ءتۇرلى ەتنوستاردىڭ الاشقا جاردەمى

حالقىمىزدا «قۇداي باسقا سالدى...» دەگەن ءارى ءتاۋبا, ءارى شەشىمدى ءسوز بار. سول ايتقانداي, پاتشا وكىمەتىنىڭ ادىلەتسىزدىگىن, باسقا دا تەڭسىزدىگىن كورگەن قازاق ەلى مەن جەرىندەگى ءتۇرلى ەتنوستار اراسىندا مادەني بايلانىس پەن رۋحاني رۋحاني سەنىم كۇشەيدى. ءار سالادا, ءار وڭىردە ءبىر-بىرىنە كومەك قولىن سوزىپ, قولداۋ كورسەتتى. بۇل ادامشىلىق ىستەن تۇركى-مۇسىلماندارمەن قاتار وزگە ۇلتتار دا قاعىس قالمادى. بۇعان العاشقى قازاق كىتاپتارىنىڭ باسىلىپ شىعۋىنا ىقپال ەتۋ, اشتىققا ۇشىراعان جۇرتشىلىققا جىلۋ جيناۋ, ۇلت ءباسپاسوزىن قولداپ جارنا بەرۋ, مۇقتاج شاكىرتتەرگە جاردەم, «يگىلىك قاۋىمدارىنا» كومەكتەسۋ, ت.ب. ءىس-ارەكەتتەردى ايتۋعا بولدى. وسىلايشا, شىنايى دوستىق, تەڭدەستىك, مۇددەلەستىك قالىپتاسىپ, ەلدىك ءداستۇردى شىڭ­داپ, مەملەكەتشىلدىكتىڭ ارقاۋىن جالعادى.

العاشقى قازاق ءباسپاسوزىنىڭ دۇنيەگە اكەلۋ يدەياسىن قولداپ, جاردەم بەرگەندەر اراسىندا تۋىس­قان ءھام كورشى ۇلتتاردىڭ زيالى, قايراتكەر ادامدارى مەن زەردەلى كوپەستەرى دە جەتەرلىك. مىسال رەتىندە, «قازاقستان» گازەتىن شى­عاراردا ازەربايجان كوپەسى زەي­نەلعابيدەن تاعيەۆ مىرزا 1 مىڭ سوم كومەك كورسەتكەنى تاريحتان بەلگىلى. سونداي-اق 1911 جىلى «ايقاپ» جۋرنالىن شىعاردا ترويتس­كىدەگى تاتار بايلارى اقشالاي جاردەم بەردى. 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستەن سوڭ جەتىسۋدان قىتايعا اۋىپ, مۇلكىنەن ايىرىلىپ, اشتىققا ۇشىراعان قازاق پەن قىرعىز حالقىنا ورتادان اقشا جيىپ كومەك كورسەتكەندەر دە  تۋىسقان مۇسىلمان ۇلتتار, تۇركى باۋىرلار ەدى.

1917 جىلى شىلدەدە الاش پارتياسى, جەلتوقساندا الاش اۆتونومياسى قۇرىلعاندا, قازاق ەلىنىڭ «ۇلت قازىناسىنا» دەپ, قارجى اۋدارعان ءتۇرلى ۇلتتىڭ وكىلدەرى بولعانىن ۇمىتپاعان ءجون. مىسالى, 1918 جىلى پاۆلودارداعى ۇيەزى سيەزىندە وسى شاراعا تۋىسقان تاتار (نوعاي) كوپەستەرىمەن قاتار ورىس ۇلتى بايلارى دا بولدى. بۇل – قازاق ازاتتىعىن ءتۇسىنۋ مەن الاش زيالىلارىنىڭ شىنايى تەڭدىك ۇرانىن تۇيسىنۋدەن وربىسە كەرەك.

