جىل ون ەكى اي بويى تىنىمسىز تىرلىكتى قاجەت ەتەتىن مال شارۋاشىلىعى مول ەڭبەك پەن جاۋاپكەرشىلىكتى ۇناتادى. ال قارا جەردىڭ ارقاسى سوگىلىپ, كوك شىعا باستاعاندا مالشىلار قاۋىمىنىڭ يىعىنا تۇسەر سالماق تا ەسەلەنە ءتۇستى. اتاكاسىپتى ءناسىپ ەتكەن اعايىن شىعىنسىز ءتول الۋ ءۇشىن ۋاقىتىن دا, كۇش-قايراتتارىن دا اياپ جاتقان جوق.
جالپى, اتالعان اۋداندا ۇساق ءمۇيىزدى قوي-ەشكىنىڭ سانى 170 مىڭ بولسا, ونىڭ 90 300-ءى انالىق باستى قۇرايدى. قازىر, شاعان تاۋىنداعى شارۋالار مال تولدەتۋ قامىمەن شاپقىلاپ ءجۇر. كوكسۋ اۋدانىنا قاراستى قابىليسا اۋىلدىق وكرۋگىندەگى 76 شارۋا قوجالىعىندا بيىلعى ءتول ءۇنى كوك اسپاندى تەربەپ تۇر. وزىنەن گورى مالدىڭ جايىن كوبىرەك ويلاپ, مال باسىن كوبەيتۋ جولىندا تىنىمسىز ەڭبەكتەنىپ جاتقان شوپانداردىڭ جۇمىسى قاۋىرت. ءبىز ارنايى ساپارمەن بارعان «سارىوي» شارۋا قوجالىعىندا دا شوپان-اتا ءتولى شارۋا باققان ازاماتتىڭ كوڭىلىن ورنىقتىرعان.
«بيىلعى قىستىڭ كارىن بىلەسىزدەر. قانشالىقتى قيىن تيسە دە, كوكتەمگە ەسەندىكپەن جەتتىك. مال تولدەتۋ ماۋسىمىنىڭ جالپى ناتيجەسى قىستىڭ جايلى-جايسىزدىعىنا بايلانىستى بولادى دەسەك تە, ءبىز ءار 100 ساۋلىققا شاققاندا قوزى ەسەبى 90-نان اينالادى دەپ بولجاۋدامىز», دەيدى «سارىوي» شارۋا قوجالىعىنىڭ يەسى ەردەن بەيسەنوۆ.
سوناۋ 1996 جىلى قۇرىلعان بۇل شارۋا قوجالىعىنىڭ بۇگىندە شارۋاسى شالقىپ تۇر. قىستاۋ ورنىندا مەرينوس قويىنىڭ 650 باسى تولدەپ جاتىر. مۇنىڭ سىرتىندا كارى مالداردى اۋىستىراتىن 150 باس توقتى-تورپاق بار. ايتسە دە قوجالىق يەسى جايىلىمنىڭ كولەمىنە بايلانىستى اسىل تۇقىمدى قويدىڭ سانىن ارتتىرۋدى كوزدەمەيتىنىن, وسى ەسەپتى ساقتاۋدى ماقسات تۇتقانىن جەتكىزدى.
بۇل قوجالىقتان تۇقىم الىپ, قويىن اسىلداندىرعىسى كەلەتىندەر دە بارشىلىق ەكەن. سونىمەن قاتار ءتورت ت ۇلىكتىڭ ءىرى قارا, جىلقى ءتۇرىن دە ءوسىرىپ, باپتاۋدا. سوعان وراي قوجالىق جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندە كوكتەۋ, جايلاۋ, كۇزەۋ, قىستاۋعا كوشىپ, اتا-بابا ءومىر سالتىن ۇستانىپ كەلەدى.
«قوجالىققا تيەسىلى 98 گەكتار ەگىس القابىنا ارپا ءوسىرىپ, ونى تەك مال ازىعى رەتىندە قامباعا جينايمىز. قىردىڭ, بەتكەيدىڭ قاۋ ءشوبىن شاۋىپ الامىز. مەرينوس قويدىڭ ەتى ءتاتتى ءارى تىعىز بولاتىندىقتان سۇرانىس كوپ. سوندىقتان قويدىڭ بۇل ءتۇرىن سانالى تۇردە وسىرۋدەمىز», دەيدى ە.بەيسەنوۆ.
