وسىدان ون شاقتى جىل بۇرىن ەلىمىزدىڭ تاۋ-كەن جانە مەتاللۋرگيالىق سەكتورىنداعى مۇمكىندىكتەر بىرتەكتى بولمادى. جەمقورلىق سارىنداعى جانجالدار, جەر قويناۋىن پايدالانۋ ليتسەنزيالارىنىڭ جاسىرىن ساۋداسى سالدارىنان كوپتەگەن ءىرى حالىقارالىق ينۆەستورلار سالانىڭ اشىقتىعىنا كۇمانمەن قارادى. 2017 جىلى جۇرگىزىلگەن رەفورما پايدالى قازبالاردى بارلاۋعا جەكە ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ ءۇشىن جاعداي جاسادى. جەر قويناۋى تۋرالى كودەكستە ء«بىرىنشى ءوتىنىم» قاعيداتى بويىنشا ليتسەنزيالار بەرۋدىڭ جالپى ءتارتىبى ەنگىزىلىپ, مەملەكەتتىك جەر قويناۋى قورىن باسقارۋ باعدارلاماسى قابىلداندى. ليتسەنزيالار بەرۋ مەرزىمى قىسقارتىلىپ, حالىقارالىق ەسەپتىلىك ستاندارتتارىنا كوشۋ بەكىتىلدى. بۇل شارالار Rio Tinto, Fortescue جانە Yildirim سياقتى الەمدىك نارىقتاعى ءىرى ويىنشىلاردى تارتا وتىرىپ, 700-دەن استام وتاندىق يۋنيور كومپانيالاردى قۇرۋعا جول اشتى.
سول ۋاقىتتان بەرى قاتتى پايدالى قازبالاردى بارلاۋعا 2000-عا جۋىق ليتسەنزيا بەرىلدى, كىشى كومپانيالاردىڭ ۇلەسى 90%-دان استى. گەولوگيالىق زەرتتەۋ مەن بارلاۋ جۇمىستارىن كۇشەيتۋ ءۇشىن جۇيەلى شارالاردى قابىلداۋعا تۋرا كەلدى. وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ تەتىكتەرى, پايدالى قازبالاردى بارلاۋ ىسىنە ينۆەستيتسيا تارتۋ ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساۋ گەولوگيا سالاسىن دامىتۋدىڭ 2027 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسىندا ايقىندالدى.
قازىر 270 مىڭنان استام ادام ەڭبەك ەتەتىن ونەركاسىپتىڭ تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا سەگمەنتى ‒ جۇمىسپەن قامتۋدىڭ دايەكتى كوزى, ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ جۇيە قۇراۋشى سالاسى سانالادى. ونىڭ ءىجو-دەگى ۇلەسى 17,5% بولسا, ەكسپورت كولەمى 2021 جىلعى جاعداي بويىنشا شامامەن 10,5 ميلليارد دوللارعا تەڭەلگەن. سول جىلى مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە سالىق تۇسىمدەرى 25%-عا ءوستى. ءىرى شەتەلدىك بيزنەس قازاقستانداعى بارلىق سالىقتاردىڭ ۇشتەن ءبىرىن قۇرادى. الەمدىك تاۋار نارىقتارىنداعى باعالاردىڭ وسۋىنە بايلانىستى ءوندىرۋشى سالالاردا ەڭ جوعارى ءوسىم بايقالدى. دەگەنمەن 2022 جىلى تاۋ-كەن ونەركاسىبىنە شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار 11,7%-عا ارتقانىنا قاراماستان, سەكتورداعى ءوسىم تومەندەدى. ورنىقتى وسىمگە حالىقارالىق نارىقتاردىڭ قۇبىلمالىلىعىنان باسقا, كەڭەس زامانىنان كەلە جاتقان ەسكىرگەن تەحنولوگيالار مەن باسقارۋ ادىستەرى دە كەدەرگى كەلتىرەدى. سول كەزدەرى سالىنعان كوپتەگەن تاۋ-كەن بايىتۋ جانە مەتاللۋرگيا زاۋىتتارى ءوندىرىستىڭ تيىمدىلىگى مەن قاۋىپسىزدىگى جاعىنان ايتارلىقتاي ارتتا قالدى. ال گەولوگيالىق بولجاۋ مەن بارلاۋدىڭ تيىمدىلىگى كوبىنە وزىق تەحنولوگيالاردى پايدالانۋعا, جان-جاقتى تالداۋعا جانە مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىنە بايلانىستى.
