اۋەلى تۇسىندىرە كەتەيىك, كەرجاق دەپ وتىرعانىمىز ۇلت ەمەس. ورىس ۇلتىنىڭ ىشىندەگى ءدىنى بولەك, ءداستۇرى وزگەشەلەۋ قاۋىم دەسە بولار. ءتىپتى اتا ءدىنىن ۇرپاقتارى ءالى كۇنگە دەيىن ۇمىتپاي كەلە جاتىر. وسكەمەندە وزدەرىنىڭ جەكە شاعىن شىركەۋىنە دەيىن بار. بايقاعانىمداي, كەرجاقتار ەسكى ءدىن ۇستانۋشىلاردىڭ ۇرپاقتارى ەكەنىن ەش جاسىرمايدى. شىركەۋ اۋلاسىندا سەنبىلىكتە جۇرگەن جاس شاماسى الپىستى القىمداپ قالعان ايەلدى جاسقانشاقتاي بارىپ سوزگە تارتىپ ەدىم, ءومىربايانىن ايتىپ, زىرلاي جونەلدى.
– قازاقستان دەگەن ءبىر شاڭىراق استىندا بەرەكە-بىرلىكتە ءومىر ءسۇرىپ جاتقاندىقتان, ۇلتقا ءبولىنۋ تۇسىنىگى جوق مەندە. ءار ۇلتتىڭ سالت-ءداستۇرىن, ءتىلىن, ءدىنىن سىيلايمىز. قۇرمەتپەن قارايمىز, – دەدى ءوزىن ۋليانا كورابەينيكوۆا دەپ تانىستىرىپ جاتىپ.
اڭگىمەلەسە كەلە, «كەرجاقتار ەشكىممەن ارالاسپايدى, بوگدە ادامعا زات بەرمەيدى» دەگەن سەكىلدى تۇسىگىمىزدى جوققا شىعارعانداي بولدى. ايتپەسە, كورشى-قولاڭمەن, تۋعان-تۋىسىمەن ارالاس-قۇرالاسى جوق بىرەۋدى ءبىلىپ قالىپ جاتساق, «كەرجاق» دەپ كەمسىتەتىنىمىز بار. كىم ءبىلسىن, ءدىنى مەن ءداستۇرى ءبىر بولعانىمەن, بەس ساۋساق بىردەي ەمەس. ولار داعى ەت پەن سۇيەكتەن جارالعان ادام بالاسى. ەڭ باستىسى, كىسىلىك كوزقاراستارى ءتۇزۋ بولسىن!
– اكەم, اتام قازاقستاندا تۋعانىن بىلەمىن. ارعى اتالارىمىز جەر اۋىپ كەلدى دەپ وتىراتىن ۇلكەندەر. كەلە سالا قازاق حالقىمەن ەتەنە ارالاسىپ, ءبىرى بىلمەگەنىن بىرىنە ۇيرەتكەن ەكەن. قازاقستانعا العاش كەلگەن ەسكى ءدىن ۇستانۋشىلار تابيعاتتا تىرشىلىك ەتىپ كەتۋگە شەبەر بولعان ەكەن. التايدىڭ تابيعاتى قاتال, ءومىر ءسۇرۋ قيىن. الايدا بەرەر ىرىزدىعى مول. تەك پايدالانا ءبىل. ول زاماندا جەتى اي قىستان امان شىعۋدىڭ ءوزى قيامەت بولعان سەكىلدى. كوبىنەسە اتالارىمىز اڭشىلىقپەن كۇن كورگەن. بورەنەدەن قيىپ ءۇي تۇرعىزعان, ەگىن ەككەن, مال باققان. بىراق تابيعاتپەن بىتە قايناسقان حالىق بولعاندىقتان, اعاشتى الباتى كەسۋ, اڭ-قۇستى كوزسىز اۋلاۋ دەگەننەن اۋلاق. تەك تىرشىلىك ءۇشىن عانا. ماقتانعانداي بولمايىن, التايدا العاش ارا ۇستاپ, بال شايقاۋدى ەسكى ءدىن ۇستانۋشىلار باستاعان. مارالدى قولعا ۇيرەتىپ, مۇيىزىنەن ەم-ءدارى جاساپ, قىتايعا وتكىزگەن ەكەن. سول تۇستا جەرگىلىكتى قازاقتار بال شايقاۋدى ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدان ۇيرەنسە, قولونەر بۇيىمدارىن جاساۋدى بىزگە ۇيرەتكەن ەكەن. قايىس يلەۋ, تاسپا ءتىلۋ سەكىلدى كۇندەلىكتى كادەگە جارايتىن ونەردى جەرگىلىكتى قازاقتار كورسەتىپتى. سول زاماندا قازاقستانعا تابان تىرەگەن ەسكى ءدىن ۇستانۋشىلار قازاقشا سويلەۋگە دە تىرىسىپ باققان. سونداعى اتا-بابامىزدىڭ قايسارلىعىنا تاڭىم بار. ەستۋىمشە, قولدارىندا تۇز, وققا ءدارى, وتتىق بولسا بولدى, تابيعاتتا وپ-وڭاي تىرشىلىك ەتىپ كەتە الادى ەكەن. مەن بۇقتىرمانىڭ وڭ جاعالاۋىنداعى بەكالقا دەگەن اۋىلىندا تۋىپ-ءوستىم. ەرتەرەكتە, وتكەن عاسىردىڭ 60 جىلدارى مەكتەپ بىتىرە سالا, ءبىلىم قۋىپ, وسكەمەنگە كەلدىم. وقۋ وقىدىم, تۇرمىسقا شىقتىم. ەڭبەك ەتتىم. سودان بەرى بۇل قالادان تابان اۋدارمادىم. قالالىق بولىپ كەتكەنىممەن, ءوز ءدىنىمدى, ءدىلىمدى ۇمىتقان جوقپىن, – دەيدى ۋليانا كورابەينيكوۆا.
