سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىققان قاريانىڭ ءسوزى «بۇرىن ەڭبەكتىڭ باعالانعانىنا رازىمىن» دەگەن ىقىلاستان باستالدى. شىنىمەن سول زاماندا بيلىك الەۋمەتتىك ۇرانمەن شارۋانى شەت قاقپاي, باۋىرعا باسقان. حالىق قىرىق جىل تراكتور ايداپ, مال باققان شارۋا يەسىن قادىرلەپ, توردەن ورىن بەرگەن. ەلدىڭ رياسىز قۇرمەتى ازاماتتاردى شىڭداي ءتۇسىپتى. سوڭعى جىلدارى مەملەكەت ەڭبەك ادامىن قادىرلەپ, اۋىل شارۋاشىلىعىنا كوڭىل بولە باستاعانى قۋانتادى.
شىنى كەرەك, سوڭعى وڭىرلىك قانت تاپشىلىعىنان كەيىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ۇكىمەت جەتىسۋ جەرىندە قانت قىزىلشاسىنىڭ ەگىس كولەمىن جىلداعىدان ارتتىردى. بۇل جوسپار جىل سايىن جاڭارىپ وتىراتىن بولدى. اگرارلى وبلىس قايتسە دە ەگىندى بىتىك شىعارىپ, ماقساتقا جەتۋگە اسىق. ال ءبىزدى وسى رەتتە «قانت قىزىلشاسى بۇرىن قالاي ەگىلەتىن ەدى؟» دەگەن ساۋال مازالادى. قازىرگىدەي زاماناۋي تەحنيكا جوق كەزەڭدە شارۋالار بۇگىنگىدەن 2-3 ەسە كوپ ءونىم العان ەكەن. «ونىڭ سەبەبى نەدە؟», «بۇگىنگى كاسىپكەرلەرگە نە جەتىسپەيدى؟». وسى سۇراقتار قاراتال اۋدانىنا قاراستى ويان اۋىلىندا تۇراتىن اكىمباي زاكىرباي ۇلىنىڭ شاڭىراعىنا جەتەلەپ اپاردى. بالپىق بي, ايتۋ بي, ەسكەلدى بي, جولبارىس باتىر بابامىزدىڭ جەرلەنگەن ايماقتىڭ ىرگەسىندە قونىستانعان اياداي عانا اۋىل ەسكى زاماندا قانت قىزىلشاسىنىڭ قاينار بۇلاعى بولعان. بايىرعى ء«بىرىنشى ماي» ۇجىمشارى مەن «قاراتال» اسىل تۇقىمدى قوي كەڭشارىنىڭ» تىنىس-تىرشىلىگىن اقساقال ادەمىلەپ اڭگىمەلەپ بەردى.
«اكەم 1930 جىلدارى تراكتوردىڭ وقۋىن بىتىرگەن. ءوزى مىقتى مەحانيك ەدى. اۋىلدا جەر جىرتىپ, ەگىن ەكتى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالعانىمەن, ول كىسىنى مايدانعا جىبەرمەدى. «ساربازدارعا ازىق-ت ۇلىك قاجەت» دەپ اسكەري كوميسساريات برونمەن قالدىرادى. ءسويتىپ, اكەمە ايەلدەرگە تراكتور ايداپ ۇيرەتۋ تاپسىرىلادى. قىز-كەلىنشەكتەرمەن جۇمىس ىستەۋ وڭاي ەمەس, ەكى رەت مايدانعا سۇرانىپ بارادى. ايتسە دە سوعىسقا ءۇزىلدى-كەسىلدى المايدى. وسىلايشا قىزىلشا, بيداي, ارپا ەگىپ, اۋىلدا قالادى», دەدى قاريا كوڭىلى بوساپ.
اكىمباي اقساقال بالا كۇنى ەگىن باسىندا وتكەن. اۋىلداعى ۇلكەن انالارىمەن بىرگە قىزىلشا سەۋىپ, ونىڭ ارام ءشوبىن شاۋىپ كۇنەلتكەن. ول تۇستا قىزىلشانى ەسكى تراكتورمەن سەبەدى. دەگەنمەن كەڭەس تەحنيكاسى قازىرگىدەي تۇقىمدى سيرەتىپ سالمايدى, اراسىن ءجيى توگەدى. ال قىزىلشا بىتىك شىعۋ ءۇشىن اراسى 10 سانتيمەتر بولۋى كەرەك. سوندىقتان 10 جاسار اكىمباي اناسىنان قالماي تۇقىمنىڭ اراسىن سيرەتىپ وتىرادى. ول ۋاقىتتا ءبىر ۇيگە ءبىر تراكتوردى جاۋاپتى قىلىپ قويعان. تالاپ سونداي, ءول-ءتىرىل سونى ىستەۋىڭ شارت. 5 قىركۇيەكتە قىزىلشا جيناۋ ناۋقانى باستالادى. بۇكىل مەكتەپ وقۋشىلارىمەن قاتار اۋىل جۇرتى تەگىستەي ەگىنگە شىعادى. بۇل – جوعارىدان جەتكەن جارلىق.
