استىق الىپساتارلارى نەمەسە «سۇر سحەمانىڭ» جولى كەسىلە مە؟

سوڭعى بىرنەشە جىلدا وتاندىق استىق نارىعى شەكارالاس ەلدەردەن بيدايدىڭ كونتراباندالىق يمپورتى سالدارىنان شىعىنعا ۇشىراپ كەلەدى. مامانداردىڭ مالىمەتىنشە, «سۇر يمپورت» كولەمى جىلىنا 1,5-2 ملن تونناعا جەتسە, مەملەكەتكە كەلتىرىلگەن جالپى شىعىن جىل سايىن 500 ملن دوللار مولشەرىندە ەسەپتەلگەن. بۇل ىشكى نارىقتاعى باعاعا اسەر ەتۋدە. مىسالى, بىلتىر شىلدە ايىنان باستاپ بيدايدىڭ قۇنى تونناسىنا 170-185 مىڭ تەڭگەدەن 80-85 مىڭ تەڭگەگە دەيىن تومەندەگەن. بۇل وتاندىق بيدايدى ەكسپورتقا ساتۋعا كەدەرگى كەلتىردى. سونداي-اق فەرمەرلەرگە ءوز ونىمدەرىن جاقسى باعا­مەن ساتۋعا مۇمكىندىك بەرمەي, ىشكى نارىق­قا قىسىم جاسادى.

بيداي يمپورتىنىڭ «سۇر سحەمالارىنا» ەلىمىزدىڭ شەكارالاس وڭىرلەرى ءجيى تارتىلىپ ءجۇر. زاڭسىز استىقتى قابىلداۋ مەن ترانزيت پاۆلودار وبلىسىندا, سونداي-اق رەسەيمەن شەكارالاس اقتوبە, باتىس قازاقستان وبلىستارىندا كوپ تىركەلدى. اكەلىنگەن بيداي ققس تولەمەي شارۋا قوجالىقتارىنا جانە جاسىرىن كەرى ەكسپورت تۇرىندە رەسىمدەلىپ, ترانزيتتىك تاريف تولەمەستەن ورتالىق ازيا ەلدەرى مەن اۋعانستانعا جول تارتادى. مىسالى, قارجى مونيتورينگى اگەنتتىگىنىڭ پاۆلودار وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتى وڭىردەگى سەرىكتەستىكتەردىڭ ءبىرى 2021-2022 جىلدار ارالىعىندا وزبەكستان, اۋعانستان جانە تاجىكستانعا 1 ملرد تەڭگەدەن استام سوماعا 8,3 مىڭ توننا كولەمىندە رەسەيلىك كونتراباندالىق استىقتى ەكسپورتتاعانىن انىقتادى. جە­ڭىل­دىكتى ەكسپورتتىق ءتاريفتى الۋ ماق­سا­تىندا كومپانيا وتاندىق اۋىل شارۋا­شىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەردىڭ, شارۋا قوجالىقتارىنىڭ وتان­دىق شىعۋ تەگىن راستايتىنى جال­عان شوت-فاك­تۋ­را­لا­رىن پايدالانعان. تران­زيتتىك تاريفتەن جالتارعان كومپانيا «قتج – قازاقستان جۇك تاسىمالى» سەرىك­تەس­تىگىنە دە 150 ملن تەڭ­گەگە جۋىق شىعىن كەلتىرگەن.

اقتوبە جانە باتىس قازاقستان وب­لىس­تارى استىقتى ولكە بولىپ سانالمايدى. وسى ايماقتاردا جينالعان ءونىم ارقا­شان ءوز قاجەتتىلىكتەرى, سونىڭ ىشىندە تۇ­قىم رەتىندە پايدالانۋ ءۇشىن قال­دى­رى­لادى. ال جەتىسپەيتىن كولەمى ەلدىڭ سول­تۇستىك ايماقتارىنان ساتىپ الىنادى. الايدا نارىق قاتىسۋشىلارىنان تۇسكەن اقپاراتقا سايكەس, وسى وڭىرلەردە كەنەتتەن «ەكسپورتتىق الەۋەت» پايدا بولىپ, ولار باسقا وڭىرلەرگە استىق جەت­كى­زۋ بو­يىنشا دونورعا اينالعان. بۇل فاك­تى­لەر­دىڭ بارلىعى كورشى ەلدەردەن استىق يمپورتىنىڭ «سۇر» سحەمالارىنىڭ ورىن العانىن كورسەتەدى.

اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ اقپاراتى بويىنشا, 3,5 ملن توننا كولە­مىندە استىق پەن ۇن ەكسپورتىن, سون­داي-اق 3,6 ملن توننا شەگىندەگى ىشكى تۇ­­تى­نۋدى ەسكەرە وتىرىپ, ەلىمىزدە  بيىل 1 قىركۇيەككە دەيىن 3,8 ملن توننا كولە­مىن­دە استىقتىڭ اۋقىمدى اۋىسپالى قورى قالۋى ىقتيمال. اكىمدىكتەردىڭ اق­پاراتىنا سايكەس, ءداندى جانە ءداندى-بۇر­شاقتى داقىلداردى ەگۋدىڭ بولجامدى اۋدانى ‒ 16,2 ملن گەكتار. بۇل القاپ كولەمى ىشكى نارىقتى, سونداي-اق ءداندى دا­قىلداردى ءداستۇرلى كولەمدە ەكس­پورتتاۋ­دى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جەت­كى­لىك­تى.