ۇكىمەتتىڭ باعالاۋى بويىنشا تسيفرلىق تەحنولوگيالار شامامەن 25 ملرد دوللار كولەمىندە ەكونوميكالىق پايدا اكەلۋى, ونىڭ 9 ملرد دوللارى تاۋ-كەن سەكتورىنان الىنۋى مۇمكىن. بۇل ساندار تسيفرلاندىرۋدىڭ تاۋ-كەن ونەركاسىبى تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدا ماڭىزدى قۇرالعا اينالعانىن كورسەتەدى. بىراق تاۋ-كەن كاسىپورىندارىنىڭ جارتىسىنان كوبى يندۋستريا 2.0 دەڭگەيىندە جانە ءالى تولىق اۆتوماتتاندىرۋعا قول جەتكىزگەن جوق. سىن-تەگەۋرىندەرگە قاراماستان, جاعداي 2017 جىلى وزىق يندۋستريا ەلەمەنتتەرىن بارلىق سالالارعا قوسۋعا باعىتتالعان «تسيفرلىق قازاقستان» باعدارلاماسىنىڭ ەنگىزىلۋىمەن بىرتىندەپ جاقسارىپ كەلەدى. ءسويتىپ, نەگىزگى ويىنشىلار 20-25%-دان 77-80%-عا دەيىنگى جابدىقپەن تسيفرلاندىرۋ باعىتىندا ىلگەرىلەپ, وندىرىستىك ۇدەرىستەردى وڭتايلاندىرۋ مەن اۆتوماتتاندىرۋعا مۇمكىندىك الدى. دەگەنمەن شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ جەتىلۋدى قاجەت ەتەتىن تۇستارى كوپ.
بىلتىردان بەرى جەر قويناۋىن گەولوگيالىق زەرتتەۋگە بيۋدجەت ەسەبىنەن 5 ملرد تەڭگە كولەمىندە قارجى باعىتتالىپ كەلەدى. قاتتى پايدالى قازبالاردى بارلاۋعا ەل اۋماعىنىڭ 1,6 ملن شارشى شاقىرىمى قولجەتىمدى, ونىڭ ىشىندە 200 مىڭ شارشى شاقىرىمنان استام جاڭا ۋچاسكەلەر وسى جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا ەنگىزىلگەن. جاڭا ۋچاسكەلەر بويىنشا وتىنىشتەردى قابىلداۋ بيىلعى قىركۇيەكتە باستالادى. بىراق از زەرتتەلگەن اۋماقتا ءوز قاراجاتى ءۇشىن گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگىسى كەلەتىن جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ ۇلەسى وتە تومەن. وسىعان بايلانىستى مەملەكەت مينەرالدىق رەسۋرستاردى مولىقتىرۋ ۇدەرىسىنە قاتىسادى.
قازىرگى كۇنى بەلگىلەنگەن ۋچاسكەلەردە زەرتتەۋ جۇمىستارىن جانداندىرىپ, گەولوگيالىق مالىمەت الۋدىڭ پەرسپەكتيۆالارىن ايقىنداۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك بيۋدجەت ەسەبىنەن جەر قويناۋىنا مەملەكەتتىك گەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزىلىپ جاتىر. ويتكەنى گەولوگيالىق بارلاۋعا جەكە ينۆەستيتسيالاردىڭ ءوسۋى جەر قويناۋىن مەملەكەتتىك گەولوگيالىق زەردەلەۋ كولەمىنە تىكەلەي بايلانىستى بولىپ, ونىڭ ناتيجەسىندە پەرسپەكتيۆالى ۋچاسكەلەر ايقىندالادى. بۇل رەتتە پايدالانىلماي جاتقان كەن ورىندارىن يگەرۋگە ينۆەستيتسيالار تارتۋ ماقساتىندا الداعى مامىردا يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى قاتتى پايدالى قازبالار بويىنشا العاشقى ەلەكتروندى اۋكتسيون وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. اۋكتسيون التىن, كۇمىس, فوسفوريتتەر, كۆارتس, باريت, كومىر, بوكسيتتەر, تيتان سياقتى پايدالى قازبالارعا ارنالعان كەن ورىندارى بويىنشا وتكىزىلەتىن بولادى. وندا جەر قويناۋىن پايدالانۋعا قۇقىق بەرەتىن 25 كەن ورنى ساۋداعا قويىلادى.
