سۋرەتتى تۇسىرگەن سارسەنبەك قىزايبەك ۇلى
مۇحتار اۋەزوۆ 1927 جىلى «قوعام ماتريارحاتتان الشاقتاپ, پاتريارحات بيىگىنە كوتەرىلگەندە عانا داميدى» دەمەپ پە ەدى؟ ال ايەلدەرىمىز سەلتەڭبايلىققا سالىنسا, قوعام باتپاققا باتىپ, ولاردان تۋعان بالا اكەسىنىڭ كىم ەكەنىن بىلمەيتىن, حايۋاندىق دەڭگەيگە تۇسەرى شىندىق
وكىنىشكە قاراي, اجىراسۋ جاس جۇبايلاردىڭ عانا ەمەس, ۇلكەندەردىڭ اراسىندا دا ەتەك الىپ بارادى. تاياۋدا بەس بالاسى بار ءبىر وتباسىنىڭ شاڭىراعى شايقالدى. بۇعان نە سەبەپ بولعان دەيسىز عوي؟ ايەلى ۇل تۋماعان ەكەن. قانداي قاتىگەزدىك! قۇدايىم-اۋ, ايەلدىڭ نە جازىعى بار؟ بار كىنا ءوزىنىڭ, ياعني ەركەكتىڭ ءون بويىندا ەكەنىن عىلىم دامىعان زاماندا بىلمەگەنى مە؟ شىنىمەن بىلمەگەن شىعار, بىراق اينالاسىندا وقىعان-توقىعان جاندار ءجۇر عوي. سولاردىڭ جانى اشىپ, ايەلىنىڭ نەلىكتەن قىز تۋا بەرۋىنىڭ سەبەبىن ءتۇسىندىرىپ نەگە ايتپاعان؟ انا دا – جەر-انا سياقتى تىرشىلىكتىڭ كوزى, ءومىرىمىزدىڭ نەگىزى. جەر-اناعا ارپا ەكسەڭ ارپا, تارى ەكسەڭ تارى ءوسىپ-ونەدى.
عىلىمعا جۇگىنسەك, انانىڭ جىنىس بەزىنەن شىعاتىن ۇرىقتىڭ گەنوم حروموسومى «ح»-«ح» تە, ەركەكتىڭ جىنىس بەزىنەن شىعاتىن ۇرىقتىڭ حروموسومى «ح»-«Y». ايەلدىڭ «ح»-«ح» بولىپ كەلەتىن ۇرىعىنا ەركەكتىڭ «ح» ۇرىعى قابىسسا قىز بالا, ال ەركەكتىڭ «Y» حروموسومى ۇرىعى ايەلدىڭ «ح» ۇرىعىمەن ۇيلەسسە ۇل بالا تۋاتىن كورىنەدى. سوندا بەس قىزدىڭ زار يلەپ ءتىرى جەتىم اتانۋىن قالاي تۇسىندىرۋگە بولادى؟ جانىڭ تۇرشىگەدى. قىز, ۇل دەپ ءبولۋدىڭ نە قاجەتى بار؟ ءبارى دە ءوز بەلىنەن وربىگەن ۇرپاق قوي.
بىلە بىلسەك, حالقىمىز قىزدى ەرتە كەزدەن ەرەكشە قادىر تۇتقان. ويتكەنى ول الىستى جاقىن قىلىپ, ەلدىڭ ۇيىتقىسىنا اينالادى. قانشا عاسىر وتسە دە, ءداستۇرىمىزدى, مادەنيەتىمىزدى بۇگىنگە جەتكىزگەن دە قىزدار ەدى. سوندىقتان ونى ءتاڭىردىڭ تارتۋى دەسەك جاراساتىنداي. قىز – ۇلتىمىزدىڭ سانىن عانا ەمەس, بەسىك جىرىمەن-اق ساپاسىن دا ارتتىراتىن, ۇلتتى سۇيۋگە جەتەلەيتىن عاجايىپ كۇش.
