گازداندىرۋ باياۋ. كوڭىل دە سودان قاياۋ

Energyprom پورتالىنىڭ تالداۋى بويىنشا ەلىمىزدە كوگىلدىر وتىندى 19,7 ملن حالىقتىڭ تەك 11,6 ميلليونى (59%-ى) عانا تۇتىنادى. قىرعىزستاندا دا جاعداي ءماز ەمەس, حالىقتىڭ 38%-ى عانا وسى وتىنعا قول جەتكىزگەن. 145,5 ملن حالقى بار رەسەيدىڭ وزىندە گازداندىرۋ دەڭگەيى 73%-عا جەتكەن. سول سەكىلدى وزدەرى از ءوندىرىپ, كوبىنە يمپورتتايتىن بەلارۋس گازبەن 97% قامتاماسىز ەتىلگەن. ارمەنيادا دا ەشقانداي گاز كەن ورىندارىنىڭ جوقتىعىنا قاراماستان, گازداندىرۋ دەڭگەيى ‒ 96%. ال قازاقستاندا گازدى ءوندىرۋ جانە ەكسپورتتاۋ ۇزدىكسىز جۇرگىزىلگەنىمەن, ىشكى گاز ماسەلەسىن شەشۋدە ىلگەرىلەۋشىلىك باياۋ.

ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ ستاتيستيكاسىنا سايكەس, 2018 جىلدان باستاپ گازداندىرۋ دەڭگەيى 49,7%-دان 59%-عا دەيىن وزگەرىپ, ديناميكاداعى قادام جىلىنا نەبارى 1-3 پايىزدىق تارماقتى قۇراعان. ءتيىستى ۆەدومستۆونىڭ جوسپارى بويىنشا, 2023 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي گازعا قول جەتكىزەتىن ەل تۇرعىندارىنىڭ سانى نەبارى 160 مىڭعا ءوسىپ, 11,8 ملن ادامعا (بارلىعى 60%) جەتەدى ەكەن.

59%-دىق ورتاشا كورسەتكىش قازاقستاننىڭ ءارتۇرلى ايماعىنىڭ گازداندىرۋ دەڭگەيى بو­يىنشا قانشالىقتى ەرەكشەلەنەتىنى تۋرالى تۇسىنىك بەرمەيدى. ەلىمىزدىڭ نەگىزگى گاز كەن ورىن­دارى باتىستا ورنالاسقاندىقتان, مۇناي مەن گازدى وڭىرلەر ‒ اتىراۋ, ماڭعىستاۋ, باتىس قازاقستان وبلىستارى تۇرعىندارىنىڭ بار­لىعى دەرلىك كوگىلدىر وتىنعا قول جەتكىزە الادى. كورسەتكىشتەر وڭتۇستىكتە دە جوعارى: الماتى ‒ 99,2%, شىمكەنت ‒ 94,2%, جامبىل وبلىسى ‒ 90,2%. الايدا سولتۇستىكتەگى بارلىق اۋماق ءۇشىن بۇل يگىلىكتىڭ اۋىلى الىس. ءوڭىر ەڭ ءىرى گاز قۇبىرلارىنان (بەينەۋ ‒ شىمكەنت, قازاقستان ‒ قىتاي) نەعۇرلىم الىس بولسا, گازداندىرۋ دەڭگەيى دە سوعۇرلىم تومەن. سارعايا كۇتكەن «سارىارقا» گاز قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسى دا ورتالىق قازاقستاننىڭ بۇل ماسەلەسىن ءالى تۇبەگەيلى شەشكەن جوق. استانا قالاسىن قامتاماسىز ەتۋ 15,1% دەڭگەيىندە قالىپ وتىرسا, قاراعاندى جانە ۇلىتاۋ وبلىستارىندا بۇل كورسەتكىش – نەبارى 1,5%. تاجىريبە كورسەتكەندەي, ماگيسترالدىق گاز قۇبىرىن تارتۋ جۇمىستىڭ جارتىسى عانا, وعان قوسا گاز تاراتۋ جەلىلەرىن سالۋ كەرەك. ءوڭىر تۇرعىندارى جەلىلەردىڭ جوقتىعىنا جانە قۇبىرلار بار جەردە كوپ قۇجاتتى قاجەت ەتەتىن قاعازباستىلىققا شاعىمدانىپ ءجۇر. ونىڭ ۇستىنە تۇرعىندارعا گازدى تىكەلەي ۇيلەرىنە جۇرگىزۋ قىمباتقا تۇسەدى.

