بۇعان قوسا شىعارماشىلىق يندۋستريانى قولداۋ قورى قۇرىلماق. ال شىعارماشىلىق ونىمنەن پايدا تابۋعا تىكەلەي ۇلەس قوساتىن بۋىننىڭ نەگىزگى درايۆەرى جاستار ەكەنى بەلگىلى. ال شىعارماشىل جاستار بۇل باعىتتا قانشالىقتى جەمىستى ەڭبەك ەتىپ ءجۇر؟
تەحنولوگيا دامىعان زامانىندا ەكونوميكانىڭ باستى دامۋ كوزى – ازاماتتاردىڭ وي-قيالى, ءبىلىمى مەن ينتەللەكتى ناتيجەسىندە جۇرتشىلىققا ۇسىنىلعان ءونىم نەمەسە كونتەنت. ويتكەنى شىعارماشىلىق سەكتور – سارقىلمايتىن رەسۋرس. سوندىقتان قازىر الەمدە, مەملەكەتتىك ساياساتتا «ەڭ ءتيىمدى ينۆەستيتسيا – ادام كاپيتالىنا سالىنعان ينۆەستيتسيا» دەگەن ۇستانىم قالىپتاستى. بايقاعانىمىزداي ازۋىن ايعا بىلەگەن مەملەكەتتەر شيكىزات ساتۋدان گورى, ازاماتتارىنىڭ «اقىلىن» ساتۋدان جاقسى پايدا كورەدى. الەمدىك ستاتيستيكالىق دەرەكتى باعدارلاساق, بۇل سالا جىلىنا شامامەن 2,3 ترلن دوللار كولەمىندە تابىس اكەلەدى. حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ ەسەبىنشە, دۇنيەجۇزىلىك جالپى ىشكى ونىمدەگى كرەاتيۆتى يندۋستريانىڭ ۇلەسى 3 پايىزدىڭ مولشەرىندە. تىزبەكتەپ كورسەك: اۋستراليادا كرەاتيۆتى يندۋستريانىڭ جالپى ىشكى ونىمدەگى ۇلەسى – 5,7, ۇلىبريتانيادا – 5,5, اقش پەن قىتايدا – 4,2, يتاليادا – 3,8, گەرمانيادا – 3,1 پايىزدى قۇرايدى. ال قازاقستاندا كرەاتيۆتى كەڭىستىك ءالى جۇيەلەنىپ بىتكەن جوق.
– ەلىمىزدە كرەاتيۆتى كونتەنت جاسايمىن دەگەن ازاماتتار از ەمەس. مۋزىكا, IT, كينو, انيماتسيا, جاڭا مەديا جانە باسقا دا كرەاتيۆتى يندۋستريا ونىمدەرى جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلەدى. الايدا ءبىز وندىرەتىن جانە تۇتىناتىن كونتەنت كولەمىن ءبىر-بىرىمەن سالىستىرمايدى. ەلىمىزدە تۇتىناتىن كونتەنتتىڭ 1% ءوزىمىز جاسايمىز دەگەندى ايتا المايمىن. بۇل سالادا ءبىراز جۇيەلى ماسەلە بار. مۇنىڭ بارلىعى كرەاتيۆتى يندۋستريالاردى دامىتۋ تۇجىرىمداماسىندا انىق جازىلعان. مەنىڭشە, كرەاتيۆتى ەكونوميكانىڭ دامۋىندا ءدال قازىرگى ەڭ باستى كەدەرگىسى ول مەملەكەتتىك ورگاندار دەپ ايتساق بولادى. وكىنىشكە قاراي, بىزدە ۇلتتىق ەكونوميكاعا الەۋەتى بار جاڭا سالانى دامىتۋدان گورى, قاتىپ قالعان ەسكى ساياساتىن جالعاستىرىپ جاتىر. ماسەلەن, مادەنيەت سالاسىندا ءبىز جىلىنا ميللياردتاردى بوسقا شاشامىز. قانشاما حالىق كورمەيتىن فيلمدەر, بارمايتىن كونتسەرتتەر, پايداسى جوق, ماعىناسىز زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ ءىس-شارالارى بيۋدجەت ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلادى. ءبىز كەڭەس كەزىنەن بەرى مادەنيەتتى قولداۋ كەرەك دەپ الەۋمەتتىك سالا رەتىندە قارايمىز. بىراق قازىر مادەنيەت الەۋمەتتىك سالا عانا ەمەس, بۇل ەكونوميكاعا دا, سىرتقى ساياساتقا دا ءوز اسەرىن تيگىزە الاتىن وتە ماڭىزدى باعىت. وسىنىڭ ءبارىن ەسكەرە كەلە, ءبىز مادەنيەتتى باسقارۋداعى جاڭا ءادىس-تاسىلدەردى ەنگىزۋىمىز قاجەت. سوندا عانا كرەاتيۆتى ەكونوميكادا دا دامۋ بولادى, – دەدى كرەاتيۆتى يندۋستريانى دامىتۋ بويىنشا جوبالىق كەڭسەنىڭ جەتەكشىسى دانات جۋمين.