پايدالى قازبالار قورى جاعىنان ەلىمىز ۇزدىك مەملەكەتتەردىڭ قاتارىندا كەلەدى. ونىڭ ىشىندە: ۆولفرام قورى بويىنشا – الەمدە 1, حروم كەنى بويىنشا – 2, قورعاسىن مەن مىرىش بويىنشا – 5, مىس بويىنشا – 12, التىن بويىنشا 15-ورىندامىز. تۇتاستاي العاندا, وتاندىق مينەرالدىق-شيكىزات بازاسى كۇللى الەمگە تارتىمدى دەۋگە بولادى. قاتتى پايدالى قازبالاردى وندىرۋدە شەتەل كاپيتالىنىڭ ۇلەسى – 64%, مۇناي مەن گازدا ‒ 85%. ال وتاندىق ينۆەستورلار كەن ورنىنىڭ قانشالىقتى پەرسپەكتيۆالى ەكەندىگى تۋرالى بولجام بولماسا, بارلاۋعا قوسىمشا قاراجات سالۋعا تاۋەكەل ەتپەيدى.
بۇل توڭىرەكتەگى ماسەلەلەر وتكەن اپتادا ەلوردادا الەمنىڭ 30 ەلىنەن كەلگەن 500-دەن استام ينۆەستور, ساراپشى, پايدالى قازبا وندىرىسىمەن اينالىساتىن كومپانيا وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن تاۋ-كەن گەولوگيالىق فورۋمىندا كوتەرىلدى. جەر قويناۋىن يگەرۋ مەن ماڭىزدى پايدالى قازبالاردىڭ ءوندىرىسىن دامىتۋ جايى تالقىلانعان «MINEX Kazakhstan-2023» ءىس-شاراسىندا ماماندار قوزعاعان پروبلەمالار نەگىزىنەن جەر قويناۋىنىڭ تولىققاندى زەرتتەلمەي وتىرعانى, قاراجات پەن قاجەتتى تەحنولوگيانىڭ جەتكىلىكسىزدىگى جايىندا بولدى. سونىمەن قاتار گەولوگيالىق بارلاۋ جانە تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا سەكتورىنداعى ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋ جولدارى, جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلارعا سالىق سالۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ شارتتارى تالقىلاندى. جيىندا تاۋ-كەن مەتاللۋرگيالىق كاسىپورىندار قاۋىمداستىعى سالىقتىق ەمەس تولەمدەر تاجىريبەسىنەن باس تارتۋدى ۇسىندى.
«قازىر قازاقستاندا كوپتەگەن كومپانيا ءتۇرلى قورلارعا بيۋدجەتتەن تىس تولەمدەر جاسايدى. مۇنىڭ مەكتەپ سالۋ, اعاش وتىرعىزۋ, اكىمدەرمەن مەموراندۋم جاساۋ, تاعى باسقا ءتۇرلى مىسالى بار. بىراق مۇنىڭ ءبارى سالىق ەمەس. ال سالىق جۇكتەمەسىنىڭ كوەففيتسيەنتىنە قاراساق, ول تاۋ-كەن مەتاللۋرگيالىق كەشەنى (تمك) بويىنشا وتە تومەن. ءبىز بارلىق تولەم قاراستىرىلاتىن سالىق جۇكتەمەسى كوەففيتسيەنتىن (سجك) باعالاۋدىڭ حالىقارالىق جۇيەسىنە كوشۋىمىز كەرەك», دەيدى تاۋ-كەن ءوندىرۋ جانە تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا قاۋىمداستىعىنىڭ باسشىسى نيكولاي رادوستوۆەتس.
ونىڭ ايتۋىنشا, سجك ەسەپتەۋدىڭ جاڭارتىلعان ەرەجەلەرىن قابىلداۋ جاڭا سالىق كودەكسىن ازىرلەۋ تۇرعىسىنان دا پايدالى. ويتكەنى بۇل ەكونوميكانىڭ بەلگىلى ءبىر سەكتورىنىڭ وكىلدەرىنە ناقتى جۇكتەمەنى ەسكەرۋگە مۇمكىندىك بەرمەك. دەگەنمەن بارلىق سالىقتىق تولەمدەردەن باس تارتۋ مىندەتىنە بىرتىندەپ كوشكەن ءجون. سوندا ينۆەستور ءوز مودەلى بويىنشا ناقتى قارجىلىق اۋىرتپالىقتى قانشالىقتى كوتەرەتىنىن تۇسىنەدى. دامىعان حالىقارالىق سالىقتار جۇيەسىن, پايدالى قازبالاردى وندىرۋگە سالىناتىن سالىق جانە رويالتي قولدانۋ ماڭىزدى. الەمدىك تاجىريبەدە قولدانىلمايتىن ۇستەمە پايدا سالىعىنا ورالماي, ينۆەستورلارعا تۇراقتى سالىق رەجىمىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. قاۋىمداستىق وكىلدەرى بۇرىنعىداي گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارى مەن قىزمەتتەرىن كورسەتەتىن كومپانيالاردى قوسىلعان قۇن سالىعىنان (ققس) بوساتۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى.
