كاسپي قۇبىرىنىڭ قۋاتى

ۇزىندىعى 1511 شاقىرىمدى قۇراي­تىن تەڭىز-نوۆوروسسيسك قۇبىرى­مەن ەكس­­پورتقا جەتكىزىلەتىن ءبىزدىڭ بارلىق مۇ­نا­يى­مىزدىڭ ۇشتەن ەكىسىنەن استامى, سونداي-اق رەسەيلىك كەن ورىندارىنان, ونىڭ ىشىندە كاسپيدەگى شيكىزات تاسىمالدانادى. كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋ­مى (كقك) تەڭىز تەرمينالى جاعادان ءبىرشاما قاشىقتىقتا, سونىڭ ىشىندە قو­لاي­سىز مەتەوجاعدايلاردا تانكەرلەردى قاۋىپسىز جۇكتەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ءۇش جىلجىمالى ايلاق قۇرىلعىلارىمەن (جاق) جابدىقتالعان. مۇناي قۇبىرىنىڭ اعىمداعى قۋاتى (قازاقستاندىق بولىگى) جىلىنا 72,5 ملن توننانى قۇراسا, مۇنايدىڭ ءوتۋ جىلدامدىعىن جەدەلدەتەتىن مايلا­عىش­تاردى قولدانۋ كەزىندە ەڭ جوعارى (رف اۋماعىندا) – 83 ملن تونناعا جەتەدى. وتكەن جىلى قۇبىر جۇيەسىنىڭ قازاقستان اۋماعىنان جىلىنا 72,5 ملن توننا جانە رەسەي فەدەراتسياسى ارقىلى جىلىنا 81,5 ملن توننا مۇناي تاسىمالداۋعا مەحا­ني­كا­لىق دايىندىعى قامتاماسىز ەتىل­دى. بۇل كورسەتكىشكە قول جەتكىزۋ ءۇشىن تار جەرلەردى جويۋ باعدارلاماسى (تججب) جۇزەگە اسىرىلعان بولاتىن. ونىڭ ماقساتى ‒ اعىمداعى قۋاتتىلىقتى جە­تىل­دىرۋ ار­قى­لى كقك جۇيەسىنىڭ مۇناي اي­داۋ كولەمىن ۇلعايتۋعا دايىن بولۋىن قام­تاماسىز ەتۋ.

جاقىندا اتىراۋ قالاسىندا وتكەن ءىرى مۇناي-گاز كورمەسى اياسىنداعى ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا «كقك» اق باس ديرەكتورىنىڭ ۇكىمەتپەن بايلانىس جونىندەگى ورىنباسارى قايىرگەلدى قابىلدين قازىردە تججب بويىنشا بارلىق جۇمىس كونسورتسيۋمنىڭ 10 مۇناي ايداۋ ستانساسىندا (ماس) جانە نوۆوروسسيسك تۇبىندەگى تەڭىز تەرمينالىندا جۇرگىزىلىپ جاتقاندىعىن ايتتى. قازاقستانداعى تججب نىساندارى ‒ «تەڭىز» جانە «اتىراۋ» مۇناي ايداۋ ستانسالارى. بيىل «تەڭىز» بەن رەسەيدەگى «استراحانسكايا» مۇناي ايداۋ ستانسالارى اۋماقتارىندا كقك مۇناي قۇبىرى جۇيەسىنە تەڭىز كەن ورنىنان شيكىزاتتىڭ قوسىمشا كو­لە­مىن قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن بار­لىق نىسان ىسكە قوسىلعان. تججب وبەك­تى­لەرىندەگى جۇمىستار ەڭ­بەك­تى قورعاۋ, ونەر­كاسىپتىك قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋدىڭ جوعارى تالاپ­تارىن ساقتاي وتىرىپ جۇرگىزىلەدى.