ەۆرەي حالقى ۇلدان گورى قىزعا كوپ ءمان بەرەدى. ولاردىڭ دۇرىس تاربيە الۋىنا كوڭىل بولەدى. جاس كەزىمدە كيروۆ اتىنداعى كەڭشاردا (بۇگىنگى كوكتال) قىزمەت ىستەپ جۇرگەنىمدە ناگەلبەرگ دەگەن ەۆرەي ازاماتى كەڭشار ورتالىعىنا كەلىپ شاشتاراز بولىپ جۇمىسقا تۇردى. سول جەردە قوسىمشا جۇرتتى فوتوعا دا تۇسىرەدى. بارىمىزبەن ەتەنە ارالاسىپ كەتتى. ەۆرەي حالقى ۇيىمشىل عوي. قالادا ون شاقتى عانا ەۆرەي جۇمىس ىستەيتىن. سولاردىڭ كومەگىمەن كوزدى اشىپ-جۇمعانشا تسەلينوگرادتان ءۇش بولمەلى پاتەر الدى. ءوزى ودەسسادان. ول جاقتا 10 قىزى مەن تسيليا ەسىمدى ايەلى قالىپتى. ءبىزدىڭ ەلگە كەلۋدەگى ماقساتى – ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ قىزدارىنا جوعارى ءبىلىم الىپ بەرۋ. قىزدار كەزەگىمەن مەكتەپتى بىتىرىسىمەن, تسەلينوگرادتاعى اكەسىنىڭ قولىنا كەلىپ, وزدەرى قالاعان ينستيتۋتقا وقۋعا ءتۇستى. شەتىنەن ەكونوميست, مۇعالىم, ينجەنەر-قۇرىلىسشى دەگەن ماڭىزدى ماماندىقتارعا يە بولىپ, ەلىنە كەرى قايتىپ جاتتى. وسىلايشا, بارىنە جوعارى ءبىلىم اپەرگەن ناگەلبەرگ 1985 جىلى سۇيىكتى ودەسساسىنا قايتا اتتاندى. مىنە, وسىنداي جاعداي ءتالىم بولۋى كەرەك.
قازاقتىڭ «قىز وسسە, ەلدىڭ كوركى», «ەل بولام دەسەڭ, بەسىگىڭدى تۇزە» (م.اۋەزوۆ), «قىزعا قىرىق ۇيدەن تىيىم» دەۋى دە تەگىن ەمەس. باعزى بابالار ۇلتىمىزدىڭ بولاشاعىن ازدىرماي, ساقتىق جاساسا كەرەك. ءاۋ باستان وتباسىن قۇرىپ, شاڭىراق كوتەرگەندە ءتان تازالىعىنا, جان تازالىعىنا ءمان بەرگەن. ماسەلەن, 2010 جىلى ۇلىبريتانيادا قارا ءناسىلدى ەرلى-زايىپتى ادامداردان كوك كوزدى, سارى بۇيرا شاشتى اق ءناسىلدى بالا تۋعان. ەرى ايەلىنىڭ وزىنە وپاسىزدىق جاساماعانىنا ابدەن سەنىمدى. ءسابيدىڭ اتا-اناسىنىڭ تۇقىمىندا اق ءتۇستى ەشكىم بولماعان, ويتكەنى ولار نيگەريادان. وسى ايعاقتارعا سەنسەك, توسىن جايتتى بىلاي تۇسىندىرۋگە بولادى: ايەلدىڭ تۇرمىسقا شىققانعا دەيىنگى كەزدەسكەن جىنىستىق سەرىكتەسى ونىڭ اعزاسىندا ءوز تاڭباسىن قالدىرعانعا سايادى. تۇرمىسقا شىعىپ, زاڭدى كۇيەۋىنەن ۇرىقتانسا دا, بالا ءوزىنىڭ بيولوگيالىق اكەسىنىڭ بەلگىلەرىن قابىلداماي, اناسىنىڭ بويىندا قالىپ قويعان بۇرىنعى اق ءناسىلدى ەركەكتىڭ بەلگىلەرىن دارىتقان. دەمەك, قارا ءناسىلدى كۇيەۋىنەن تۋعان بالاسى اكەسىنىڭ دنك-سىن تولىقتاي ساقتاعانىمەن, بالانىڭ رنك-سى اناسىنان بولعاندىقتان, «ماتەريالدىڭ» ءتۇسىن قۇبىلتىپ, اق ناسىلدەندىرىپ جىبەرگەن. بۇل – مەنىڭ پايىمىم. گەنەتيك عالىمدار ءوز ويلارىن ورتاعا سالا جاتار.
حالقىمىز ۇيگە تۇسكەن كەلىننىڭ قىز قالپىندا كەلۋىن تالاپ ەتۋى تەگىن ەمەس. كىناراتى بار قىزدان بيومولەكۋلالىق دەڭگەيدە تازا تۇقىم شىقپايتىنىن بىلگەن. مۇنداي قۇبىلىستى جەتىك زەرتتەگەن سەلەكتسيونەرلەر جانۋارلاردان تازا قاندى تۇقىم الۋ ءۇشىن «ب ۇلىنبەگەن» تۇساق, تانا, تايىنشا, بايتالداردى پايدالانادى. وسىدان بولار, قازاق ء«بىر بيەدەن الا دا تۋادى, قۇلا دا تۋادى» دەيدى.
