ادام ميلليونداعان جاسۋشادان قۇرالاتىنى سياقتى مەملەكەت تە ميلليونداعان وتباسىدان قۇرالادى. ەگەر دە جاسۋشا-كلەتكاسى ساۋ ادام – تىنىش, اۋىرىپ-سىرقاماي ءومىر سۇرسە, وتباسىلارى ءتالىمدى ەلدە ەشقانداي ب ۇلىك-تارتىسقا ۇرىنباي, بەيبىت ءومىر سۇرەدى. ونداي مەملەكەتتە قورقىنىش, ۇرەي از بولادى.
باقىتتى وتباسىن قۇرۋ ەكى-اق ادامنىڭ قولىنان كەلەدى. ءبىرى – وتاعاسى, ەكىنشىسى – وتاناسى. ياعني ءۇيدىڭ – ەرى مەن ايەلى. ول ءۇشىن بۇل ەكى تۇلعانىڭ بولمىسى ءبۇتىن بولۋ كەرەك. ەكەۋى دە يماندى, پاراساتتى, وتباسىلىق ءومىردى مەملەكەتتىڭ نەگىزى دەپ قارايتىن ءارى ىسىنە ادال, كۇندەلىكتى تىرلىگىنە ارام زات قولدانبايتىن, كورشىنىڭ حاقىسىنا ۇقىپتى, اعايىن-تۋعانعا قايىرىمدى, ءبىر-بىرىنە باۋىرمال, جاردەمشىلدىگىمەن ەرەكشەلەنۋى كەرەك. مۇنداي تولىققاندى تۇلعالىق قاسيەتتەرى جوق وتباسى مۇشەلەرى تولىق وتباسىن قۇرا المايدى. جارتىكەش وتباسىن قۇرادى, جارتىكەش ۇرپاق تاربيەلەيدى. ويتكەنى اتا-انا – وتباسىنىڭ ساۋلەتشىلەرى.
بويىنا يماني بولمىس, ادامي تاربيە تولىق سىڭبەگەن جارتىكەش بالا, اباي اتامىز ايتقانداي, «نە ءوزى ادام بوپ جارىتپايدى, نە ساعان جاقسىلىق كورسەتپەيدى…». ول, ول ما, تاربيەسى كەم جارتىكەش بالا, كورشىنىڭ بالاسىن بۇلدىرەدى, ول ەكىنشى كورشىنىڭ بالاسىن وزگەرتەدى. ءسويتىپ, ءبىر جارتىكەشتىڭ كەسىرىنەن كۇللى اۋىل وزگەرەدى. وسىنداي جاماندىقتان اتالارىمىز قاتتى ساقتانعان. ايتالىق, بۇرىنعىلار: « ۇلىڭ وسسە, ۇلى جاقسىمەن كورشى بول, قىزىڭ وسسە قىزى جاقسىمەن كورشى بول» دەپ بەكەر ايتپاعان. وسى ءسوزدىڭ ءوزى مەملەكەت ۇستىنىنىڭ نەگىزى. سونداي-اق تاربيەسىز, ءتارتىبى ناشار بالا كورسە, ءوز بالالارىنا «اناعان ەرمەڭدەر» دەپ, قاتاڭ ەسكەرتكەن.
تۇلعالىق قاسيەتى كەم ادامدار ءوزىنىڭ شىنايى بولمىسىن ەشقاشان بىلمەيدى. سوندىقتان دا ولاردىڭ ويلاۋ جۇيەسىندە, ءىس-ارەكەتىندە, ءجۇرىس-تۇرىسىندا, جاعىمسىز, جاساندىلىق مۇڭكىپ تۇرادى. ەڭ جامانى, ءوزىنىڭ السىزدىگىن, اقىلسىزدىعىن بىلمەيدى, ومىرىندە كەزدەسكەن قايعى-مۇڭعا باسقانى كىنالاۋعا, ورىنسىز وسەك-شاعىم ايتۋعا بەيىم تۇرادى. باستى قاتەلىگى – ءومىر تولقىندارىن سانا سۇزگىسىنەن وتكىزبەي, شيكى كۇيىندە قابىلداپ, قاتەلىگىن سۇرىپتاماي دەرەۋ جۇزەگە اسىرادى. سىرتقى الەمى ۇنەمى باسقاعا تامسانۋمەن, ىشكى الەمى بولسا, ەشقاشان ەسىن جيماي ومىردەن وتەدى. اقيقاتتى تاني الماي, كۇندەلىكتى قۇبىلمالى وتىرىككە الدانىپ عۇمىر سۇرەدى.