كونسورتسيۋم وكىلى مالىمدەگەندەي, «تەڭىز» ماس ەلەكتر قۋاتىن ۇلعايتۋ ماق­سا­تىندا بيىل سىرتتاي ەلەكترمەن جابدىقتاۋ جاڭا وبەكتىلەرىن ىسكە قوسۋ جوسپارلانىپ وتىر. وعان قوسا كولەمى 20 مىڭ تەكشە مەتر ەكى جاڭا رەزەرۆۋار ىسكە قوسىلماق. ولار ايداۋ كولەمىنىڭ ۇلعايۋى بارىسىندا 120 مىڭ تەكشە مەترگە دەيىن مۇناي قورىن ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جاڭارتۋ جۇمىستارىنىڭ ارقاسىندا كقك قۇبىر جۇيەسىنە شيكىزات جەتكىزۋدىڭ نەگىزگى كوزى بولىپ تابىلاتىن تەڭىز كەن ورنىندا وندىرىلگەن مۇنايدى تاسىمالداۋ قاجەتتىلىگىن تولىعىمەن قانا­عات­تاندىراتىن كولەمى بار التى جاڭا رۆس-20000 رەزەرۆۋارى جۇمىس ىستەي باس­تايدى. سونداي-اق «تەڭىز» تەرمينالىندا مۇنايدىڭ سانى مەن ساپاسىن ولشەيتىن ءۇش جاڭا جۇيەنىڭ قۇرىلىسىن اياقتاۋ جوس­پارلانىپ وتىر. نىسانداردى سوڭعى سىناقتان وتكىزۋ جانە قاجەتتى تىركەۋ ولار مۇنايمەن تولتىرىلعاننان كەيىن باستالماق. بۇل ارقىلى مۇنايدى ءبىر ۋاقىتتا ءۇش تانكەرگە تاسىمالداۋعا بولادى. كونسورتسيۋمنىڭ جاقىن اراداعى جوسپارلارىندا كقق ۋچاسكەسىندەگى (203 كم) – «قازترانسويل» كومپانياسىنىڭ «قاسىموۆ» مۇناي ايداۋ ۋچاسكەسىندە ۇزاق ۋاقىت بويى جۇمىس ىستەمەي تۇرعان جانە ىستەن شىققان ەسكى قوسقىشتى اۋىس­­­­تىرۋ بار. قۇبىردىڭ جاڭا بولىگىن سالۋ ماسەلەسىن وسى رەكونسترۋكتسياعا باستاماشى بولعان «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق مۇناي-گاز حولدينگى تالقىلايدى.

جالپى, مۇناي قۇبىرى جۇيەسى بو­يىنشا تججب 2025 جىلدىڭ ورتاسىنا دەيىن جۇزەگە اسىرىلادى. وعان دەيىنگى كەڭەيتۋ جوباسىنداعى سەكىلدى تججب اياسىندا دا بولىنگەن قاراجاتتىڭ ءبىر بولىگى اتىراۋ وبلىسىنداعى الەۋمەتتىك باعدارلامالارعا جانە ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا, ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالا­لارىن قولداۋعا ارنالعان قايىرىم­دى­لىق جوبالارعا باعىتتالاتىن بولادى. كقك پايدالانۋ جانە تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ جونىندەگى مەنەدجەر ۆيكتور ميروشنيچەنكونىڭ سوزىنشە, باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 599,9 ميلليون دوللار ينۆەستيتسيالانعان. ونىڭ 156,4 ميلليونى كقك-قازاقستانعا جانە 443,5 ميلليونى كقك-رەسەيگە تيەسىلى. وتكەن جىلى جالپى سومادا نەگىزگى قىزمەت بويىنشا كۇردەلى جوبالارعا سالىنعان ينۆەستيتسيالار 46,6 ميلليون دوللاردى قۇراسا, بيىلعا اكتسيونەرلەر 88,1 ملن دوللار كولەمىندە كۇردەلى سالىمدار بيۋدجەتىن بەكىتكەن.