قازاقى جابىنىڭ 350 باسى توسكەيىندە كىسىنەگەن قوجالىقتا 8 ادام جۇمىس ىستەيدى. ءبارى شاي-تۇز بەن كوجە-قاتىق ەسەبىنەن تىس 200 مىڭ تەڭگەدەن استام جالاقى الادى. قىزمەتكەرلەرگە كەرەكتى ازىق-ت ۇلىك, قۇرال-جابدىقتار, ارنايى كيىمدەر دە دايىن. مالدىڭ دا كۇيى وڭدى. ۆەتەرينارلىق ءدارى-دارمەك پەن جەمشوپتەن قىسىلىس جوق. ەندىگى مىندەت قورادان ەرەتىن قوڭىردىڭ باسىن كوككە امان جەتكىزۋ. ول ءۇشىن وسىنداعى جۇمىسشىلار ءبىر ساتتە تىنىم كورمەي, ەڭبەكتەنىپ جاتىر.
ارىدەن تارقاتساق, «قوي شەلدى بولماي, ءتولدى بولمايدى» دەگەن اتالارىمىزدىڭ ءسوزى بار. بۇل كەزەڭدە قىس بويى جاقسىلاپ قاراعاننىڭ ارقاسىندا ءتورت ت ۇلىك مال قوڭدى بولادى. بۇل دا مالدىڭ تولدەۋىنە ەلەۋلى اسەر ەتەتىنى انىق. بالا كەزىمىزدە تاڭ بوزارىپ اتىسىمەن مالدى ورىسكە قاراي ايداپ شىعىپ, جايلاۋدىڭ جايماشۋاق كۇنىنە كوڭىلىمىز مارقايىپ جۇرەتىن. بارلىق قوزى قىر باسىندا ويناقتاپ اسىر سالاتىن. مۇندايدا قوزى مەن قويدىڭ ماڭىراۋىنان قۇلاق تۇناتىن ەدى. قوشاقاندار قۇلدىراڭداپ ويناي باستاسا, قويلار جەردەن باسىن الماي كوك ءشوپتى جەي باستايدى.
«تولدەيتىن مال بەلگىلى بولىپ تۇرادى. رەڭى بۇزىلىپ, قايتا-قايتا جاتا بەرەدى. سوسىن ءبىز ونى وتاردان ءبولىپ الىپ, ەرەكشە كۇتىمگە الاتىنبىز. ءتىپتى جاڭا تۋعان قوزىلاردى اۋىزداندىرىپ, قورانىڭ جىلى بولۋىن قاداعالاپ, ەرەكشە كۇتىم جاسالعان قوزىلار وسۋگە تالپىنىس جاسايدى», دەيدى مۇنداعى شوپاندار.
ءيا, مال تولدەتۋ – مالشى ءۇشىن ەڭ قيىن دا, جاۋاپتى كەزەڭ. شوپاندار «قويىم ەگىزدەن قوزداسىن» دەپ تىلەسە, ساقمانشىلار ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت ءبولىپ الىنعان ءتولدىڭ امان قالۋى ءۇشىن جانتالاسادى. سەبەبى ءاربىر ءتول – ەرتەڭگى كۇننىڭ بە-
رەكەسى.
اتاكاسىپپەن بەرەكەسى كىرگەن تاعى ءبىر شارۋا يەسىمەن دە ديدارلاستىق. وڭىردە مەملەكەت تاراپىنان قايتارىمسىز كومەك الىپ, شارۋاسىن شالقىتىپ وتىرعان جاندار جىل ساناپ كوبەيىپ كەلەدى. سولاردىڭ ساناتىندا كوكسۋ اۋدانىنا قاراستى كولباستاۋ اۋىلىنىڭ تۇرعىنى, «ۇيىمحان» جەكە كاسىپ يەسى ومىربەك قازىبەك ۇلى دا بار. ول 2016 جىلى مەملەكەتتەن 1 ميلليون تەڭگە قايتارىمسىز كومەك العان. اتالعان قارجىعا سول كەزدە ء«الپى», «زانين» تۇقىمدى 9 باس ەشكى مەن 1 تەكە ساتىپ الىپ, كاسىبىن باستاعان. بۇگىندە بۇل اسىل تۇقىمدى ەشكىلەرىنىڭ سانى 130-دان اسقان ەكەن.
