردا اباي بولىڭىز!

سالىنىپ جاتقان جاڭا ۇيدەن پاتەر ساتىپ الۋ – تيىمدىلىگىمەن قوسا, تاۋەكەلى بار ءىس. وسىعان بايلانىستى قۇرىلىستىڭ زاڭدىلىعىن قالاي تەكسەرۋگە بولادى؟ جوسىقسىز قۇرىلىس سالۋشىلار مەن الاياقتىق سحەمالاردان قالاي قورعانۋ كەرەك؟ وسى وزەكتى ساۋال­دارعا قازاقستان قۇرىلىسشىلار قاۋىمداستىعى جاۋاپ بەردى.

– قانداي تۇرعىن ءۇي تۇرعىزۋشىنى سەنىمدى دەپ ساناۋعا بولادى؟

– بۇل جەردە تۇرعىن ءۇي تۇرعىزۋشىلاردىڭ نا­رىق­تاعى تاجىري­بە­سىنە نازار اۋدارۋ قاجەت. ماسەلە كوم­­پا­نيا­نىڭ نا­رىق­تا قانشالىقتى ۇزاق بولعانىنا جانە ونىڭ ءساتتى اياقتالعان جوبالارى كوپتىگىنە باي­لانىستى. تۇرعىن ءۇي تۇرعىزۋشىنىڭ بەدەلىن سارالاۋ ءۇشىن الدىمەن ينتەرنەتتەگى بۇقارالىق اقپارات قۇ­رالدارى مەن رەسۋرستارعا مونيتورينگ جۇرگىزۋ قاجەت. كومپانيانىڭ قۇرىلعان كۇنىن جانە ونىڭ قۇرىلىسپەن قانشا ۋاقىتتان بەرى اينالىساتىنىن, سالىنعان, پايدالانۋعا بەرىلگەن نىسانداردىڭ سانىن تىكەلەي كومپانيانىڭ ۆەب-سايتىنان نەمەسە باسقا ماركەتپلەيستەردەن بىلۋگە بولادى. ارينە, اياقتالماعان نىساندار, تاپسىرۋ مەن پايدالانۋعا بەرۋ مەرزىمدەرىنىڭ ساقتالماۋى جانە شارتتىق مىندەتتەمەلەردىڭ ءارتۇرلى بۇزۋشىلىقتارى تۋرالى اقپاراتتى تابۋ قيىنىراق, دەگەنمەن مالىمەتكە قول جەتكىزۋ ابدەن مۇمكىن.

سونداي-اق نىساننىڭ قۇنىن بايىپتاۋ قاجەت. ەلىمىزدە تۇرعىن ءۇيدىڭ ءبىر شارشى مەترىنىڭ وزىندىك قۇنى شامامەن 260-تان 280 مىڭ تەڭگەگە دەيىن. بۇل رەتتە سەيسميكالىق قاۋىپتى اۋماقتارداعى وڭىرلەردە قۇرىلىستىڭ وزىندىك قۇنى ەداۋىر جوعارى جانە شامامەن 330-380 مىڭدى قۇرايدى, ياعني تۇرعىن ءۇي كەشەنىندەگى پاتەرلەردى ساتۋ كەزىندەگى قۇنى كەم بولماۋعا ءتيىس. الايدا جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىندا ءبىر شارشى مەترگە 160 مىڭ تەڭگەدەن باستالاتىن كوپتەگەن ۇسىنىستى كورۋگە بولادى. قۇ­رىلىس بيزنەسى ايتارلىقتاي شىعىنداردى تالاپ ەتەدى جانە قولايسىز فاكتورلاردىڭ اسەرىنە ۇشى­راي­دى. سوندىقتان قۇرىلىس تۇرعىزۋشىنىڭ وبەك­تى­نىڭ قۇنىن تومەندەتۋى ونىڭ سەنىمدىلىگى تۋرالى ويلانۋعا سەبەپ بولادى. بارلىق مىندەتتەمەلەردى ورىن­داي الۋ ءۇشىن قۇرىلىس سالۋشى ەكونوميكالىق تۇر­عىدان تومەن باعامەن مامىلەلەر جاساي المايدى. سوندىقتان پاتەردى ارزان باعامەن ساتىپ الۋ بو­لا­شاق­تا كوپتەگەن قيىندىقتار تۋدىرۋى مۇمكىن.