تاعى ءبىر دەرەك: الاشقا رەسەي يمپەرياسى اۋماعىنان سىرت قىتاي قول استىنداعى قازاقتار دا, باسقا مۇسىلمان ۇلتتار دا كومەكتەسىپ تۇردى. وسىلايشا, الاشتىڭ سەرپىلىسىنە شەتتەگى اعايىن, ءتۇرلى ءميللات دوستىق كوڭىلمەن, ادام­شىلىق پەيىلمەن اتسالىستى. مىسال رەتىندە, 1916 جىلى قۇل­جاداعى قىزاي ەل اعالارى «ازا­مات سەرىكتىگىنە» 600 سوم جارنا بەرىپ, «قازاق» گازەتىنىڭ باسپاحانا ساتىپ الۋىنا ءتۇرلى سوماداعى ۇلەسىن قوستى (بۇل ىزگى شارانى وسى ايماقتا ۇيىمداستىرعان – ورال ءوڭىرىنىڭ تۋماسى, 1909 جىلدان باس­تان قۇلجاداعى قىزايلار اراسىندا مۇعالىم مولداعالي بەكتۇرلين ەدى). 1917 جىلى شاۋەشەك مۇسىلماندارى جەتىسۋداعى قىر­عىنعا ۇشىراعان اش-جالاڭاش قازاق-قىرعىزعا جاردەم پۇل اتادى. 1918 جىلى التايداعى اباق كەرەي جۇرت­شىلىعى ۇلت قازىناسىنا اق­شا جيناپ جىبەردى (بۇل ىزگى شارا­نى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى – كوك­شەتاۋ ءوڭىرىنىڭ تۋماسى, 1911 جىلدان باستان التايداعى اباق كەرەي اراسىندا مۇعالىم بولىپ تۇرعان سەيىتقازى نۇرتاەۆ ەدى). بۇل اقشانىڭ ەسەپ-قيسابى سول كەز­دەگى «قازاق» گازەتى, «سارىارقا» گا­زەتتەرىندە جاريالانىپ, ارناۋلى العىس ماقالامەن تاريحقا حاتتالدى.

حالىق ۇلتتىق بىرلىك پەن جەكە اۆتونوميا جولىندا كۇرەسكەن الاش قوزعالىسىنا تىلەۋلەستىگىن جارناما نەمەسە ماقتان ءۇشىن جاسامادى.

جالپى, ۇلت ۇعىمىندا كومەك سان سالالى. ايتالىق, الاش اسكەرى جاساقتالىپ, بولشەۆيكتەر­مەن سوعىسقان مەزگىلدە ەلەنا بوكەي­حانوۆا باستاعان ۇلت كوشباس­شى­لارىنىڭ جۇبايلارى دا سە­مەي قالاسىنداعى كۇندىز-ءتۇنى دامىل تاپپاي ەڭبەكتەنىپ, كيىم-كەشەك دايىندادى. بۇل تۋرالى «سارىارقا» گازەتىنىڭ №77 سانىندا الاش اسكەرىنىڭ باسشىسى حاميت توقتامىسوۆ حابارلادى. ۇلت ساردارى بىلاي دەيدى: «مەن قازاق اسكەرىنىڭ اتىنان اسكەردىڭ كيمىن تىگىپ بەرگەن الاش قالاسىنداعى حانىمدارعا كوپتەن-كوپ ءتاڭىر جا­رىلعاسىن ايتۋدى مىندەت كور­دىم. اسىرەسە كۇن-ءتۇنى دەمەي قىز­مەت قىلعان ەلەنا ياكوۆلەۆنا بوكەيحانوۆا, گۇلباھرام حانىم تىنىشباەۆاعا ءھام «الاش» باسپاحاناسىن باسقارۋشى شىنجى مىرزا كەرەيباەۆقا كوپتەن-كوپ ءتاڭىر جارىلقاسىن ايتامىن...».

ارينە, زيالى الاش حانىمدا­رىنىڭ ارعى جاعىندا ولارمەن ارا­لاس-قۇرالاس وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ ايەلدەرى دە بولعانىن ۇعۋ قيىنعا سوقپايدى.

جالپى, الاش جانە وزگە ەتنوس وكىلدەرى اراسىنداعى سەنىم, باۋىرلاستىق, دوستاستىق – جەكە زەرت­تەۋدى تالاپ ەتەتىن تاقىرىپ.

ءبىز تومەندە بولاشاق تىڭ زەرتتەۋلەرگە تامىزىق بولسىن دەپ, وقىرمان نازارىنا الاش قاي­راتكەرلەرىنە ىنتا-ىقىلاس كور­سەت­كەن, قيىن-قىستاۋ ساتتە جار­دەمدەسكەن وزگە ۇلت وكىلدەرى تۋرالى ەكى ماتەريالدى ۇسىنامىز.

مارقۇم وسپانبەك

وسپانبەكتىڭ كىم ەكەنىن, گازەتكە جازىپ تانىس­تىرار­لىقتاي نە ىستەگەنىن جازۋدى وزىمە بورىش ءبىلدىم.

وسپانبەكتىڭ اكەسى ءابدىباي اتال­عان تاشكەنتتىڭ سارتى ەدى. قازاقتان العان ەكى جاماعاتىنىڭ (جۇبايى.- رەد) كىشىسىنەن تۋعان كەنجە ۇلى ەدى.