«شەشەمدى ەلدەن بۇرىن الىپ شىعامىن. تاڭ بوزىنان جىلدام قيمىلداپ ەلدەن ەرتە بىتىرەمىز. باسقا ايەلدەر مەنى كومەككە شاقىرادى. شەشەم قايتسىن «بار» دەپ ايتا المايدى. جۇمىس اۋىر, ءوزىم اۋلەتتەگى جالعىز بالامىن, ماعان الاڭدايدى. سول تۇستا گەكتارىنان 200-250 تسەنتنەر الاتىنبىز, كەيىن مەن جەتەكشى بولعاندا ۇكىمەت گەكتارىنا 300 تسەنتنەر الۋدى مىندەتتەدى. ول ۋاقتا گەربيتسيد دەگەن جوق. جەردى سوقامەن جىرتامىز. قازىرگىدەي تەحنيكا قايدان بولسىن. كۋلتيۆاتوردىڭ شاماسى دا بەلگىلى, يتشىلەپ ىستەيسىڭ», دەدى بالا كۇنىن ەسىنە الىپ.
ول 19 جاسىندا شىنجىرلى تراكتوردىڭ شەبەرى اتانادى. 1953 جىلدارى وكىمەت باسىنا حرۋششەۆ كەلەدى. جاپپاي ورىس تىلىندە باسىمدىق بەرىلە باستادى. اۋىلداعى جەتى جىلدىق قازاق مەكتەبىن جابادى. شاعىم ايتقان حالىقتى «وقىساڭ ورىسشا وقى, وقىماساڭ قوي» دەپ كەيىن قايتارادى. بۇكىل اۋدان بويىنشا ۇشتوبەدە جالعىز قازاق مەكتەبى قالادى. ايتسە دە ءبىلىم ورداسى قازىرگى ويان اۋىلىنان الىستا ورنالاسقان, ونىڭ ۇستىنە اۆتوبۋس تا جوق. ءسويتىپ, التىنشى سىنىپتى بىتىرگەن بالا اكىمباي, ءبىر سىنىپ تومەن ءتۇسىپ, 5-سىنىپتى ورىسشا وقيدى.
«جەتى جىلدىقتى بىتىرگەن سوڭ, وقۋعا بارۋ كەرەك. ول كەزەڭدە 7-سىنىپ قازىرگى 9-سىنىپ ەسەبىندە جۇرەدى. ءسويتىپ, تالدىقورعاننىڭ ارعى جاعىنداعى شۇبار اۋىلىندا ورنالاسقان اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكۋمىنا قۇجات تاپسىردىم. باعىم جانىپ, اگرونوم ماماندىعىنا وقۋعا ءتۇستىم. ازداپ سىرقاتتانعان مەنى اكەم الىسقا ۇزاتقىسى كەلمەدى. مەن ۇيدە جالعىز بالامىن, باۋىرلارىمنىڭ ءبارى قىزىلشادان قايتىس بولىپ كەتكەن. ءسويتىپ, ءبىر-اق سەمەستر عانا وقىدىم», دەيدى اقساقال.
اكەسىنىڭ ءبىر اۋىز ءسوزىن جەرگە تاستاماعان كەيىپكەرىمىز وقۋدان شىققاننان كەيىن قول قۋسىرىپ ۇيدە جاتپايدى. ءبىر كۇنى ء«بىرىنشى ماي» ۇجىمشارىنىڭ باسشىسى راحىم بايتىلەۋوۆ اۋىلداعى جىگىتتەردى شاقىرىپ, مسح №24 تە وقۋعا جىبەرەدى. ء«بىرىنشى مايعا» ءتورت اۋىل قارايدى. اتاپ ايتساق, ويان, جاڭاتالاپ, ۇمتىل, ماي اۋىلدارى. وسى ءتورت ەلدى مەكەننەن جينالعان 22 جىگىت وقۋعا اتتانادى. ۇجىمشار باسشىسى امان-ەسەن وقۋدى ءبىتىرىپ كەلگەننەن كەيىن, ارقايسىسىنا ءبىر-ءبىر تراكتوردان بەرەمىن دەپ ۋادە ەتەدى. وكىنىشكە قاراي, وقۋ ورىس تىلىندە, اۋىلدا ورىس كورمەگەن بالالار ءتىلدى قايدان ءبىلسىن, كوبى تۇسىنبەي ەلگە قايتادى. ال قالعانى سوندا ءبىر جىل ءبىلىم الىپ, ەلگە بىلىكتى مامان بولىپ ورالادى.