نەگىزىنەن «زانين» جانە «الپىلىك» تۇقىم سۇتتىلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. ءبىر ەشكىدەن ورتا ەسەپپەن 3-5 ليتر ءسۇت الىنادى ەكەن. بۇل جايلى «ۇيىمحان» جەكە كاسىبىنىڭ يەسى:
«اسىل تۇقىمدى ەشكىلەرىمىزدەن الىناتىن ءسۇتتى ەل شيپا ەسەبىندە تۇتىنادى. نەگىزىنەن ءسۇتتىڭ باسىم بولىگىن تۇراقتى تۇردە اۋدان ورتالىعىنداعى «ارقاباەۆ» جانە تالدىقورعان قالاسىنداعى «JLC» ءسۇت زاۋىتىنا وتكىزەمىز. تابىسىمىز تىرشىلىگىمىزدى جانداندىرۋعا تولىعىمەن جەتىپ جاتىر», دەيدى ول.
كاسىپ يەسى الداعى ۋاقىتتا قورا-جايىن كەڭەيتىپ, ءورىسىن مولايتىپ الىپ, ەشكىنىڭ تەك ء«الپى» تۇقىمىن كوبەيتۋدى كوزدەپ وتىر. ءسۇتتى ەشكىنىڭ نارىقتاعى باعاسى دا قىمبات كورىنەدى. ماسەلەن, ءبىر باس ەشكىنىڭ قۇنى 350 مىڭ تەڭگە بولسا, لاعىنىڭ ءوزى 100 تەڭگە تۇرادى. بۇل تۋرالى اڭگىمەلەگەن كاسىپكەر ەڭ العاش اسىل تۇقىمدى ەشكىنىڭ پايداسى تۋرالى گازەتتەن وقىپ ءبىلىپتى. ول جازبادان ەشكىنىڭ ءسۇتى ادام دەنساۋلىعىنا مىڭ دا ءبىر شيپا ءارى انا ءسۇتىنىڭ ورنىن باسا الاتىن سۋسىن ەكەنىن تانىعان. سول ساتتەن باستاپ وسى كاسىپكە قۇلشىنعان. اقىرىندا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ, بۇگىنگى كۇنگە جەتىپ وتىر.
ايتا كەتەيىك, كوكباستاۋ مەن اقتەكشە اۋىلى كىرەتىن كابليسا اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ حالقى نەگىزىنەن مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسادى. جالپى, اتالعان ەلدى مەكەندەردە 204 ءتۇتىن بار. ءىرى قاراسىنىڭ سانى 5 مىڭ, جىلقى 3 مىڭ بولسا, 18 مىڭ قويى ءورىسىنىڭ سانىنە اينالعان.
ءتورت ت ۇلىكتىڭ ءسۇتىن تۇرعىندار اۋدان جانە وبلىس ورتالىقتارىنداعى ءسۇت زاۋىتتارىنا وتكىزىپ, تىرشىلىگىن جانداندىرۋدا. سۇرانىس بويىنشا قوس اۋىل حالقى اپتاسىنا 4 توننا ءسۇت وندىرەتىن كورىنەدى. ونىڭ سىرتىندا سۇزبە, قۇرت, ىرىمشىك سەكىلدى ءسۇت ونىمدەرىن دە تابىس كوزىنە اينالدىرعان.
تاۋلى ايماقتا قار جىلداعىدان كوپ ءتۇسىپ, مال ازىعى تۇگەسىلىپ, كوككە ارەڭ ىلىنسە دە حالىق بايىرعى تىرشىلىگىنەن اينىعان جوق. بيىل وڭىردە ءتورت ت ۇلىكتەن 1 ملن باس ءتول الۋ جوسپارلانعان. اتاپ ايتقاندا, شارۋالار 830 مىڭعا جۋىق قوزى-لاق, 200 مىڭداي بۇزاۋ, 53 مىڭ ق ۇلىن مەن 300-دەي بوتامەن مال باسىن ەسەلەمەك نيەتتە. تەك جەكە شارۋالار جايىلىم جەردىڭ تارشىلىعى مال سانىن كوبەيتۋگە كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعانىن ايتۋدا.
جەتىسۋ وبلىسى