بۇگىندە سانكتسيالار سالدارىنان شى­عىن ماتەريالدارى مەن قوسالقى بول­شەك­تەردى جەتكىزۋدە پروبلەمالار تۋىن­داپ وتىر. كقك جوباسىنىڭ ءوزى سانكتسياعا ۇشىراماسا دا, رەسەيگە بىرقاتار تاۋارلار مەن جابدىقتاردى جەتكىزۋگە قويىل­عان شەكتەۋلەر اياسىندا كونسورتسيۋم شىعىن ماتەريالدارىن ساتىپ الۋدا جانە شەتەلدىك جابدىقتاردى جوندەۋ مەن اۋىس­تىرۋدا قيىندىقتارعا تاپ بولدى. بۇل تاۋارلار قۇبىر جۇيەسىنىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن بەرىكتىگىن ساقتاۋ ءۇشىن قاجەت. ونىڭ ىشىندە اڭگىمە نەگىزگى جابدىقتى پايدالانۋ كەزىندە قولدانىلاتىن شىعىن ماتەريالدارى تۋرالى بولىپ وتىر. سونداي-اق وتكىزۋ قابىلەتىن ارتتىرۋ ءۇشىن قاجەت حيميالىق دەپرەسسورلار دا جەتىسپەيدى. كقك نىساندارىندا ورناتىلعان يمپورتتىق جابدىققا ارنالعان قوسالقى بولشەكتەردى كۇتىپ ۇستاۋعا جانە جەتكىزۋگە قاتىستى ماسەلەلەر دە بار. كونسورتسيۋم باسشىلىعى قاتىستى حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ رەسەيگە سانكتسيالارىنا بايلانىستى جابدىقتى جەتكىزۋ مەن جوندەۋدەن تۋىنداعان بارلىق ماسەلە شەشىلەدى دەگەن ۇمىتتە. قازىر بالاما وندىرۋشىلەردى تالاپ ەتەتىن نومەن­كلا­تۋرالىق زاتتاردىڭ شامامەن 80%-ى ءۇشىن وندىرۋشىلەر رەسەيدەن تابىلدى. ال كقك ءۇشىن ماڭىزدى جابدىقتىڭ كەيبىر تۇرلەرىنە بالامالار ىزدەستىرىلىپ جاتىر.

«كقك» اق باس ديرەكتورى ورىنباسا­رى­نىڭ ايتۋىنشا, مۇناي قۇبىرى قازاقستان مەن كاسپي-قارا تەڭىز وڭىرىنەن مۇنايدى الەمدىك نارىقتارعا تاسىمالداۋدىڭ ەڭ وڭتايلى, ۇنەمدى جانە سەنىمدى باعىت­تا­رىنىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى. «شي­كى­زاتتى تۇتىنۋشىلارعا جەتكىزۋدىڭ قان­داي تاسىلدەرىن قولدانۋ كەرەكتىگى كقك اك­تسيونەرلەرى مەن جۇك جونەلتۋشىلەرىنىڭ ءوز ەركىندە. جاھاندىق ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ ماقساتىندا شيرەك عاسىر بۇرىن قۇرىلعان حالىقارالىق كونسورتسيۋم وسى ۋاقىتتاردا تابىستى جۇمىس ىستەپ كەلەدى جانە قانداي دا ءبىر ساياساتتان الشاق. ال مۇناي ايداۋ تاريفىنە كەلەتىن بولساق, بۇل – كونسورتسيۋمنىڭ بارلىق مۇشەسى ماقۇلداعان وڭتايلى شەشىم. ونى قايتا قاراۋ اكتسيونەرلەردىڭ جوسپارىندا جوق», دەيدى ق.قابىلدين.

ەلىمىز تەڭىز, قاشاعان جانە قارا­شى­عاناق كەن ورىندارىندا وندىرىلەتىن مۇنايدىڭ 80 پايىزىن نوۆوروسسيسك قالاسىنداعى كقك ارقىلى تاسىمالدايدى. الايدا ۋكرايناداعى جاعدايدان كەيىن كقك جۇمىسىنىڭ توقتاۋى جيىلەپ كەتكەنى كورەر كوزگە ايقىن. باتىستىڭ اقپارات قۇرالدارى رەسەي قازاقستاندىق مۇنايدى ەۋروپا نارىعىنا جەتكىزۋدى ادەيى بۇزعان بولۋى مۇمكىن دەپ بولجادى. وتكەن جازدا رەسەي سوتى «روسترانسنادزور» اۋديت بارىسىندا انىقتاعان وندىرىستىك نىساندارداعى ەكولوگيالىق بۇزۋشىلىقتارعا بايلانىس­تى كونسورتسيۋمنىڭ جۇمىسىن ءبىر ايعا توقتاتقانى ءمالىم. كەيىن جۇمىستى توقتاتا تۇرۋ تۇرىندەگى سانكتسيالار ايىپپۇلعا اۋىستىرىلدى. بىرقاتار ساراپشىلار ماسكەۋ وسىلايشا سانكتسيالىق قىسىمدى جەڭىلدەتۋ ءۇشىن وسى قۇبىر ارقىلى مۇناي الۋعا مۇددەلى باتىس كومپانيالارىنا ىقپال ەتۋگە تىرىستى دەپ پايىمدادى. سونداي-اق 2022 جىلدىڭ جازىندا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان قالعان بىرنەشە ونداعان وق-ءدارىنىڭ تابىلۋىنا بايلانىس­تى نوۆوروسسيسك پورتىندا جونەلتۋلەر توقتاتىلدى. سول كەزدە باقىلاۋشىلار كقك اكۆاتورياسىنىڭ جابىلۋى رەسەي-قازاقستان ساياسي قارىم-قاتىناستارداعى قايشىلىقتار اياسىندا ءوتىپ جاتقانىنا نازار اۋداردى. وتكەن جىلعى كورسەتكىشتەر كونسور­تسيۋم­نىڭ قارا تەڭىز وبەكتىلەرى مەن قازاق­ستان كەن ورىندارىنداعى اۆا­ريا­­لارعا باي­لا­نىستى شەكتەۋلەر سالدارىنان الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا تيىسىنشە 58 تانكەر مەن 2 ملن توننا مۇنايعا تومەن بولدى.

