كوتەرىپ وكشەڭدى, كورىپ كەت كوكشەمدى!

ايماقتاعى تۋريستىك سالاعا سونى سەرپىن بەرىپ, جارتى الەمدى جالعىز قاۋىزعا سىيدىرىپ جىبەرگەن جامان تۇماۋدان كەيىن قايتادان ورىستەتىپ, باعزى قالپىنا كەلتىرۋگە, ءتىپتى ودان دا جاقسارتۋعا تالپىنىس جاسالىپ جاتىر. بۇگىندە بۇل تاراپتا 600-دەن اسا ءارتۇرلى كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى. قارىمىن تارازى باسىنا تارتساڭىز, ەل بويىنشا ەكىنشى ورىندا. شىنتۋايتىندا, ءالى دە كادەگە اسپاي جاتقان مول مۇمكىندىك بار. ماسەلەن, بۇگىنگى تۋريسكە كوركى كوز قۋانتاتىن تابيعات تا, قول قۋسىرعان كۇتۋشى دە, ۇلدە مەن بۇلدەگە ورايتىن كۇتىم دە تاڭسىق ەمەس. وركەنيەت كوشى العا وزعان سايىن رۋحاني دۇنيەگە سۋساعاندار, تاريحتان تاعزىم العىسى كەلەتىندەر جىرتىلىپ ايىرىلادى. كونەنىڭ كومبەسىن اقتارىپ كورىپ, التى الاشتىڭ تاستا تاڭبالانعان تاريحىن زەردەلەگىسى كەلگەندەرگە بۋرابايدىڭ باۋرايىندا كوزايىم قىلىپ كورسەتەر دۇنيە از ەمەس. بالكىم وسى باعىتتا ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك شىعار. «بۋراباي», «بۇيراتاۋ», «كوكشەتاۋ» مەملەكەت­تىك ۇلتتىق تابيعي پاركتەرىمەن بىرگە «قورعالجىن» مەملەكەتتىك تابيعي قورىعى اۋماعىندا 900-دەن اسا تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىش ورنالاسقان. قاي-قايسىنىڭ بولسىن قاسىنا بارىپ, ۋاقىت شىمىلدىعىمەن تۇمشالان­عان شىلتەردى سەرپىپ تاستاپ, قازىنالى سىردىڭ قويناۋىنا سۇڭگىگەن ادام كول-كوسىر ولجاعا جولىعار ەدى. ول ولجا – رۋحاني بايلىق.

تۋعان ەلدىڭ تاريحىن ايگىلەيتىن, تۇمسا تابيعاتتىڭ عاجايىپ سۇلۋلىعىن قۇشتار كوڭىلدىڭ تەرەزەسىنە دەيىن مولدىرەتىپ اكەلەتىن 73 تۋريستىك با­عىت جۇمىس ىستەيدى. ءار باعىتتىڭ الۋان-الۋان سىرى بار, ەت جۇرەگىڭدى ەلجىرەتەتىن جىرى بار. سونشاما مەلدەكتەي تۇنعان, سيقىرىمەن ارباپ, ­سىرىمەن باۋراپ, تاريح تۇڭعيىعى­نىڭ جەتى قات تەرەڭدىگىنە جەتەلەي جۇرەتىن تۋريستىك باعىتتار كوكشەتاۋ, بۋرا­باي, زەرەندى, قورعالجىن, ەرەيمەنتاۋ, ءبىرجان سال اۋداندارىنىڭ اۋماعىندا قۇس جولىنداي سايراپ جاتىر. بار اسىلى بويىندا تانانىڭ كوزىندەي جايناپ جاتىر. سان عاسىردىڭ تاريحىمەن بىرگە الاش جۇرتى قاسيەتتىگە بالاپ, كيەلىگە ساناپ, كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتا­عان جۇمىر جەردىڭ جۇماعى دا وسىندا. بالكىم سودان دا بولار, ات باسىن بۇرۋشىلار دۇمەي تۇسۋدە. 2022 جىلى كورىكتى وڭىرگە ءبىر ميلليوننان اسا ادام كەلىپتى. 2020 جىلمەن سالىستىرعاندا, الدەقايدا كوپ. ول جىلى 795,3 مىڭ ادام كەلگەن بولاتىن. ال 2021 جىلدىڭ توعىز ايىندا 950,6 مىڭ ادام ارۋاق قونىپ, نار شوككەن كوكشە توپىراعىن باسىپ, كوركىمەن تانىسىپ, جۇپار اۋاسىن جۇتىپ, قۇر اتقا مىنگەندەي قۋناپ كەتكەن.