وسپانبەك جاسىنان مۇسىل­مانشا, ورىسشا وقىپ, ەكى عىلىمنىڭ باسىن قوسىپ, كىرشىكسىز تازا تۇتقان جىگىت ەدى. قارقارالىنىڭ گورودسكوي ۋچيليششەسىن ءبىتىرىپ, پوشتا قىزمەتىنە كىرىپ, شەنەۋنىك بولىپ جۇرگەندە, ومسكى وكرۋگتىڭ پوشتا-تەلەگراف باستىعى وسپانبەكتى پاي­دالى جۇمىسكەر ەكەنىن ءبى­لىپ, قازاعى قالىڭ قاراعاندى زا­ۋىتىنىڭ پوشتوۆوي كانتورىنا باستىق قىلىپ ەدى. زاۋىتتا تۇرعان كەزىندە ومىر­دەن سوققى جەپ, قىزمەت ىزدەپ قاڭعىرىپ كەلگەن قازاق بالاسىنا مۇرشاسى جەتكەنشە بولىسىپ, ورنالاستىرۋشى ەدى. ماڭايىنداعى ەل دە, زاۋىتتاعى جۇمىسكەرلەر دە قىسىلعاندا اقىل سۇراپ, بىلىمىنەن پايدالانىپ وتىرۋشى ەدى. ءتۇبى سارت بولسا دا, ناعىز قازاقتىڭ وقى­­عاندارىنىڭ كوبىنە بەرگىسىز. ساياسي ىسكە قاتىناسىپ, قازاققا قىز­مەت قى­لۋدى وزىنە بورىش ساناعان جىگىت ەدى.

وسپانبەكتىڭ قازاققا قىل­عان قىزمەتتەرىنىڭ ءبىرى مىناۋ: قار­قارالىدا پوشتا-تەلەگراف كانتورىندا تۇرعان ۋاقىتتا احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ ۇستىنەن حۇكىمەتكە قارسى ادام دەپ كورسەتكەن شاعىم بويىنشا سەمەي جانارالى قار­قارالىنىڭ ۇيەزىنە تەلەگرام بەرگەن: «احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ءۇيىن ءتىنتىپ, اباقتىعا جاپ» دەپ. بۇل تەلەگرامدى وزگە شەنەۋنىكتەردەن وسپانبەك بۇرىن ءبىلىپ, جۇگىرىپ ماعان كەلىپ ايتتى: «اقاڭا بارىپ, تەزىرەك حابار بەر. حۇكىمەتكە قارسى قاعازدارىن تىقسىن!» دەپ. مەن بارىپ احمەتتىڭ بار كىتاپ-قاعازدارىن الىپ, تاڭ اتقانشا قارقارالىنىڭ تاسىنا اپارىپ, وسپانبەك ەكەۋىمىز تىعىپ ەدىك. ەرتەڭىندە احمەتتى ءتىن­تىپ, تۇك تابا الماسا دا, سەمەيگە ايداپ جىبەرىپ ەدى.

25 ءۇيىن جارلىعى وسپانبەككە دە تيمەي كەتپەپ ەدى. جۇرت ۇرىككەن قويداي ۇيلىعىپ, قايتەرىن بىلمەي ساسىپ تۇرعان كەزىندە اقىل ايتىپ, بىرقاتار ەلدى قىرعىننان امان الىپ قالىپ ەدى. كىسى ال­ماققا اقمولا جانارالى كوشوراماسالسكي (پ.ن.ماسالسكي-كوشۋرو. – رەد.) قا­راعاندى بارىپ, وسپانبەكتى كورىپ, «زياندى» تاۋىپ, ومبىنىڭ پوشتا-تەلەگراف وكرۋگىنە: «وس­پانبەك ءابديندى كەتىر. ايتپەسە, ءوزىم كەتىرەمىن» دەگەن زورلىعىمەن سەمەيگە جىبەرىلگەن ەدى. سەمەيدە سىرقاتتانىپ, دەم الۋعا بوستاندىق الىپ, قارقارالىعا قايتىپ بارعان كەزىندە وزگەرىس باستالىپ, جۇرت جۇمىسىنا بەلسەنىپ كىرىسىپ ەدى.