تاعى ءبىر ماڭىزدى اسپەكت ‒ اشىقتىق. ساتىپ الۋ­­شى­لار­دىڭ ءبىرىنشى قاجەتتىلىگى – قۇرىلىس ۇدە­رى­سىنە قاتىستى قۇجاتتامامەن تانىسۋ. ەندەشە قۇ­رى­لىس تۇرعىزۋشىنىڭ بۇدان باس تارتۋعا قۇقىعى جوق. ەگەر قۇرىلىس كومپانياسى سۇرالعان قۇجاتتاردى ۇسىنۋعا كەلىسپەسە, بۇل – تاعى دا قۇرىلىس سالۋشىنىڭ ادالدىعىنا كۇمان تۋدىراتىن جايت.

– قۇرىلىستىڭ زاڭدىلىعىن قالاي تەكسەرۋگە بولادى؟ ونى ءبىلۋ ءۇشىن قانداي قۇجاتتاردى زەرتتەۋ كەرەك؟

– سالىنىپ جاتقان تۇرعىن ءۇي كەشەنىنەن پاتەر ساتىپ الماس بۇرىن, ەڭ الدىمەن ۇلەسكەرلەر قۇرىلىس تۇرعىزۋشىنىڭ بىرقاتار رۇقسات قۇجاتتاماسىنىڭ بار-جوعىنا كوز جەتكىزۋى كەرەك. بۇلار – جۇمىس جوباسىنىڭ مەملەكەتتىك ساراپتاماسى, ۇلەسكەرلەردىڭ اقشاسىن تارتۋعا رۇقسات, «قازاقتان تۇرعىن ءۇي كومپانياسى» اق-مەن (قتك) جاسالعان كەپىلدىك شارتى, مەملەكەتتىك تىركەۋدى (قايتا تىركەۋدى) راستايتىن انىقتاما, ۋاكىلەتتى كومپانيانىڭ جەر ۋچاسكەسىنە ءتيىستى قۇقىعىن راستايتىن قۇجات, قۇرىلىس سالۋشى ىسكە اسىرعان كوپپاتەرلى تۇرعىن ءۇي (كتۇ) قۇرىلىس جوبالارى, قۇرىلىسقا بولجاناتىن كتۇ قۇرىلىس نىسانى تۋرالى اقپارات. قۇرىلىس نىسانى تۋرالى دەرەكتەر جيىنتىعىنا سونداي-اق: قۇرىلىس-مونتاجداۋ جۇمىستارىنىڭ باستالعانى تۋرالى حابارلاما, جسق-عا سايكەس وبەكتىنىڭ ورنالاسقان جەرى مەن سيپاتتاماسى, ونىڭ اياقتالۋ مەرزىمى تۋرالى مالىمەتتەر, مەردىگەر (باس مەردىگەر) تۋرالى نەگىزگى مالىمەتتەر, ونىڭ ىشىندە وسى سالاداعى اتاۋى, جۇمىس تاجىريبەسى, ليتسەنزياسىنىڭ بولۋى, مەردىگەر (باس مەردىگەر) رەتىندە ارەكەت ەتكەن پايدالانۋعا بەرىلگەن قۇرىلىس وبەكتىلەرى تۋرالى اقپارات كىرەدى.

ءاربىر ۇلەسكەر تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا ۇلەستىك قاتىسۋ تۋرالى زاڭنىڭ 22-بابىنا سايكەس تۇرعىن ءۇي تۇر­عىزۋشىدان قۇجاتتار تىزبەسىن تالاپ ەتۋگە قۇقى­لى. كومپانيا زاڭدا بەلگىلەنگەن اقپاراتتى جارتىلاي نە دايەكسىز ۇسىنعان جاعدايدا ۇلەسكەر ۋاكىلەتتى ور­گانعا, سونداي-اق تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا ۇلەستىك قا­تىسۋ تۋرالى شارتتى جارامسىز دەپ تانۋ تۋرالى تالاپ-ارىزبەن سوتقا جۇگىنۋگە قۇقىلى.