بۇگىندە ءار مينيسترلىكتىڭ ءوز قىزمەتى اياسىندا دەربەس زاڭناماسى بار. بۇل سالانىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋ بويىنشا ءتيىستى يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ جۇمىسىن قيىنداتادى. ءار مەملەكەتتىك ورگان ءوز ەرەجەسىمەن «قورشالعاندىقتان», قۇجاتتار توپتاماسىن كەلىسۋ ءوزارا تۇسىنىسە المايتىن ءتورت ۆەدومستۆومەن جۇزەگە اسىرىلادى. وسىعان بايلانىستى بارلىق جوبالىق قۇجاتتار يدم وكىلى جەتەكشىلىك ەتەتىن ارنايى ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيانىڭ قاراۋىنا ۇسىنىلۋى كەرەك. سوندا بارلىق مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرى رۇقساتتاردى ادەتتەگىدەن بىرنەشە ەسە جىلدام بەرۋگە ءتيىس بولادى. جالپى, جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار بويىنشا بارلىق زاڭنامالىق بازانى قۇرۋ جونىندەگى نەگىزگى ۆەدومستۆو ‒ تاۋ-كەن سەكتورىنا ينۆەستيتسيالار تارتۋمەن اينالىساتىن يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى بولۋعا ءتيىس.
سونىمەن بىرگە مەملەكەتتىك ورگان جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگى جاڭا جوبالاردىڭ اشىلۋى بويىنشا باعالانۋعا ءتيىس. گەولوگيا كوميتەتى نەگىزىندە ينۆەستور ءوزىن قىزىقتىرعان سۇراق بويىنشا بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بايلانىسا الاتىن ء«بىر تەرەزە» جۇيەسىن قۇرۋ قاجەت. ماماندار جەر قويناۋى تۋرالى كودەكسكە كەيبىر تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ قالىپتى جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن وتە ماڭىزدى ەكەنىن ايتادى. بۇل جەردە سالىقتىق زاڭنامامەن قاتار ەكولوگيالىق, سۋ, جەر كودەكستەرىنە ءتيىستى تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ تمك ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن ايتارلىقتاي ارتتىرۋعا ىقپال ەتپەك.
2020 جىلعى كوروناۆيرۋس جاعدايىن قوسپاعاندا, سوڭعى جەتى جىلدا ەلىمىز جىل سايىن 20 ملرد-تان استام شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتتى. ال 2022 جىلى ينۆەستيتسيا كولەمى 28 ملرد-قا جەتتى. بۇل كولەمدە مۇناي مەن گازدى ەسەپكە الماعاندا تاۋ-كەن سەكتورىنىڭ ۇلەسى شامامەن 20%. سوندىقتان ەلىمىز وسى قارقىندى ساقتاۋعا مۇددەلى. بيىلدان باستاپ مەملەكەت سالىق تۇراقتىلىعىنا كەپىلدىك بەرەتىن ينۆەستيتسيالىق كەلىسىمشارتتاردى جاساي باستادى. ءتيىستى باستامانى ويىن ەرەجەلەرىنىڭ ءجيى وزگەرەتىنىنە شاعىمدانعان تاۋ-كەن ءوندىرۋشى كومپانيالاردىڭ وزدەرى ۇسىنعان بولاتىن. ەندى جەر قويناۋىن پايدالانۋشى جوبالارعا 500 ميلليون دوللاردان استام ينۆەستيتسيا سالۋعا ۋاعدالاسسا, ونىڭ ورنىنا سالىق تۇراقتىلىعىن الادى. وسىلايشا, 10 جىلعا بەلگىلەنگەن ويىن ەرەجەلەرىمەن دامۋىن جوسپارلاي الادى. جيىندا ايتىلعانداي, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى ءىرى تاۋ-كەن كومپانيالارىمەن ون جىلدىق كەلىسىمشارتتارعا تەز ارادا قول قويادى دەپ كۇتەدى. ولار بويىنشا مەملەكەت 500 ميلليون دوللاردان استام ينۆەستيتسياعا ايىرباس رەتىندە سالىق تۇراقتىلىعىنا كەپىلدىك بەرەدى. قىسقا ۋاقىت ىشىندە Eurasian Resources Group قۇرىلىمىنا كىرەتىن ءۇش كومپانيا مەملەكەتپەن ينۆەستيتسيالىق كەلىسىمشارتتارعا قول قويۋعا نيەت ءبىلدىردى. كومپانيالاردىڭ ارقايسىسى («قازاقستان ءاليۋمينيى», «قازحروم» جانە «شۇباركول كومىر») 10 جىل ىشىندە ءوز وندىرىستەرىن دامىتۋعا شامامەن 260 ملرد تەڭگە سالۋعا ءتيىس. ال مەملەكەت وسى كەزەڭدە ولار ءۇشىن سالىقتىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە مىندەتتەنەدى.
سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى الماز ايداروۆتىڭ ايتۋىنشا, ءتيىستى رەجىمدە جەكە كىرىستەر مەن شىعىستاردى جوسپارلاۋ ءۇشىن بيزنەس سالىق زاڭناماسىنداعى ىقتيمال وزگەرىستەردى بىرنەشە جىل بۇرىن كورۋى كەرەك. سونىمەن قاتار قورى از نەمەسە كوپ ارشۋ جۇمىستارىن قاجەت ەتەتىن تومەن رەنتابەلدى كەن ورىندارىندا پايدالى قازبالاردى ءوندىرۋدى جوسپارلاپ وتىرعان كومپانيالار ءۇشىن جەكەلەگەن كەلىسىمدەردى ازىرلەۋ ۇسىنىلىپ وتىر. ماسەلەن, ەلىمىزدە كوبىنە وڭدەۋ ونەركاسىبىنە, باسقا دا سەكتورلارعا كەلەتىن كومپانيالارعا جەڭىلدىكتەر بەرۋگە كوڭىل بولىنسە دە, «قارا تىزىمگە» تاپ بولعان تاۋ-كەن جوبالارىنىڭ جاعدايى ەلەنبەي جاتادى. سوندىقتان بۇل باعىتتا دا ءتيىستى وزگەرىس كەرەك.
الەمدىك ەكونوميكانىڭ دامۋى جاڭعىرتپالى ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ مەتالدى قاجەتسىنەتىن ينفراقۇرىلىمىن قۇرۋمەن تىعىز بايلانىستى بولعاندىقتان, قازاقستاننىڭ تاۋ-كەن ونەركاسىبىنە تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردىڭ دەڭگەيى وسەدى دەپ سەنىممەن بولجاۋعا بولادى. ينۆەستيتسيالىق پەرسپەكتيۆالاردى تالقىلاي كەلە, تاۋ-كەن ءوندىرۋ سالاسىنىڭ قازاقستان ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزى بار ەكەنىن ەستە ۇستاعان ءجون. سالا ماماندارى جەر قويناۋىن پايدالانۋ بەتبۇرىس كەزەڭىندە تۇرعانىن اتاپ وتەدى. وسى باعىتتا ونەركاسىپتىڭ بەلدى بۋىنىن الەمدىك دەڭگەيدەگى تابىس ۇلگىسىنە اينالدىرۋ ءۇشىن الەۋەتىمىز جەتكىلىكتى. سيرەك جەر ەلەمەنتتەرىن, جوعارى تەحنولوگيالىق مەتالداردىڭ جاڭا كەن ورىندارىن اشۋ مەن يگەرۋ ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق ءوسۋىنىڭ جاڭا درايۆەرى بولا الادى. بۇل رەتتە تاۋ-كەن جوبالارىن ازىرلەۋ مەن زاڭنامالىق اكتىلەردى جاساقتاۋ كەزىندە ماڭىزدى قاعيداتتاردى ۇستانۋ قاجەت. سونىمەن بىرگە تاۋ-كەن ونەركاسىبىنىڭ تابىستى دامۋى ءۇشىن بارلىق مۇددەلى تاراپتاردىڭ قولداۋى قاجەت.