ايتسا ايتقانداي, قازاق حالقى قاي ۇلتقا بولسىن, قۇشاعىن جايدى, ءۇزىم نانىمەن ءبولىستى. كەرجاقتاردىڭ جەرىمىزگە وڭاي ءسىڭىسىپ كەتكەنى دە قازاق حالقىنىڭ دارحان كوڭىلىنىڭ ارقاسى. ۋ.كورابەينيكوۆا ايتپاسا, قازاق پەن كەرجاقتىڭ مالى قورالاس, وزدەرى ارالاس بولعانىن ءبىرىمىز بىلسەك, ءبىرىمىز بىلمەپپىز. بىزگە بەينە ءبىر ەسكى ءدىن ۇستانۋشىلار جەكە توپتاسىپ, تاۋ اراسىندا جەكە-دارا ءومىر سۇرەتىندەي كورىنەتىن. دەسە دە, العا ۇمتىلىپ تۇرعان حالىق. ايتپەسە, اۋلاعان اڭ تەرىسىن, بۇعى ءمۇيىزىن قىتايعا جەتكىزىپ, ايىرباس جاسار ما ەدى؟ قىتايعا عانا ەمەس, قازاقستانعا كەلگەن ورىس كوپەستەرىمەن دە ساۋدا جاساسىپ وتىرعان. ايتا كەتەرلىگى, التاي وڭىرىندە دارىلىك ءشوپ جيناپ, ونى بۇعى مۇيىزىمەن قايناتىپ, پانتى ۆانناسىن جاساعان دا ەسكى ءدىن ۇستانۋشىلار دەسەدى. ونىمەن قويماي, ۇستالىققا, قۇرىلىسقا دا شەبەر بولعان. قاراعايدان قيىپ كوتەرگەن ۇيلەرىنىڭ ءوزى ەرەكشەلەنىپ تۇرادى. تەرەزەلەرىنىڭ جاقتاۋلارىن وزدەرىنە ءتان ويۋ-ورنەكپەن كومكەرىپ, كورىك بەرىپ قويار ەدى. دەسەك تە, العاش كوشىپ كەلگەن جىلدارى بىردەن ءۇي تۇرعىزا قويماعان. جەر قازىپ, ورمان-توعاي اراسىندا جاسىرىن ءومىر سۇرگەن. XVII عاسىردا «كەشىرىم» العان سوڭ عانا اعاش جىعىپ, ەڭسەلى ءۇي كوتەرىپ تۇرمىستارىن تۇزەي باستاعان. كەرجاقتاردىڭ اۋىلىن تۇرعىزعان ۇيلەرىنە قاراپ-اق تانۋعا بولادى. اسىرەسە, مۇنداي ۇيلەر كاتونقاراعايدىڭ كوروبيحا, بەكالقا, اقسۋ, بارلىق اۋىلدارىنان, ريددەردىڭ پوپەرەچكاسىنان, ءۇبى وزەنىنىڭ جاعاسىنان كەزدەستىرۋگە بولادى. الىسقا بارماي-اق وسكەمەندەگى ەتنواۋىلعا جول تۇسسە, باي-كوپەس بولعان ەسكى ءدىن ۇستانۋشىنىڭ قوس قاباتتى بورەنە ءۇيىن كورۋگە بولادى. ونى بەرتىندە بارلىق اۋىلىنان بۇزىپ اكەلىپ, مۋزەي رەتىندە سول جاعالاۋ پاركىنە تۇرعىزعان. بۇل پاركتە كەرجاقتىڭ عانا ەمەس, ەلىمىزدە تۇرىپ جاتقان بارلىق ۇلتتىڭ داستۇرىنەن, تۇرمىس-تىرشىلىگىنەن حابار بەرەتىندەي ۇيلەردىڭ وننان استامى بار.
ەسكى ءدىن ۇستانۋشىلاردىڭ ۇرپاعى ۋليانا كورابەينيكوۆا ايتقانداي, كەرجاقتىڭ تۇرمىس-سالتىن تەرەڭ تارقاتىپ جازۋ ءۇشىن اۋىلدارىن ارالاپ كورۋ كەرەك. تۇرعىندارىمەن تىلدەسىپ, تاريحىنا تەرەڭ ءۇڭىلۋ كەرەك شىعار. سوندىقتان دا بۇل تاقىرىپتىڭ نۇكتەسى بۇگىن قويىلمايدى.
شىعىس قازاقستان وبلىسى