كقك-دا اپاتتار قايتالانا بەرگەن سوڭ ەل باسشىلىعى ترانسكاسپي ءدالىزىن نەگىزگى بالاما دەپ اتاي وتىرىپ, شەتەلگە مۇناي جەتكىزۋ باعىتتارىن ءارتاراپتاندىرۋ قا­جەتتىگىن مالىمدەدى. بىلتىر ەلىمىز جول كار­تاسىن ازىرلەپ, ءوز مۇنايىن ەكسپورت­تاۋ­دىڭ بالاما جولدارىن تابۋعا شەشىم قابىلدادى. ءسويتىپ, جاڭا باعىتتار سىنالا باستادى. بيىل ءبىرىنشى توقساندا ەلىمىزدەگى مۇناي تەك باكۋ – تبيليسي – جەيحان ارقىلى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار گەرمانيا باعىتىندا «درۋجبا» قۇبىرى ارقىلى دا ءوتتى. بۇل رەتتە ەلىمىز بيىل بتد ارقىلى 1,5 ميلليون توننا مۇناي ەكسپورتتاۋدى جانە بولاشاقتا بۇل جۇيەگە جەتكىزۋدى جىلىنا 6-6,5 ميلليون تونناعا دەيىن ارتتىرۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن مالىمدەدى. بىراق ازىرگە مۇناي قۇبىرىنا قۇيۋ كولەمى از. وتكەن توقساندا ازەربايجان ارقىلى وتاندىق ترانزيت نەبارى 27 مىڭ توننانى قۇرادى. بۇل درۋجبا بويىمەن گەرمانيامەن شەكاراداعى اداموۆا زاستاۆا مۇناي جەتكىزۋ پۋنكتى باعىتىندا تاسىمالداۋدان ‒ اقپان-ناۋرىزدا بارلىعى 40 مىڭ توننا جانە ساۋىردە جوسپارلانعان 100 مىڭ توننادان بىرنەشە ەسە از. ءبىرىنشى توقسانداعى جونەلتۋ جوسپارلارىنا تۇركياداعى جەر سىلكىنىسى سالدارىنان جەيحاندا جۇك تيەۋ جۇمىستارىنىڭ توقتاتىلعانى اسەر ەتتى. وتاندىق مۇنايدى بتد-عا جونەلتۋ بويىنشا ساۋىردەگى جوس­پار ‒ 125 مىڭ توننا. قازىر جىلىنا 50 ميلليون توننا مۇناي وتكىزۋ قابىلەتى بار بتد نەبارى 40 پايىزعا عانا جۇكتەلگەن. 2022 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ول ارقىلى 29,7 ملن توننادان استام مۇناي ايدالدى, بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 12,6%-عا ارتىق, ونىڭ ىشىندە ترانزيتتىك مۇناي 5,1 ملن توننانى قۇرادى, بۇل 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 41,8%-عا جوعارى. سوندىقتان بولاشاقتا قۇبىردى جەتىسپەيتىن شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى ەكسپورتتى ارتتىرۋعا مۇم­كىندىگىمىز بار. مۇنداي ءترانزيتتى ۇيىم­داستىرۋعا بۇرىن دا بىرنەشە رەت ارەكەت جاسالعان بولاتىن.