تۇلعالىق قاسيەتى جارتى ادامدار بارشىلىقتى كوتەرە الماسا, جوقشىلىق كەلسە كۇيرەي جەڭىلەدى. ويتكەنى جارتى تۇلعا ءومىردى شىنايى كورۋگە قابىلەتسىز. ءوزى بىلمەيدى, بىلگەننىڭ ءتىلىن المايدى. جارتى تۇلعانىڭ شىنايى بەت-بەينەسىن كورە المايسىز. سەبەبى ساناسى – بۇركەمەلەنگەن, تۇڭعيىق ءارى تۇراقسىز. وسىنداي وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن بالا, ءدال وسىنداي تاربيە الادى. بابالارىمىز «ۇيادا نە كورسەڭ, ۇشقاندا سونى ىلەسىڭ», دەپ تەگىن ايتپاعان.
تۇلعالىق قاسيەتى تولىق وتباسىلار تولقىنى باسىلعان تەڭىز سياقتى. ولار وزدەرىنىڭ پەندە ەكەنىن ۇمىتپايدى. ۇنەمى كەم تۇستارىن (مىنەز قۇلقىنداعى, ءىس-ارەكەتىندەگى) تولىقتىرۋمەن بولادى. قازاق «كەمشىلىگىن بىلگەن ادام – كەمەل ادام» دەپ بەكەر ايتپاعان. تولىق تۇلعا – ءوزىنىڭ وتباسىنا ايەل, بالا-شاعاسىنا تەك قۇمارلىق كوزىمەن قارامايدى. ويتكەنى ول – اللا تاعالانىڭ الدىندا وتباسىنىڭ تاربيەسى ءۇشىن سۇرالاتىنىن بىلەدى. وتباسى مۇشەلەرىن توزاقتان قورعايدى.
باقىتتى وتباسىن قۇرۋ ءۇشىن قايتكەن كۇندە دە باي بولۋ مىندەتتى ەمەس, وتباسىلىق تاربيەنىڭ جاقسى ساباقتاستىعى ۇزىلمەۋى شارت. اتا-بابالارىمىز ءدال وسى ساباقتاستىققا قاتتى ءمان بەرگەن. ۇلىنا تەكتى, تاربيەلى جەردەن قىزىن الىپ بەرگەن. شاڭىراق تاربيەسىن ۇزبەۋ ءۇشىن سەنىمدى, ۇلاعاتتى وتباسىنىڭ قىزىنا ۇلىن بالا كەزىندە اتاستىرىپ قوياتىن بولعان. ءسويتىپ, وتباسىلىق ءتارتىپتىڭ ساقتالۋىنا قاتتى ءمان بەرگەن. تەكسىز-تاربيەسىز, كورگەنسىز كەلىن شاڭىراقتىڭ ىشكى ءتارتىپ-تاربيەسىن بۇزاتىن بولعاندىقتان, وسى جايدان قاتتى ساقتانعان. الدا-جالدا كەيبىر تاربيەسى وسالداۋ جاس كەلىن تابالدىرىق اتتاسا, ەمەندەي ەنەلەرى سىرتقا دىمىن بىلدىرمەي, ءوزى بىلەتىن ونەگەسىن ۇيرەتىپ, تاربيەلەپ وتىرعان. قازاق حالقىنىڭ ءححى عاسىرعا دەيىن امان-ەسەن جەتۋىنە وتباسىلىق تاربيەنىڭ مول اسەرى بولدى. ايتپەسە قازىرگى ءبازبىر تاريحشىلار ايتىپ جۇرگەندەي, باتىس مادەنيەتى مەن ورىستىڭ قول استىنا كىرىپ امان قالعان ەمەسپىز. قازاقتى ساقتاپ قالعان انا-انانىڭ تاربيەسى. ەرلى-زايىپتى ادامدار وتتەگى مەن سۋتەگى سياقتى. بۇل ەكى ەلەمەنتتىڭ قوسىندىسىنان سۋ قۇرالادى. سۋ دەگەن – ءومىردىڭ ءنارى. سۋ لايلانسا, تىرشىلىك تە لايلانادى.
ءسوزىمىزدى تۇيىندەي ايتقاندا, مەملەكەتتىڭ تىرەگى – وتباسى. ايگىلى لەۆ تولستوي «ەڭ باقىتتى ادام – وتباسىندا باقىتتى ادام» دەپ ايتقان ەكەن. ال بۇل باقىت – ءۇي ءىشىنىڭ تىنىشتىعىندا.