جالپى جوسپار نەگىزىندە مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى بيىل كرەاتيۆتى ەكونوميكاداعى ىشكى جالپى ءونىمدى 3,6%-عا جەتكىزۋدى كوزدەپ وتىر.
بۇعان قوسا ەلىمىزدە كرەاتيۆتى يندۋستريانىڭ ناقتى باعىتتارى مەن سالالارى بەكىتىلىپ جاتقان كورىنەدى. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى مەن ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى زاڭعا سايكەس كرەاتيۆتى ەكونوميكانىڭ جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن 14 باعىت بويىنشا 55 قىزمەت ءتۇرىن قوسۋدى ۇسىنىپتى. ولار ونەرگە قاتىستى بىرنەشە سالانى كرەاتيۆتى ەكونوميكانىڭ باعىتى دەپ بەلگىلەدى. اتاپ ايتساق, ديزاين, ونەر, ءسان, كينو, مۋزىكا, تەلەديدار, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى, اقپاراتتىق تەحنولوگيالار, كومپيۋتەرلىك گرافيكا, كومپيۋتەرلىك ويىندار, باسپا ءىسى, ارحيتەكتۋرا, ماركەتينگ.
«ارەكەتكە – بەرەكەت» دەمەكشى, شىعارماشىلىقتان پايدا تابۋدىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرگەن جاستار جەكە كاسىبىنە كرەاتيۆ قوسىپ, سالانىڭ الەۋەتىن كوتەرىپ جاتىر. وسىنداي شەكسىز مۇمكىندىكتى ەل يگىلىگىنە اسىرىپ وتىرعان شىعارماشىل ازاماتتاردىڭ بىلتىر «Kazakh Tourism» كومپانياسى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن «Creative تابىس تاريحى» جوباسى اياسىندا باسىن قوستى. كەزدەسۋدە تالانتتى جىگىتتەرگە رەسمي تۇردە «كرەاتيۆتى يندۋستريا امباسسادورلارى» اتاعى بەرىلدى. وسىلايشا ۇيىمداستىرۋشىلار جاستاردى شابىتتاندىرىپ, ولاردىڭ تىڭ جوبالارىن نارىققا ەنگىزۋدى كوزدەيدى.
– قازىرگى جاستارىمىز الەمدىك دەڭگەيدەگى جوعارى باسەكەدەن قورىقپايدى. وزدەرىنە سەنىمدى. ولاردىڭ قيالدارىندا شەك جوق ءارى تابىسقا جەتۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك ەكەنىن انىق بىلەدى. ەرەكشە اتاپ وتەرلىگى, ارقايسىسى ەلدىڭ ابىرويىن جاھاندا اسقاقتاتۋ ءۇشىن ۇلەس قوسقىسى كەلەتىن پاتريوتتار. كرەاتيۆتى ەكونوميكانى دامىتۋعا ارنالعان مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرمەن كەزدەسۋدە جاس شىعارماشىل جىگىتتەردى تىڭداي وتىرىپ, وسىنداي تۇجىرىم جاسادىم, – دەدى «ۇلتتىق باق قاۋىمداستىعىنىڭ» توراعاسى كەمەلبەك ويشىباەۆ.
سول «Creative تابىس تاريحى» جوباسىنداعى شىعارماشىل ازاماتتىڭ ءبىرى – بابىر ارعىنوۆ. 29 جاستاعى قولونەر شەبەرى كونە تەحنولوگيامەن قويدىڭ, ەشكىنىڭ ىشەگىن وڭدەپ, ۇلتتىق اسپاپتارعا ەرەكشە ءۇن بەرۋگە تىرىسىپ ءجۇر. ول مۋزىكالىق كوللەدجدە دومبىرا ماماندىعىندا وقىپ جۇرگەن كەزىندە كۇي شەرتكەندە قوڭىر ءۇندى جەتكىزۋ قيىن ەكەنىن بايقايدى. ءسويتىپ بابىر ءار وڭىردەگى قازاقتىڭ جەتى كۇيشىلىك مەكتەبىن زەرتتەي باستايدى.