سونىمەن ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنە 1 مامىرعا دەيىن سولتۇستىك جانە شىعىس اي­ماق­تاردى گازداندىرۋ ماسەلەسى بويىنشا تۇپ­كى­لىكتى شەشىم قابىلداۋ تاپسىرىلدى. بىراق 30 جىلدان بەرى «قارالىپ كەلە جاتقان» ما­سە­لە جاقىن كەلەشەكتە شەشىلە قويسا جاق­سى. وسى جىلداردا پاۆلودار, سولتۇستىك قا­زاقستان, اباي جانە شىعىس قازاق­ستان وبلىستارىنىڭ كوپ تۇرعىندارى ورتالىق­تان­دىرىلعان گاز اتاۋلىنىڭ كوزىن كورمەگەن. مۇندا بارلىق ەنەرگيا كومىرمەن جۇمىس ىس­تەي­تىن ستانسالاردان الىنادى. كەڭەستىك گاز ينفراقۇرىلىمىنىڭ قالدىقتارى توزعان. شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ 3,1% كورسەتكىشى 2013 جىلدان كەيىن گاز بەرىلە باستاعان شاعىن زايسان اۋدانىن گازداندىرۋ ەسەبىنەن عانا قالىپتاسىپ وتىر. قىتايمەن شەكارالاس وسى اۋماقتا ون جىل بۇرىن يگەرىلگەن سارىبۇلاق مۇناي-گاز كەن ورنىنىڭ قورى وتە از ‒ نەبارى 5 ملرد تەكشە مەتر گاز. بۇل كەنىشتى بۇكىل شىعىس قازاقستاننىڭ نەگىزگى رەسۋرستىق بازاسى رەتىندە بايىپتى قاراۋ ءۇشىن جەتكىلىكسىز.

2015-2030 جىلدارعا ارنالعان جاڭارتىلعان گازداندىرۋدىڭ باس سحەماسى ەلىمىزدىڭ شىعىسى مەن سولتۇستىگىن تابيعي گازبەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ بىرنەشە نۇسقاسىن قامتيدى. ولاردىڭ قاتارىندا «سارىارقا» گاز قۇبىرىنان تارماق سالۋ, سونداي-اق سولتۇستىك-باتىستان, قوستانايدان (بۇقارا ‒ ورال گاز قۇبىرىنان) شىعىسقا قاراي قۇبىرلار تارتۋ بار. ەكى جوبا دا ەنەرگيانى كوپ قاجەت ەتەدى جانە ۇزاق مەرزىمدى دەلىنۋدە. باس سحەما اۆتورلارى وڭىردە گاز قۇبىرلارىن تارتۋعا شامامەن 10 جىل قاجەت دەپ وتىر. ايتۋلارىنشا, گازداندىرۋدى تابيعي ەمەس, سۇيىتىلعان گازدان باستاسا, ۇدەرىستى جىلدامداتۋعا بولادى. الايدا ول ءۇشىن تابيعي گازدى سۇيىتۋ زاۋىتىن سالىپ, سۇيىتىلعان گازدان تابيعي گازعا قايتا گازداندىرۋ ءۇشىن سۇرانىس پەن ىشكى ينفراقۇرىلىمدى كەزەڭ-كەزەڭىمەن قالىپتاستىرۋدى باستاۋ قاجەت.

سونداي-اق ومبىدان پاۆلودار ارقىلى سەمەي مەن وسكەمەنگە تارماق سالاتىن نەمەسە بارناۋلدان سەمەيگە, ودان پاۆلودارعا كەلەتىن رەسەي باعىتىن دا پايدالانۋعا بولادى. بۇل جوسپارلار كوپتەن بەرى تالقىلانىپ كەلە جاتقانىمەن, ناقتى ءبىر شەشىم قابىلدانعان جوق. بۇل جەردە ماسەلە رەسەي بيلىگىنە بايلانىستى. قازاقستان ءوز تاراپىنان يمپورتتىق گاز باعاسىنىڭ جوعارى بولۋىن مۇنداي ستسەناريگە كەدەرگى دەپ سانايدى. قۇرىلىسقا سالىنعان ينۆەستيتسيانىڭ قايتارىمىن جانە جوعارى تاريفتەردى ەسكەرە وتىرىپ, مۇنداي گاز حالىق ءۇشىن قىمباتقا ءتۇسۋى مۇمكىن. ال مەملەكەتتىك سۋبسيدياسىز گاز كومىرمەن باسەكەلەسە المايدى.