وتكەن جىلى شەتەلدىك قوناقتار­دىڭ كۇرت كوبەيگەنى بايقالادى. «ەqonaq» اقپاراتتىق جۇيەسىنىڭ دەرەك­تەرىنە قاراعاندا, الەمنىڭ 94 ەلى­نەن 22,9 مىڭ ادام كەلگەن. ونىڭ 15 مىڭنان استامى – تمد ەلدەرىنەن. بۋراباي باۋرايى مەن زەرەندى كولىنىڭ جاعاسىنان اقش, كانادا, گەرمانيا, تۇركيا, ۇلىبريتانيا, فرانتسيا ەلدەرىنىڭ ادامدارىن كەزدەستىرۋگە بولادى. سونداي-اق بىرىككەن اراب امىر­لىگى, ساۋد ارابياسى, ەگيپەت, وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسى, كەنيا, اۋستراليا, شىعىس ازيا مەن تىنىق مۇحيتى ەلدەرىنەن دە تىنىعىپ قايتۋعا تىلەك بىلدىرۋشىلەردىڭ قاراسى كوبەيە تۇسكەن. يت ارقاسى قيانداعى وسىنشاما ەلدىڭ تۋريستەرى كوكشەتاۋعا كەلەتىن بولسا, بۇل ولكەنىڭ دە باعاسى اسىپ تۇرعانى عوي.

ءتۋريزمدى استە بيزنەسپەن بەلسەن­دى بايلانىستىرماي ورىستەتۋ مۇمكىن ەمەس. بۇگىندە مەملەكەت ەلدىڭ تۋريستىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا ينۆەس­تيتسيا سالاتىن كاسىپكەرلەرگە ناقتى قولداۋ كورسەتۋدە. تۋريزم سالاسىنداعى كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى ءوتىنىم بەرىپ, ءوز جوباسىن ۇسىنۋى كەرەك. وسى جىلى 10 كاسىپكەرلىك سۋبەكتىگە 104,5 ملن تەڭگە كولەمىندە مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى ماقۇلداندى. وسى ارادا تۇمسا تابيعاتقا, جالپاق جۇرتتىڭ ماقتانىشىنا اينالعان بۋراباي مەن زەرەندى ايماعىن كۇتىپ ۇستاۋعا مەملەكەت تاراپىنان جاندى قامقور­لىق كورسەتىلىپ وتىرعانىن ايتا كەتسەك ارتىقتىعى جوق. سول قامقورلىقتىڭ ناتيجەسىندە كۋرورتتى ءوڭىر قاناتىن جايا تۇسۋدە. شەتەلدىك تۋريستەردىڭ كىرپياز كوڭىلىنىڭ تالابىنان شىعاتىن ينفراقۇرىلىم تۇزىلۋدە. ولاردىڭ نازارىن اۋداراتىن مەيلىنشە قىزىقتى ورىندار دا از ەمەس. ايتالىق, «بوتاي-بۋراباي» ەتنوكەشەنى. قازاق دالاسىندا جىلقىنى ەڭ العاش قولعا ۇيرەتۋدىڭ ەجەلگى تاريحىن سيپاتتايتىن كەشەنگە كەلۋشىلەر لەگى ارتىپ جاتىر. الەمدە تەڭدەسى جوق «بۋراباي» حالىقارا­لىق ءترامپلينى دە دەمالۋشىلاردىڭ نازارىن اۋدارۋدا. «ابىلاي حان» ەكسپوزيتسيالىق كەشەنى تۋريستەردى وزى­نە شاقىرىپ-اق تۇرادى. مۇنداي ادەمى دە اسەرلى ورىندار از ەمەس.