وسپانبەكتى جامانداعان, سىرتىنان ءبىر اۋىز وسەك جۇرگەن ەمەس ەدى. قاعىنعان قارقارالىنىڭ قاق ورتاسىندا جۇرسە دە, سوڭىنان ءسوز ەرتپەگەن كوپتىڭ سۇيكىمدىسى دەسەم وتىرىكشى بولماسپىن. وسپانبەكتىڭ تازالىعىن تاڭداپ, قارقارالى قازاعى ۇيەزنىي ازىق-ت ۇلىك كوميتەتىنىڭ ۋپراۆاسىنا اعزا سايلاعان ەدى. قارقارالىنىڭ ۇيەزنىي قازاق سوتىنا كىسى بەل­گىلەگەندە تارازىعا تارتىپ, وقى­عان­داردى ەلەكتەن وتكىزگەندە سارت­تىعىنا قاراماي, وبلاسنوي قازاق كوميتەتى سوتقا كانديدات قىلعان ەدى. وسپانبەكتىڭ ءوز باسىما قىلعان جاقسىلىعى مىناۋ: جاسىمدا جالاڭ اياق, جالاڭ باس وسپانبەكتىڭ ۇيىندە مالاي سياقتى بولىپ جۇرگەنىمدە وسپانبەكتەن ورىسشا مەن قازاقشا وقۋشى ەدىم. ماعان كيىم, قاعاز, كىتاپ, وقۋعا كەرەك باسقا اسپاپتاردى اپەرىپ, ءوزى وقىپ جۇرگەن گورودسكوي ۋچيليششەگە مەنى دە تۇسىرگەن ەدى. قارقارالىدا 4-5 جىل وقىعان سوڭ, ءوزىم قارايلاسامىن دەپ مەنى ومبىعا جىبەرىپ, اي سايىن حات جازىپ, اقشا جىبەرىپ, تارىقپا دەپ تۇرىپ ەدى. مەنىڭ ادام بولعانىم – وسپانبەكتىڭ ارقاسى.

قوش, سۇيكىمدى جولداسىم وسپان­بەك!

شىنجى كەرەيباەۆ

«سارىارقا» گازەتى, 2 يانۋار 1918 جىل, №27

ۇلت قازىناسى

15 فەۋرالدا سەمەي وبلىسىنىڭ پاۆلودار قالاسىندا ۇيەزنىي سيەز اشىلدى. بۇل سيەزگە تۇراعۇل, مىر­جاقىپ كەز كەلىپ, حالىقتىڭ باسى قوسىلعان جەردە ۇلت قازىناسى تۋرالى ءسوز سويلەپ, تۇسىندىرگەننەن كەيىن حالىقتىڭ رۋحى كوتەرىلىپ, ءبىر ءماجىلىستىڭ وزىندە 53 مىڭ 239 سوم ۇلت قازىناسىنا جازىلدى. جۇرتتىڭ كوبى سيەزگە كەلگەن جولاۋشى, كوبىنىڭ قالتاسىنا سالىپ كەلگەن اقشاسى بولماي, سول ارادا قولما-قول تاپسىرىلعانى – 21 مىڭ 939 سوم, ەلگە بارىسىمەن تاپسىرماق بولعان اقشا 31 مىڭ 300 سوم بولدى. حالىق كوبىرەك جيىلعان بولسا, اقشا دا كوبىرەك جينالاتىن ەكەن. بىراق جەر شالعايلىقتان سيەزگە ءبىر ۇيەزدىڭ وكىلدەرى تۇگەل كەلمەگەن ءھام ءىرى بايلار دا ەلدە ەكەن. سيەزگە كەلگەندەردىڭ تارتىنىپ قالعانى بولعان جوق. ءبىرلى-جارىمدى باي ءھام باسشى ادامدار ول ماجىلىستە سۋىرىپ اقشا سالماسا دا, ەلگە بارىپ, جۇرتتىڭ باسىن قوسىپ, باسشىلىق ەتىپ, ۇلت قازىناسىن مولايتامىز دەگەن ۋاعدالارىن بەرىستى. بۇل ۋاعدا, بۇل جىگەر بەرگەننىڭ دە, بەرمەگەننىڭ دە اۋىزىندا ءھام كوڭىلىندە بولىپ, تۇس-تۇستان ەلگە ۇعىندىرماق ءھام ۇلت قازىناسىن كوركەيتۋ جولىندا ايانباي قىزمەت ەتپەك بولىستى.

ۇلت قازىناسى ءسوز بولعاندا حالىقتىڭ رۋحى كوتەرىل­گەندىگى سون­داي:

– اينالدىرعان ءۇش تايىنشام بار ەدى, ۇلت قازىناسىنا سونىڭ ءبىرىن بەردىم. ساتىپ اقشاسىن الىڭدار, – دەپ ءبىر كەدەي كەلدى.

– بارىم وسى. الاش جولىندا ايانار تۇگىم جوق, مالىم تۇگىل, باسىم قۇربان, – دەپ جىلامسىراپ ءبىر كەدەي شال كەلدى.