– شىعىستا ءۇش ىشەكتى دومبىرا قولدانىلسا, باتىس پەن ارقا دومبىرالارىنىڭ ءتۇرلى ءپىشىنى بولعان. ءار ايماقتىڭ دومبىراسى ءارتۇرلى بولسا دا ولاردىڭ بارلىعىنا بىردەي قوي مەن ەشكىنىڭ ىشەگى قولدانىلىپتى. وسى ىزدەنىسىمنىڭ سوڭى «قوڭىر» شەبەرحاناسىن اشۋعا ۇلاستى. پاندەميا كەزىندەگى بوس ۋاقىتىمدى ءتيىمدى پايدالانىپ, تۇركىتىلدەس ەلدەر مەن ەۋروپادا اسپاپتاردىڭ ىشەگىنىڭ قانداي ماتەريالدان جاسالاتىنىن زەرتتەي باستادىم. كەزىندە ەۋروپادا باروككو داۋىرىندەگى مۋزىكالىق اسپاپتارىنىڭ ىشەكتەرى قوي مەن ەشكىنىڭ ىشەگىنەن جاسالىپتى. ولاردىڭ جاسالۋ تەحنولوگياسىن دا وقىپ, مەڭگەردىك. دەگەنمەن بۇرىن دومبىرانىڭ ىشەكتەرى 1-2 كۇي ورىنداعاننان كەيىن ءۇزىلىپ قالاتىن. ءبىز وسىنىڭ سەبەبىن انىقتاپ, ءتۇرلى تاجىريبە جاساپ كوردىك. قازىر جاساپ جاتقان تابيعي ىشەكتەرىمىزدىڭ توزىمدىلىگى جوعارى. مال سويعاننان كەيىن ادامدار ىشەكتەرىن قوقىسقا لاقتىرادى. ءبىز مال سوياتىن ارنايى جەرلەرگە بارىپ ىشەكتەردى جۋىپ, تازالاتىپ الامىز. ونى ءارى قاراي شەبەرحانادا ءوز تەحنولوگيامىزبەن وڭدەيمىز. سۋعا بىرنەشە كۇن سالىپ, كەپتىرگىش ستانوكتارىمىزعا ءيىرىپ, اتتىڭ قىلىمەن تەگىستەپ دايىندايمىز, – دەدى قولونەر شەبەرى.
بۇگىندە بابىر ىنىسىمەن بىرگە ايىنا شامامەن 300-500-ءدىڭ كولەمىندە ىشەك ازىرلەيدى. قازىر اسىرەسە قوي مەن ەشكىنىڭ ىشەكتەرىنە سۇرانىس كوپ كورىنەدى. ءتىپتى تۇركيا, ازەربايجان, ەۋروپا ەلدەرىنەن تاپسىرىس الىپ ۇلگەرگەن.