بۇگىندە رەسەي ارقىلى تاسىمالدارعا تولىققاندى بالاما بولۋعا جاراماسا دا, ترانسكاسپي ءدالىزى, شىن مانىندە, وتاندىق مۇنايدى رەسەيدى اينالىپ ءوتىپ ەكسپورتتاۋدىڭ ناقتى جوباسى سانالادى. تەك ماسەلە تاراپتاردىڭ ءوزارا ءتيىمدى شارتتار جونىندە كەلىسە الۋىنا كەلىپ تىرەلەدى. مىسالى, بۇعان دەيىن «تەڭىزشەۆرويل» اكتسيونەرلەرى مۇنايدى باكۋ – تبيليسي – جەيحان ارقىلى جەتكىزۋگە تىرىستى جانە بولاشاق كەڭەيتۋ جوباسى دا بتد-مەن كاسپي ارقىلى مۇناي تاسىمالداۋ مۇمكىندىگى رەتىندە قاراستىرىلدى. سول كەزدە كەلىسسوزدەر, باسقا جەر قوي­ناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ سىناقتىق جەتكىزىلىمدەرى باتىس كومپانيالارىنىڭ (تشو مەن بتد نەگىزگى اكتسيونەرلەرى –امەريكالىق جانە ەۋروپالىق مۇناي الپاۋىتتارى) ءوزارا كە­لى­سىمگە كەلە الماعانىن كورسەتتى. بىر­قاتار ساراپشىلاردىڭ پىكى­رىنشە, تەڭىز جولىن كقك ارقىلى قول­دانىستاعى تاسىمالداۋ باعىتتارىنا تەك قوسىمشا رەتىندە قاراستىرعان ءجون. ويتكەنى كقك تار جولداردى جويۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرعاننان كەيىن قازاقستاننان 72,5 ميلليون توننا مۇناي جەتكىزە الادى. ال قارالىپ جاتقان تەڭىز نۇسقاسى شامامەن 5 ميلليون توننانى قۇرايدى. بۇل تۇستا تاسىمالداۋ ەكونوميكاسى قاي جاعىنان الىپ قاراسا دا قولدانىستاعى قۇبىرلار ارقىلى تارتىمدىراق. ويتكەنى نەگىزىنەن كاسپي كونسورتسيۋمىنىڭ قۇبىرى ارقىلى وتەتىن وتاندىق مۇناي ەكسپورتىنىڭ جالپى كولەمىنىڭ (وتكەن جىلى 64,8 ملن توننا) قاسىندا رەسەيدى اينالىپ وتەتىن باعىت بويىنشا جەتكىزىلىمدەر ماردىمسىز بولىپ كورىنەدى. وعان قوسا كەز كەلگەن بالامالى باعىت ەكى رەت قايتا تيەۋ جانە تەڭىز ارقىلى تاسىمالداۋ قاجەتتىگىنە بايلانىس­تى بىرنەشە ەسە قىمباتقا تۇسەدى. تاعى ءبىر ماسەلە ‒ نوۆو­روس­سيسكىدە قازاق مۇنايى رەسەيلىك مۇ­نايمەن ارالاسىپ, ودان ءارى CPC Blend برەندىمەن ساتىلىپ جاتىر. مۇناي ساپاسىنىڭ ايىرماشىلىعىنا بايلانىستى جاڭا جەتكىزۋ جولىندا شيكىزاتتى ەلىمىزدىڭ مۇنايىمەن ارالاستىرۋ ازەربايجانعا ءتيىمسىز. مۇناي قۇبىرى ارقىلى ايداۋ ءۇشىن بتد اكتسيونەرلەرىنە حيميالىق سيپاتتامالارى بويىنشا ازەربايجانعا جاقىن مۇناي ماركاسى قاجەت. ال وتاندىق قارا التىننىڭ ماسەلەسى ‒ ونىڭ كۇكىرتتى سورتتارعا جاتاتىندىعىندا.

الايدا رەسەي مەن ۋكراينا ارا­سىن­داعى قاقتىعىستىڭ سوزىلمالى سيپاتى, تاۋەكەلدەردىڭ كوبەيىپ بارا جات­قا­نى الاڭداتادى. بۇل جانجال نەمەن اياقتالاتىنى, سانكتسيالىق ساياسات قالاي قاراي ويىساتىنى بەلگىسىز. قانداي گەوسايا­سي ورتا بولسىن, كولىك جانە ەكسپورتتىق باعىتتاردى ءارتاراپتاندىرۋ ستراتەگيا­سى ‒ كەز كەلگەن ەل ءۇشىن ۇتىمدى ۇس­تانىم. وسىلايشا, ءبىر كەزدەرى بار كۇش-جىگەردى جاقسى تابىس اكەلگەن باعىتقا توعىتىپ تاستاعان بولساق, ەندى قولايلى نۇسقالاردىڭ كەڭ اۋقىمىنا جەدەل جۇگى­نەتىن كەز تۋدى.