بيىل تۋريستەر لەگى تىپتەن كوبەيۋى مۇمكىن دەگەن بولجام دا ايتىلۋدا. مىنە, وسىعان بايلانىستى بۇرىن­عى كەمشىلىكتەردى تەز جويىپ, الداعى ۋاقىتتا مۇمكىندىگىنشە قايتالانباۋىن قاداعالاۋ قاجەت. ول الدىمەن تۇمسا تابيعاتتىڭ تازالىعىن ساقتاۋعا بايلانىستى. بۇل ارادا, بىزدىڭشە, جالعىز ۇگىت-ناسيحات, ۇعىندىرۋ, ءتۇسىندىرۋ جۇ­مىستارى جەتكىلىكسىز. كىمنىڭ بولسىن كوكىرەگىندە اي نۇرلى, ارۋ سيپاتتى ولكەنىڭ وڭىنە قىلداي قيانات جاسامايىنشى دەگەن پەرزەنتتىك پەيىل قالىپتاسۋى قاجەت. تاقىرىپتى ءسال تاراتىپ ايتۋعا تۋرا كەلەدى. 2020-2023 جىلدارى «بۋراباي» ۇلتتىق پاركى اۋماعىنان 6 550 تەكشە مەتر قوقىس شىعارىلعان. وقىرماننىڭ كوز ال­دىنا ەلەستەتۋ ءۇشىن مۇنشا قوقىس­تىڭ ­1 100 جۇك ماشيناعا جۇك بولا­تى­نىن ايتا كەتەلىك. دەمەك, ءبىز ميلليون­­دا­عان ءتۋريستى قابىلداۋ ءۇشىن دايىن ­بو­لۋىمىز كەرەك. جىل سايىن بۇل ما­سە­لە اۋىق-اۋىق كوتەرىلىپ كەلە جاتىر. ايت­سە دە ءالى وڭتايلى شەشىمىن تاپ­قان جوق.

بۋراباي كولى جاعالاۋدان شەگىنىپ بارا جاتىر. كونەكوز قاريالار بۇل كولدىڭ ەرتەرەكتە سۋى عاجايىپ ءمولدىر بولعانىن اڭىز قىلىپ ايتادى. بۇگىنگى تىڭداعان ادام ەرتەگى ىسپەتتى قابىلدار ەدى. كول سۋى نەگە تارتىلدى؟ بۇل – وتە كۇردەلى ساۋال. جەرگىلىكتى ەكولوگتەر كۇن رايىنىڭ كۇرت قۇبىلۋىنان دەسەدى. كەيىنگى ءۇش جىلدا كول سۋى ءبىر مەترگە ازايعان. بايىپتاپ قارا­ساڭىز, ادام قولىنان جاسالعان قيا­نات دەۋگە دە بولار. ماسەلەن, ءبىر كەزدە كۇركىرەي اعاتىن كۇركىرەۋىك, سارى­بۇلاق وزەندەرىنىڭ تارتىلۋى. ونىڭ ۇستىنە بۋرابايدىڭ جوتالارىنان بۇلقىنىپ اققان بۇلاقتاردىڭ دا كوزى جابىلعان. عيماراتتاردى تابي­عاتتىڭ ءوز زاڭدىلىعىن ەسكەرمەي جا­عا­لاۋعا جاقىنداتىپ سالعاندىقتان, سۋ جولىن بوگەۋ كوبەيگەن. كوكتەمگى ەرىگەن سۋ دا كولگە جەتپەي سىڭەدى. مى­نە, وسىنىڭ ءبارى سۋدىڭ مولايۋىنا مۇمكىندىك بەرمەي تۇر. تابيعي سۋ جول­دارى جابىلعاننان كەيىن ىلعال اعاش­تاردى ءشىرىتىپ جاتىر. وسى ارادا تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگە­رۋ كەزەڭىندە بۇرىنعى كوكشەتاۋ وبلى­سىنىڭ اۋماعىنداعى 1 515 كولدىڭ قۇرعاپ كەتكەنىن ايتا وتىرىپ, بۋراباي باۋرايىنداعى تابيعاتتىڭ تارتۋىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋىمىز كەرەك دەپ اتتانداۋعا ابدەن بولادى. انە ءبىر كەزدە شورتاندى كولى ششۋچە قالاسىنىڭ سۋ الاتىن نەگىزگى سۋ قورىنا اينالدى. قالانى جەراستى سۋىمەن قامتاماسىز ەتەتىن ءۇش بىردەي سۋ كوزى تابىلعانىمەن, كولگە قيانات جاساۋ ۇزاققا سوزىلدى. مىنە, وسى كەزدە تىعى­رىقتان جول ىزدەگەندەر بۋراباي باۋ­رايىنداعى كولدەردى سەرگەەۆ سۋ قوي­ماسىنان تارتىلعان قۇبىر ار­قىلى تولىقتىرۋ كەرەك دەگەن دە ۇسى­نىس ايتتى. بىراق قۇرامى ءارتۇرلى بولعان­دىقتان بۇلاي جاساۋعا بولمايدى ەكەن.