بايلارعا قاراپ: «پارتياعا دا نەشە مىڭداپ شاشاتىنسىڭدار, بەرەتىن جولدارىڭ وسى. ءبىز, كەدەيلەر, الاش جولىنا باسىمىزدى بەرۋگە دايارمىز, سەندەر مالدارىڭدى اياما!» دەپ ايقايلاعان كەدەيلەردىڭ ءسوزى كوڭىلدى بالقىتقانداي اسەر بەردى.

مۇحتار جالەلاددين ۇلى دەگەن جىگىت:

– اقشام جوق. جەگىپ جۇرگەن اياۋلى ەكى سارى اتىم بار, ۇلت قا­زىناسىنا سالدىم. قازىر بىرەۋىڭ بازارعا شىعا­رىپ ساتىڭدار, – دەپ قالادا تۇراتىندارعا امانات تاپسىردى.

پاۆلودار قازاعىنىڭ بىرلىك-بەرەكەسى, ۇلتشىلدىعى اسا كوزگە كورىندى. زامان تۇرلەنىپ تۇرعاندا الالىق, التىاۋىزدىق, ىرىگەن-شى­رىگەندىك كورمەدىك. شاشاۋ شىق­پاستان الاش تىلەگىنىڭ ۇستىندە ەكە­نىن بايقاپ, قۇدايعا شۇكىرشىلىك قىلدىق, قۋاندىق.

الاش بالاسى بىلاي تۇرسىن, پاۆلودارداعى ازعانتاي نوعاي اعايىنداردىڭ الاشقا تىلەكتەستىگى, تۋىسقاندىعى ارتىقشا كورىندى. ۇلت قازىناسى ءسوز بولعان سوڭ, كە­رەكۋ نوعايلارى 8 جارىم مىڭ سوم بەردى, تاعى دا جيناماقشى. بۇل اعايىندارعا الاش اتىنان اللا ريزا بولسىن ايتىلدى. الاش قازىناسىنا استىنداعى جالعىز اتىن ءتۇسىپ بەرگەن نوعاي بولدى. اتى – حافيز ساتاروۆ.

قانداسىمىز, دىندەسىمىز نوعاي اعايىندار بىلاي تۇرسىن, ۇلت قازىناسى تۋرالى ءسوز سويلەنگەندە تىڭداپ تۇرعان گاۆريل كولموگوروۆ دەگەن ورىس كەلىپ, ءبىر مىڭ سوم اق­شاسىن سۋىرىپ ورتاعا سالدى. «قا­زاقپەن كورشى ورىس ەدىم» دەپ, ءار ىسىمىزگە تىلەكتەستىگىن ءبىلدىردى.

قۇدايعا شۇكىر, پاۆلودار قازاعى كولموگوروۆتان ءبىزدى ۇيالتقان جوق. وزگە ەلدەر دە ۇلت قازىناسى ءسوز بولعاندا كولموگوروۆتىڭ ءىسىن ۇمىتپاسىن...

ءسويتىپ, پاۆلودار ەلى وزگە جۇرت­قا ۇلگىلى ءبىر ىزگى ىسكە مۇرىندىق بولدى. ءار جەردە ءار ەل وسىنداي قي­مىلدايتىن بولسا نامىس-جىگەرى, ۇلت قانى قاينايتىن بولسا قازىنا تابىلاتىندىعى يمانىمىزدى كۇشەيتتى.

قازىناسىز ءىس بىتپەيتىندىگى بەلگىلى. نەشە ايدان بەرى زور ماقسات, ىلگەرى تىلەۋدىڭ ۇستىندەمىز. بىراق قۇر تىلەكپەن الىسقا كەتە المايمىز. ءبىلىمدى – ءبىلىمىن, باي – مالىن, جاس – قايراتىن, قارت – قاريالىعىن ۇلت جولىنا ايانباي جۇمساپ, الاش كوشىن جولدا قالدىرماي, ماقسۇتتى قونىسىنا قوندىرعانشا تۇندە ۇيقى, كۇندىز كۇلكىدەن بەزبەسەك, جاندى قۇربان, مالدى پيدا قىل­ماساق, باسىڭ بازارعا, مالىڭ تا­لاۋعا ءتۇسىپ, قور بولعان كۇنى وكى­نىش­تەن پايدا جوق. ونداي كۇندى قۇداي بىزگە كورسەتپەسىن.

ساداقاڭدى ساۋىڭدا بەر, الاش!

م-يار [مىرجاقىپ دۋلات ۇلى]

«سارىارقا» گازەتى, 3 مارت 1918 جىل, №31

ازىرلەگەن

اباي مىرزا,

مۇراتانۋشى