– سالەم, ميساكي! ەسىمىڭىز ادەمى ەكەن. سۇراعىمدى ەڭ اۋەلى وسىدان باستايىن: جاپون تىلىندە اتىڭىز قانداي ماعىنا بەرەدى؟
– راحمەت! مەنىڭ ەسىمىم «ادەمى گۇل» دەگەندى بىلدىرەدى. سوعان وراي قازاقستانداعى دوسىم ماعان «ايگۇل» دەگەن قازاقشا ەسىم بەردى.
– الەۋمەتتىك جەلىدەگى اقپاراتتاردان بىلۋىمشە, ءسىزدىڭ قازاق تىلىنە, جالپى قازاقستانعا قىزىعۋشىلىعىڭىز دەنيس تەننىڭ ونەرىن كورگەننەن كەيىن باستالىپتى. وسى جايىندا ايتساڭىز.
– ءيا, مەن دەنيستىڭ ونەرىن العاش رەت سوچي وليمپياداسىندا تاماشالادىم. شىنىن ايتسام, ونىڭ ونەرىنە ءبىر كورگەننەن عاشىق بولدىم. سوندىقتان دەنيستىڭ سويلەگەن سوزدەرىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ورىس ءتىلىن ۇيرەنە باستادىم. قازاقستانمەن دە تانىسۋىم وسى كەزدەرى باستالدى.
2017 جىلى «استانا EXPO» كورمەسى وتكەندە وسىندا كەلىپ جۇمىس ىستەدىم. ول ۋاقىتتا مەن ورىس تىلىندە سويلەيتىن ەدىم. دەگەنمەن ءبىر كۇنى «سالەمەتسىز بە», «راحمەت», «مەن جاپونيادانمىن» دەگەن قاراپايىم قازاقشا سوزدەردى ۇيرەنىپ, ايتىپ ءجۇردىم. جاپون قىزىنىڭ قازاق تىلىندە سويلەگەنىن كورگەن جەرگىلىكتى ادامدار تاڭدانىستارىن جاسىرماي, قۋانىپ قالاتىن ەدى. ولاردىڭ جىلى ءىلتيپاتى مەنى قاناتتاندىرىپ, قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە بەل بۋدىم.
كورمە بىتكەننەن كەيىن جاپونياعا ورالىپ, قاراجات جيناپ, 2022 جىلى قىركۇيەكتە الماتىعا كەلدىم. قازىرگى كۇنى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جوعارى وقۋ ورنىنا دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ فاكۋلتەتىندە شەتەلدىكتەردىڭ تىلدىك دايىندىعى كافەدراسىندا قازاق ءتىلىن ۇيرەنىپ ءجۇرمىن.
– قازاقشا ءماتىن جازۋىڭىزعا, ءسوز ساپتاۋىڭىزعا قاراپ ءتىلدى جاقسى دەڭگەيدە مەڭگەرگەنىڭىزدى بايقاپ وتىرمىن. جالپى, قازاق ءتىلىن ءبىلۋ سىزگە نە بەردى؟ قانداي پايداسى بولدى؟
– ەڭ بىرىنشىدەن, مەن قازاق حالقىن جاقسى كورەمىن. سوندىقتان قازاق ءتىلىن ءبىلۋدىڭ مەن ءۇشىن پايداسى مول. بۇرىنعى ورىسشا عانا سويلەگەن كەزبەن سالىستىرعاندا قازاق ءتىلى ارقىلى قازاقتارمەن جاقىنىراق تانىسۋعا بولاتىنىن سەزىنەمىن. ءتىپتى تاكسيدە وتىرعاندا دا قازاقشا سويلەسەم, جۇرگىزۋشىلەر قۋانىپ قالادى. ءوزىم دە ارامىزدا وسىنداي سىيلاستىق بولعانىنا ريزامىن. سۇحباتتى دا گازەتكە ءبىرىنشى رەت بەرىپ وتىرمىن, بۇل دا مەنىڭ قازاق ءتىلىن بىلگەندىگىمنىڭ ارقاسى. وتە قۋانىشتىمىن.
– جاپونيا – ءوز ءتىلىن, ءداستۇرىن, ءدىلىن جوعارى دەڭگەيدە ساقتاپ وتىرعان ەل. ال ءبىزدىڭ ەلدەگى ءتىل جاعدايىنا قانداي باعا بەرەر ەدىڭىز؟
– ءيا, ءسىز ايتقانداي, جاپونيا مەن قازاقستاندا ءتىل ماسەلەسىندە ايىرماشىلىق بار. مەنىڭشە, ەكى ەلدەگى جاعدايدىڭ جاقسى جاعىمەن قاتار, پروبلەماسى دا جوق ەمەس. مىسالى, جاپونيادا حالىقتىڭ 99%-ى جاپونشا سويلەيدى. ءبىزدىڭ ەلدە جاپون تىلىنەن باسقا ءتىلدى ءبىلۋدىڭ كەرەگى جوق. سول سەبەپتى مەكتەپتە 10 جىل بويى اعىلشىن ءتىلىن وقىتقانىنا قاراماستان جاپوندار اعىلشىنشا سويلەي المايدى. ولار تەك ەمتيحان تاپسىرۋ ءۇشىن وقيدى.