«اۋىلعا جاڭا تراكتور كەلە باستاپتى. تەحنيكانى تولىق مەڭگەرگەنشە تراكتورشىنىڭ كومەكشىسى بولدىم. ءبىر كۇنى ماعان شىنجىر تابان تراكتور بۇيىردى. ونى 8-9 جىل ايدادىم. قولدا بار بۋلدوزەر جانە ك-700-بەن ارىق تازالايمىز, كانال قازامىز. جۇمىس جاڭاتالاپ اۋىلىندا, شاكەن اعا ەكەۋىمىز كۇندە قاتىناپ ىستەيمىز. باسشىمىز ەكى اپتادا ءبىر بوساتادى. ايتەۋىر قىزىلشا باستالعاندا بوسادىق. ء«الى جاسپىن, اۋىلدان قاتىناپ ىستەيىن» دەپ بريگاديردەن دوڭگەلەك تراكتور سۇراپ الدىم, اقكوڭىل كىسى ەدى, بىردەن كونە كەتتى. جۇمىس بىتپەيدى, جوڭىشقا جينايمىز, ونى پرەستەيمىز.
1976 جىلى قاراتال اسىل تۇقىمدى قوي كەڭشارىندا جۇمىس ىستەيمىن. قىستاۋعا مال ايدايمىز, ءشوپ دايىندايمىز دەگەندەي... تراكتورمەن كەتىپ بارا جاتىر ەدىم, جولدا ديرەكتور كورىپ, شاقىردى. شوشىپ كەتتىم, اربادا جاتقان ءشوپتى كورىپ قالدى ما دەپ زارەم قالمادى. قاسىنا اسىقپاي بارىپ ەدىم, «قۇتتىقتايمىن» دەپ باۋىرىنا باستى. «گازەتتەن وقىدىم, ءۇشىنشى دارەجەلى «ەڭبەك داڭقى» وردەنىمەن ماراپاتتالدىڭ» دەدى. كوپ ۇزاماي اۋداندىق پارتيا كوميتەتى وردەندى كەۋدەمە تاقتى. قاي جەردە جۇمىس جۇرمەي جاتادى, مەنى جىبەردى. جاسپىز, جانىپ تۇرمىز, ەرىنبەي ەڭبەك ەتەمىز», دەيدى قارت كوڭىلى جادىراپ.
1983 جىلى ۇجىمشار باسشىسى اكىمباي اعامىزدى شاقىرىپ الىپ, 50 گەكتار جەر بەرەدى. قاسىنا ون جۇمىسشى, ەكى تراكتور الىپ, قانت قىزىلشاسىن ەگۋدى سۇرايدى. سۇراپ قانا قويماي, گەكتارىنان 300 تسەنتنەردەن ءونىم الۋدى مىندەتتەيدى. ءىستىڭ رەتىن بىلەتىن شارۋا يەسى بۇل مىندەتتى ابىرويمەن الىپ شىعادى. ءتىپتى ءبىرىنشى جىلى گەكتارىنا 404 تسەنتنەردەن بەرىپ, اۋداندا رەكورد ورناتادى. ءسويتىپ, ءوڭىردىڭ ۇزدىگى اتانادى. كەلەسى جىلى گەكتارىنان 480 تسەنتنەردەن جيناپ, ۇكىمەتتەن ەكى مىڭ سوم الادى.
اكىمباي اقساقالدىڭ ايتۋىنشا, كەڭەس ۋاعىندا كوكتەم كەلە جەر ىلعالدا قىزىلشانىڭ تۇقىمىن سەبەدى. ەندى ونە باستاعاندا, جەرگە مينەرالدى تىڭايتقىش بەرەدى. تۇقىم دا قازىرگىدەي ەمەس, ۇكىمەت ارنايى شەتەلدەن سالماقتى ءارى ساپالى تۇقىم اكەلەدى. ونىڭ ۇستىنە 2 جىل سايىن جەرگە دەمالىس بەرىپ وتىرادى.
«ول ۋاقىتتا شيكىزاتتى قازىرگى كوكسۋ زاۋىتىنا وتكىزەمىز. ۇجىمنىڭ كولىكتەرى وزدەرى تاسيدى. اقسۋ زاۋىتى دا ىستەپ تۇردى, وعان قوسا ءۇشارالدا دا كىشىگىرىم قانت زاۋىتى بولدى. ەكى جىلدان سوڭ قىزىلشا شارۋاشىلىعى توقتادى. جەر توزدى دەپ, جۇگەرى ەگۋگە بەت بۇردىق. ول دا جامان بولعان جوق, ەڭبەگىمىز اقتالدى», دەپ اڭگىمەسىن اياقتادى قاريا.
40 جىل تالماي-تىڭباي ەڭبەك ەتكەن اكىمباي زاكىرباي ۇلى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ مۇشەسى دە بولعان. بۇگىندە الپىس جىل وتاسقان جارى ماكەن اپامىزبەن بىرگە بالا-شاعانىڭ قىزىعىن كورىپ وتىر.
جەتىسۋ وبلىسى