– كۇنىنە كەمىندە 10-15 ادام حابارلاسادى. قازىر ەلىمىزدەگى شەبەرلەرمەن سەرىكتەستىك ورناتىپ جاتىرمىز. جاقىندا الەمگە تانىمال «تۇران» ەتنوفولكلورلىق انسامبلىمەن بىرىگىپ ۇلكەن جوبا ۇيىمداستىرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. انسامبل تابيعي ىشەكتەردەن جاسالعان دومبىرا, شەرتەر, جەتىگەن, قوبىز اسپاپتارىمەن ارنايى شىعارمالار ورىنداماق. ەل الدىندا جۇرگەن تانىمال كۇيشىلەرىمىز جانعالي ءجۇزباي, سەكەن تۇرىسبەك, ەدىل باسىعارا اعالارىمىزعا كورسەتىپ, وڭ پىكىرىن دە الدىق. وسى ءبىر جىل ىشىندە حالىقتىڭ دومبىرانىڭ قوڭىر ءۇنىن ساعىنعانىن بايقادىق. تابيعي ىشەكتەرمەن ورىندالعان كۇيلەردىڭ اسەرى دە ەرەكشە. ماسەلەن, جەتىگەن اسپابىنا تابيعي ىشەكتەردى قولدانۋعا مۇمكىندىك بار. بىراق قازىر جەتىگەنگە قىتايداعى «گۋچجەن» دەپ اتالاتىن اسپاپتىڭ ىشەگىن سالىپ ءجۇر. ال تاريحتا جەتىگەن اسپابىنا نە اتتىڭ قىلىن, نە مالدىڭ ىشەگىنەن ىشەك سالعان. قازىر ءبىز وسى باعىتتا تاجىريبە جاساپ ءجۇرمىز. جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن قولدانىسقا ەنگىزەمىز دەگەن جوسپار بار. ەكىنشى اسپاپ – شەرتەر. كەزىندە شەرتەردىڭ ىشەگى تابيعي ىشەكتەردەن بولىپتى. بىراق قازىر شەرتەرگە نەيلوندى ىشەكتەر سالىنىپ ءجۇر. اماندىق بولسا ءبىز شەرتەرگە دە تابيعي ىشەكتەر جاساۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن اسپاپ, ول – پريما-قوبىز. وعان ونەر يەلەرى سكريپكانىڭ ىشەكتەرىن سالىپ ءجۇر. پريما قوبىزدىڭ العاشقى ۇلگىسى قوبىز سياقتى بولعان جانە تومەنگى جاعىنا مالدىڭ تابيعي تەرىسىن جاۋىپ, تابيعي ىشەك سالعان. ونىڭ دىبىسى قازىرگى پريما قوبىزدان ەرەكشە بولعان, – دەدى بابىر ارعىنوۆ.
قولونەر شەبەرى سەكىلدى قازاقتىڭ ۇلتتىق قۇندىلىعىن دارىپتەپ, ۇشقىر قيالىمەن تىڭ جوبا ۇسىنعانداردىڭ تاعى ءبىرى – مانسۇر سماعامبەتوۆ. زاماناۋي ونەر سۋرەتشىسى «Creative تابىس تاريحىندا» ء«ماسى» باستاماسىن تانىستىردى.
– لوندوندا ورنالاسقان الەمدەگى ءىرى مۋزەيلەردىڭ ءبىرى بريتان مۋزەيىندە حح عاسىرعا تيەسىلى ءماسى ارتەفاكت رەتىندە قويىلعان. بۇل ء«ماسى» جەتىسۋ اۋدانىندا تابىلعان ەكەن. وسىنى كورىپ, ماعان ءبىر يدەيا كەلدى. قازاقتىڭ ۇلتتىق نەگىزىن بىلدىرەتىن دۇنيەلەردى ءوزىمىزدىڭ جەرىمىزدە كوبىرەك قويۋ كەرەك دەپ ءتۇيدىم. نەگىزىنەن ەلىمىزدىڭ ءار ايماعىندا ۇلتتىق قۇندىلىعىن اشاتىن ويۋ, ساۋكەلە, ۇلتتىق كيىم-كەشەكتەر, تۇلپاردىڭ ءمۇسىنى بار. مەن ۇنەمى ءار تۋىندىمدا قازاقتىڭ كودىن ساقتاپ قالاتىن جوبالاردى ۇسىنامىن. سوندىقتان كرەاتيۆتى ەكونوميكاعا ۇلەسىم رەتىندە كوشپەلىلەر مادەنيەتىنىڭ جارقىن كورىنىسى لوندونداعى ءماسىنىڭ ءمۇسىنىن قالاداعى تۇرعىن ۇيلەردىڭ نەمەسە اشىق الاڭدارعا قويۋدى ۇسىندىم. بۇل ءوز كەزەگىندە تۋريستەردى تارتاتىن ءبىر نىسان بولادى, – دەدى م.سماعامبەتوۆ.
جوعارىدا بيىل مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى كرەاتيۆتى ەكونوميكاداعى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ۇلەسىن 3,6%-عا جەتكىزۋدى كوزدەپ وتىرعانىن ايتتىق. وعان جەتۋ جولىندا ۇلكەن جۇمىس ىستەلەر, ال ماقالامىزعا كەيىپكەر بولعان بابىر ارعىنوۆ پەن مانسۇر سماعامبەتوۆ سياقتى ازاماتتار قازىردىڭ وزىندە بۇل كوشتى العا سۇيرەپ جۇرگەنىن ەسكەرۋىمىز كەرەك جانە جاستاردىڭ ەڭبەگىنە لايىقتى قولداۋ جاسالادى دەگەن سەنىمدەمىز.