ارينە, بۋراباي كەنتى اباتتاندىرىلىپ, سانيتارلىق تازالىق قولعا الىنۋدا. بۋراباي مەن زەرەندى اۋدان­دارىندا ۇلتتىڭ پاركتەردىڭ, تۋريزم سا­لاسىنداعى ۇيىمدار مەن قو­عام­دىق بىرلەستىكتەردىڭ, جەرگىلىكتى اتقارۋ­شى ورگانداردىڭ وكىلدەرى بىر­لەسكەن جۇمىس توبىن قۇرىپ وتىر. ونىڭ العاشقى وتىرىسى وسى جىلدىڭ 4 سا­ۋىرىندە وتكىزىلدى. كۋرورتتى ءوڭىر­دىڭ وسى سالاعا قاتىسى بار قىزمەتى بەل­سەندى دايىندىقتى باستاپ تا كەتتى. وبلىستىق بيۋدجەتتەن بۋراباي كۋرورت­تى ايماعىن اباتتاندىرۋعا 33 ملن تەڭگە قاراجات ءبولىنىپ وتىر. جاز­عى ماۋ­سىمنىڭ باسىندا بۋراباي كەن­تىن­دەگى ورتالىق الاڭدى, ۇلى وتان سو­عىسى ارداگەرلەرىنە ارنالعان ەس­ك­ەرت­كىشتى جاڭعىرتۋ قولعا الىنۋدا. سون­داي-اق كورسەتكىش بەلگىلەر پى­سىق­­­تالىپ, اقپاراتتىق جۇيە تولىق­تى­­­رى­لىپ جاتىر. كەنتتىڭ ورتالىق كو­شە­­لەرىندە قىزىقتى مۋرالدار پايدا بولدى.

بيىل ششۋچە-بۋراباي كۋرورتتىق ايماعىنىڭ كولىك ينفراقۇرىلىمى­نىڭ جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋعا 3,6 ملرد تەڭگە قارجى ءبولىندى. زەرەندى ايماعىن دامىتۋ بارىسىندا 31 ين­فرا­قۇرىلىمدىق جوبا كەزەڭ-كەزە­ڭى­مەن جۇزەگە اسىرىلادى. بيۋدجەت قارا­جاتى ەسەبىنەن زەرەندى كۋرورتتىق ايما­عىنىڭ اۋماعىندا بىرنەشە اۆتوبۋس ايال­داماسىن ورناتۋ جوسپارلانىپ وتىر.

كورىكتى كوكشەنىڭ بار بايلىعى وسى ەكى جەردە عانا بوگىپ تۇرعان جوق. كەيىنگى ءۇش جىلدا اقكول, ارشالى, تسەلينوگراد اۋداندارىندا دا وسى سالاعا سەرپىن بەرىلمەك. بيىل ارشالى اۋدانىندا ەكى دەمالىس ايماعى, اقكول اۋدانىندا ساۋىقتىرۋ-ەمدەۋ ورتالىعى سالىناتىن بولدى.

اقمولا وبلىسى