ەگەر قۇرىلىس سالۋشى قۇجاتتاردى ۇسىنباسا شە؟ جوسىقسىز قۇرىلىس سالۋشىنى قالاي تانۋعا بولادى؟

قاجەتتى قۇجاتتاردى بەرۋدەن باس تارتاتىن قۇ­رى­لىس سالۋشىدان پاتەر ساتىپ الماعان ءجون. ءتيىستى قۇجاتتى ۇسىنۋدان جالتارۋ قۇرىلىس كومپانياسىنىڭ سەنىمدىلىگىنە كۇمان كەلتىرەدى. سونىمەن بىرگە كەيىن كوپ پروبلەما تۋدىرۋى مۇمكىن. اكىمدىكتەر جاريا­لايتىن جىلجىمايتىن م ۇلىكتى ساتۋعا قۇقىعى جوق قۇرىلىس سالۋشىلار تىزىمىندە بولۋى, قۇرىلىسقا رۇقسات قۇجاتتارىنىڭ بولماۋى/ۇسىنىلماۋى, برونداۋ, ينۆەستيتسيالاۋ شارتتارىن, شارتتاردىڭ الدىن الا جانە وزگە دە نىساندارىن جاساسۋ, پاتەرلەردىڭ تومەن قۇنى سياقتى بەلگىلەردىڭ كەم دەگەندە بىرەۋى بايقالسا, مۇنداي قۇرىلىس سالۋشىدان جىلجىمايتىن م ۇلىك ساتىپ الۋعا ارەكەتتەنبەگەن ءجون.

– تۇرعىن ءۇي تۇرعىزۋشى تۋرالى مالىمەتتى قاي­دان الۋعا بولادى؟ تۇرعىن ءۇي تۇرعىزۋشىنىڭ پروب­لەمالىق وبەكتىلەرى نەمەسە سوت ىستەرى تۋرالى اق­پا­­راتتى قالاي تەكسەرۋگە بولادى؟

– ۇلەسكەرلەردىڭ اقشاسىن تارتۋعا رۇقسات بەرۋ تۋرالى اقپارات قتك سايتىندا «ۇلەسكەرلەر ءۇشىن» بولىمىندە ورنالاسقان.

پروبلەمالىق وبەكتىلەردىڭ بولۋى جانە وبەك­تى­لەردى تاپسىرۋ مەرزىمدەرىنىڭ بۇزىلۋى تۋرالى اق­پاراتتى الەۋمەتتىك جەلىلەردە جانە ينتەرنەت جە­لى­سى­نىڭ كەڭىستى­گىن­دە اقپاراتتى مونيتورينگتەۋ ارقىلى تابۋعا, سونداي-اق فورۋمدارداعى پىكىرلەردى وقۋعا بو­لادى. الەۋمەتتىك جەلىلەردە كومپانيا جۇ­زە­گە اسىر­­عان تۇرعىن ءۇي كەشەندەرى تۇرعىندارىنىڭ توپ­­­تارى بار. كوبىنەسە وندا تۇرعىنداردىڭ شىنا­يى, مو­دە­راتسيالانباعان پىكىرلەرىن وقىپ, تۇرعىن ءۇي تۇر­عى­زۋشىنىڭ ۇيلەرىندەگى ناقتى ءومىر ساپاسى تۋرالى بىلۋگە مۇم­كىندىك بار.

– شارتتا تاۋەكەلدەردەن قورعانۋ ءۇشىن ۇلەسكەرگە قان­­داي جايتتارعا نازار اۋدارۋ كەرەك؟

– تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا ۇلەستىك قاتىسۋ شارتى جاسالۋى كەرەك. برونداۋ شارتى, ينۆەستيتسيالاۋ شارتى, الدىن الا شارت جانە باسقالارى سياقتى شارت نىساندارىن قولدانۋ زاڭنامادا كوزدەلمەگەن جانە اۆتوماتتى تۇردە جارامسىز دەپ تانىلادى.

ۇلەستىك قاتىسۋ شارتى (ۇقش) اكىمدىكتە ەسەپكە قويىلعان ساتتەن باستاپ جارامدى بولىپ سانالادى. ءاربىر شارت بويىنشا شارتتىڭ ەسەپتىك جازباسى تۋرالى ءۇزىندى كوشىرمە بەرىلەدى. (https://adilet.zan.kz/rus/docs/V1600014311)

ۇقش تۋرالى شارتتىڭ مازمۇنىنا مۇقيات دەن قويىپ, ونىڭ قر ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترىنىڭ بەلگىلەنگەن بۇيرىعىنا سايكەس بولۋىن قاداعالاۋ قاجەت. (https://adilet.zan.kz/rus/docs/V1600014185)