وسىلايشا, شۇعىل ءىس-شارالار قا­بىل­­دان­با­عان جاعدايدا استىقتىڭ كوپ مول­شە­رىنىڭ وتاندىق بيزنەس ءۇشىن سالدارى بولۋى مۇم­كىن. ويتكەنى استىق الىپساتارلارى مەملەكەت پەن زاڭدى بيزنەسكە, ونىڭ ىشىندە فەر­مەرلەرگە وراسان زيان كەلتىرەدى. اي­تا­­لىق, ەلدەگى استىق ءتۇسىمىنىڭ ناقتى ستاتيستيكاسىنىڭ بۇرمالانۋى كەسىرىنەن بيدايدى ءوندىرۋ مەن تۇتىنۋدىڭ تەڭگەرىمىن قالىپتاستىرۋ مۇمكىن بولمايدى. ال بۇل كورسەتكىشتەر بولماۋى كورشىلەردىڭ سۇرانىسىنىڭ ارتۋى كەزىندە ۇكىمەتتىڭ قوبالجىپ, ەكسپورتقا تىيىم سالۋلار مەن شەكتەۋلەر ەنگىزۋىنە يتەرمەلەيدى. ال بۇل كوپجىلدىق ساۋدا قاتىناستارىنىڭ بۇزىلۋىنا جانە نارىق قاتىسۋشىلارىنىڭ پايدا تاپشىلىعىنا اكە­لەدى. سونىمەن قاتار بيۋدجەتكە دە مىن­دەتتى سالىق اۋدارىمدارىنىڭ تۇس­پەۋى, تەمىر جولدارىمەن ترانزيتتىك مولشەرلەمەلەردەن كىرىستىلىك تولىق الىنباۋى, وسىنداي بيدايدان ۇن تارتاتىن ادال ساتىپ الۋشىلارعا ققس-نى قوسىمشا ەسەپتەۋ سياقتى ىلەسپە ماسە­لە­لەر دە تۋىندايدى. سوڭىندا ارزان كونترا­باندالىق استىق ءبىزدىڭ ورتالىق ازيا مەن اۋعانستانداعى ساتىپ الۋشىلارىمىز ءۇشىن ماركەت-مەيكەرگە اينالادى. مىسالى, «سارىاعاش» ستانساسىنداعى «سۇر» بيداي زاڭدى بيدايعا قاراعاندا, 5-10%-عا ارزان ۇسىنىلادى, ءسويتىپ, ساتىپ الۋشى قازاقستاندىق استىقپەن جۇمىس ىستەيتىن ترەيدەرلەردەن دە جەڭىلدىكتەر تالاپ ەتە باستايدى. ولار وسى شارتتارعا بارۋعا ءماجبۇر, ايتپەسە, ساۋدا-ساتتىق توق­تاپ قالادى. تەك يمپورتقا ققس بو­يىنشا استىقتىڭ كولەڭكەلى اينالىمىنا تولەنبەگەن سالىق سوماسى جىل سايىن 27 ميلليارد تەڭگەدەن (57 ميلليون دوللار) استام بولۋى مۇمكىن. ترانزيتتىك ءتاريفتى تولەمەۋدەن 1,7 ملن توننا استىقتى زاڭسىز اكەلۋ مەن ترانزيتىنەن «قتج» شىعىنى جىل سايىن 40,2 ملرد تەڭگەگە (85 ملن دوللار) ەسەپتەلەدى. قازاقستان استىقتىڭ ءار تونناسىنان 50 دوللار جوعالتادى.

وسى رەتتە سالالىق قاۋىمداستىقتار رەسەي – قازاقستان شەكاراسى ارقىلى وتەتىن «سۇر» استىق اعىنىنىڭ جولىن كەسۋ جونىندە ءوز ۇسىنىستارىن دايىندادى. ارينە, مۇندا باستى ماسەلە ‒ سىبايلاس جەم­قورلىققا قارسى كۇرەس. استىق وڭدەۋ­شىلەر وداعى مەن استىق وداعى ءبىزدىڭ ەلگە رەسەي بيدايىن جانە باسقا دا ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىن اكەلۋدى باقىلاۋ بويىنشا بىرنەشە جاۋاپتى ورگانداردىڭ قاتى­سۋى­مەن ۆەدومستۆوارالىق شتاب قۇرۋ­دى ۇسىنادى. استىقتى باقىلاۋدىڭ ارنايى تسيفرلىق جۇيەسى دە اشىقتىققا كومەكتەسەدى. كونترابانداشىلار شەكارادان ءوتۋ ءۇشىن قانداي ايلا-تاسىلدەرگە باراتىنىن دا باقىلاۋ قاجەت. مىسالى, بۇل جۇك كولىگىنىڭ نەمەسە ۆاگوننىڭ نور­­ماتيۆتىك سىيىمدىلىعى 50-100%-دان اساتىن اۆتوموبيل جانە تەمىرجول كولى­گى­نىڭ شامادان تىس جۇكتەمەسى. «سۇر يمپورتتىڭ» ءتۇسىمىن ازايتۋ ءۇشىن بيداي يمپورتىن, ەڭ الدىمەن ققس تولەمەي اۆتوموبيل كولىگىمەن اكەلۋدى شەكتەۋدى كۇشەيتۋ قاجەت. تۇتاستاي العاندا, قولعا الىنعان ءىس-شارالاردىڭ ءبارى ىقپالدى بولۋى, استىق نارىعىنداعى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋعا اسەر ەتۋگە ءتيىس.