ال قازاقستاندا بارلىق حالىقپەن ەركىن سويلەسۋ ءۇشىن ەكى ءتىلدى ءبىلۋ كەرەك. ارينە, قازاق ءتىلىنىڭ جاعدايى الاڭداتادى. مىسالى, باعانا مەن شاشتارازعا بارىپ, قازاقشا سويلەپ ەدىم, ول ءوز ءتىلىن بىلمەيتىن بولىپ شىقتى. دەگەنمەن, ەكىنشى جاعىنان سىزدەردە جاپوندارعا قاراعاندا ەكى ءتىل ءبىلۋدىڭ ارقاسىندا باسقا دا تىلدەردى ۇيرەنۋ ءۇشىن پسيحولوگيالىق كەدەرگى از. قازاقستاندا مەكتەپ وقۋشىلارى دا اعىلشىنشا جاقسى سويلەيدى ەكەن. قازىرگى زاماندا مۇنىڭ پايداسى كوپ, ويتكەنى اعىلشىن ءتىلىن بىلگەن ادام كوبىرەك اقپارات الادى. وسى جاعىنان قازاقستانداعى ءتىل جاعدايىنىڭ پايدالى تۇستارى دا بار ەكەنىن ايتقىم كەلەدى.
– ءسىز قازاق ءتىلىن 7 ايدىڭ ىشىندە ۇيرەنىپ العان ەكەنسىز. بىرەۋلەر قازاق ءتىلى الەمدەگى ەڭ قيىن تىلدەردىڭ ءبىرى دەيدى. ءسىز مۇنىمەن كەلىسەسىز بە؟
– ادامنىڭ ءتىلدى مەڭگەرۋى ونىڭ بۇعان دەيىن قانداي تىلدە سويلەيتىنىنە بايلانىستى. مىسالى, قازاق جانە جاپون تىلدەرى گرامماتيكالىق تۇرعىدا ۇقساس. سوندىقتان جاپون ءتىلىنىڭ قۇرىلىمىن بىلەتىن ادامعا قازاقشانى ۇيرەنۋ اسا قيىن ەمەس. ەكەۋى دە جالعامالى تىلدەرگە جاتادى. ياعني ءتۇبىر ءسوز وزگەرمەيدى, وعان جالعاۋلار مەن جۇرناقتار جالعانىپ وتىرادى. سويلەمدەگى سوزدەردىڭ ورنالاسۋ ءتارتىبى دە ەكى تىلدە بىردەي. تەك جاپوندارعا قازاقشا سوزدەردى ايتۋ جاعى قيىنداۋ. سەبەبى جاپون تىلىندە 20-عا جۋىق فونەما قولدانىلسا, قازاق تىلىندە 35-كە جۋىق فونەما بار.
ءبىر ماسەلەنى ايتايىن. جاپوندار ءۇشىن قازاق ءتىلىن ۇيرەنەتىن وقۋلىقتار مەن سوزدىكتەر جوقتىڭ قاسى. بار بولسا دا, تابۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان مەن جاپوندارعا ارناپ قازاق ءتىلىن ۇيرەتەتىن وقۋلىق جازىپ جاتىرمىن.
– دەنيس تەننەن بولەك باسقا دا قانداي تانىمال قازاقتاردى بىلەسىز؟..
– ماعان قازاق مۋزىكاسى وتە ۇنايدى. ماسەلەن, ديماش, «Ninety One» سياقتى الەمگە ايگىلى انشىلەردى تىڭدايمىن. ايقىن تولەپبەرگەن, زيرۋزا, عازيزحان شەكەربەكوۆتى دە ۇناتامىن. ال سوڭعى كۇندەرى قۇرماش ماحاننىڭ «اياۋلىم» ءانىن تىڭداپ ءجۇرمىن.
– ءبىر جىل قازاق ءتىلىن ۇيرەنگەن سوڭ نە ىستەيسىز؟ بولاشاققا جوسپارىڭىزبەن بولىسە وتىرساڭىز؟
– مەنىڭ ارمانىم – قازاقستاندى الەمگە تانىستىرۋ. سول ءۇشىن بولاشاقتا ينتەرنەتتە كوپ ماقالا جانە ۆيدەو شىعارماقپىن. ەكىنشىدەن, قازاقستاندا جاسالعان ساپالى زاتتاردى جاپونياعا اپارىپ ساتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىن. ۇشىنشىدەن, قازاق جانە جاپون تىلدەرى سويلەمدەرىنىڭ دەرەكقورىن جاساعىم كەلەدى. ال, تورتىنشىدەن, جاپونيادا قازاق مادەنيەتىن تانىستىراتىن ءىس-شارالار ۇيىمداستىرسام دەيمىن.
– سوڭعى سۇراعىم, ەلىمىزدە ءوز انا تىلىندە سويلەي المايتىن وتانداستارىمىز ءالى دە كوپ. ولارعا نە ايتار ەدىڭىز؟
– مەن شەتەلدىكپىن, سوندىقتان بۇل تاقىرىپتا ەشتەڭە دەي المايمىن. الايدا ءبىر ايتاتىنىم: قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋ وتە قىزىق!
– انا تىلىمىزگە دەگەن ماحابباتىڭىز ءۇشىن سىزگە راحمەت!
اڭگىمەلەسكەن
ەسكەندىر زۇلقارناي,
«Egemen Qazaqstan»