سوڭعى بەس جىلدا رەسپۋبليكامىزدا تاراتۋ جەلىلەرى ارقىلى تاسىمالداناتىن تابيعي گازدىڭ قۇنى 47,5%-عا, ايتارلىقتاي ءوستى. قۇبىر ارقىلى تاسىمالداناتىن سۇيىتىلعان گاز 10,3%-عا قىمباتتاسا, ادەتتە گاز پليتالارى ءۇشىن قولدانىلاتىن باللوندارداعى پروپان مەن بۋتان 2017 جىلدان بەرى 36,9%-عا قىمباتتادى. باعا ديناميكاسىنا قاراعاندا, وتكەن جىلى ول سالىستىرمالى تۇردە از بولادى. بىلتىر جەلتوقسان ايىندا 2021 جىلدىڭ سوڭىمەن سالىستىرعاندا تابيعي گاز – 1,5%-عا, سۇيىتىلعان گاز 2,9%-عا قىمباتتاپ, باللونداعى گاز 21,5%-عا ارزاندادى. سوعان قاراماستان, 2022 جىلى ەل تۇرعىندارى سۇيىتىلعان گازعا جانە باسقا وتىنعا ءۇي شارۋاشىلىعىنىڭ شىعىندارىن 5,2% ارتتىردى. ىرىكتەۋ زەرتتەۋ­لەرگە سايكەس, 2022 جىلى ورتاشا وتباسى وسى ماقساتتارعا 30,7 مىڭ تەڭگە جۇمساعان.

ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى ساراپشىلارىنىڭ قورىتىندىلارىنا سۇيەنسەك, ەلدى گازداندىرۋدا بىرنەشە وزەكتى پروبلەما بار. بۇل بولاشاقتا رەسۋرستىق بازانىڭ جەتكىلىكسىزدىگىمەن (جاڭا كەن ورىندارى اشىلماي, قازاقستان گاز تاپشىلىعىنا ۇشىراۋى مۇمكىن) جانە گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىنىڭ تومەن دەڭگەيىمەن, جاڭا گاز وڭدەۋ زاۋىتتارىنىڭ قاجەتتىلىگىمەن بايلانىستى. سەنات دەپۋتاتتارى بۇل تىزىمگە قولدا­نىس­تاعى ماگيسترالدىق جەلىلەردىڭ توزۋىن, جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار ءۇشىن اشىق ەمەس جۇمىس جاعدايىن جانە ءارتۇرلى ءوڭىر تۇرعىندارى ءۇشىن گاز باعاسىنىڭ تەڭ ەمەستىگىن قوسادى. كەڭ اۋقىمدى دامۋ ماسەلەلەرى جىلدار بويى شەشىلمەي كەلەدى. ال ەندى تەحنولوگيالىق سەرپىلىس جاساۋ ءۇشىن وراسان زور قاراجات قاجەت.

جيىنتىق ەسەپتەر بويىنشا, 2030 جىلعا قاراي گاز سالاسىنا 4,3 ترلن تەڭگە ينۆەستيتسيا قۇيىلۋعا ءتيىس. باس سحەمانىڭ اۆتورلارى بۇل سومانى ەسەپتەگەندە قارجى ءارتۇرلى ساناتتاعى 42,6 مىڭ شاقىرىم گاز قۇبىرى مەن ەكى گاز وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسىنا جۇمسالادى دەپ بولجاعان. بۇعان دەيىن قاراجاتتىڭ باسىم بولىگىن ‒ 2,4 ترلن تەڭگەنى ۇلتتىق وپەراتور سالۋى كەرەك, تاعى 1,9 ترلن تەڭگە ءتۇرلى دەڭگەيدەگى بيۋدجەتتەردەن بولىنۋگە ءتيىس. وسى سومالارمەن سالىستىرعاندا سوڭعى جىلدارداعى ينۆەستيتسيانىڭ ناقتى كولەمى از ەكەنى كورىنەدى. ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, 2018-2022 جىلدار ارالىعىندا باس سحەما بويىنشا گاز جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋعا 243,5 ملرد تەڭگە بولىنگەن. 2023 جىلى تاعى 73,9 ملرد تەڭگە ترانش بولادى. ساراپشىلار باس سحەما اۆتورلارى كورسەتكەن 4,3 تريلليون تەڭگەگە جەتۋ ءۇشىن قارجىلاندىرۋ كولەمىن 17 ەسەدەن استام ۇلعايتۋ قاجەت ەكەنىن ايتادى.