تاعى ءبىر فاكت. ءتان تازالىعىمەن قوسىلعان ەرلى-زايىپتىنىڭ 15 جىل وتاسسا دا, بالالارى بولماپتى. كىنارات ەركەك ۇرىعىنىڭ تابيعي اقاۋىنان ەكەن. «وزگەلەر بىرەۋدىڭ تاستاپ كەتكەن بالاسىن دا اسىرىپ الىپ ءجۇر عوي», دەپ كۇيەۋىمەن اقىلداسا كەلىپ, ايەلى زەرتحاناعا بارىپ, ءوز ۇرىعىن بوتەن ءبىر ەركەكتىڭ ۇرىعىمەن قولدان ۇرىقتاندىرادى. ايى-كۇنى تولىپ, ايەلى ۇل تۋادى. عاجابى سول, الگىندەي امالمەن تۋعان بالانىڭ ءتۇر-تۇرپاتى, ءتىپتى مىنەزىنە دەيىن كۇيەۋىنەن اينىماي قالىپتى. 15 جىل وتاسقان ەرىنىڭ اۋزىنان تۇسكەندەي ەكەن. بۇل دا جوعارىدا ايتقان قارا ءناسىلدى وتباسىنىڭ جاعدايىنا ۇقساس فەنومەن.
«جيىرماعا كەلگەن قىز كارى بولار,
ءوڭى كەتىپ, شىرايى سارى بولار.
ەر ەلۋگە كەلسە دە ايىبى جوق,
ارقاشاندا بىرەۋدىڭ
جارى بولار»,
دەگەن شال اقىن. ول قىز بالانى تۇرمىسقا ەرتە بەرۋ كەرەكتىگىن مەڭزەيدى. كىرشىكسىز پاك, تازا, ادال قىزدى ۋاقىتىندا قۇتتى جەرىنە قوندىرسا, ول – وتباسىلىق ۇيلەسىم زاڭدىلىعىنا دانەكەر. وسى اقىن: «جىگىتتەر, قاتىن الما كورگەنسىزدەن» دەۋى دە تەگىن ەمەس.
زامانىندا قازاقتىڭ قايماعى بۇزىلماي, كوبەسى سوگىلمەي, سالت-ءداستۇرى, مادەنيەتى ساپالى شاقتا كوبىنىڭ قانى ءبىرىنشى توپقا جاتاتىن تەكتى حالىق بولعانداي. سول سەبەپتى بابالارىمىز كوبىنەسە رۋحاني جاعىنان تەڭدەسى جوق, تۋمىسىنان كوشباسشىلىق قابىلەتكە يە, قاي ىستە بولسىن الدا جۇرۋگە قۇمار, ومىرگە قۇشتارلىقپەن قارايتىن, كوپ نارسەگە مويىمايتىن, اينالىسىمەن تەز ءتىل تابىسىپ كەتەتىن, كونەدەن تەكتى بولىپ, جاراتىلىسىنان سۇرىپتالعانداي. دەگەنمەن عاسىرلار بويى ۇلت ماڭدايىنا سور ۇيىرىلگەن زاۋالدى زامان از بولعان جوق. رەسەيدىڭ تابانىنا جانشىلىپ, ەتنوتسيدكە پارا-پار قورلىق-زومبىلىق كورىپ, باسىمىز سەلدىرەپ, تەكتىلىگىمىزدەن ايىرىلىپ, مىڭ جارىمعا جۋىق ءتۇرى بار ۇلتتىق گاسترونوميامىزدىڭ بەرەكەسى كەتىپ, قانىمىز ءبىرىنشى توپتان, ءتۇرلى توپتارعا ىدىراپ كەتكەندەي. توبىرعا اينالىپ بارا جاتقاندىعىمىزدىڭ ايعاعى, بۇل كۇندە پ ۇلىنا ادال ازىق-ت ۇلىك ساتىپ الا المايتىن حالگە جەتتىك. بۇرىنعى قالىپتان تىم وزگەرىپ كەتكەندىگىمىز سول, ۇلكەندەردىڭ ەرتەدە «پالەنشەنىڭ قانى بۇزىلعان» دەپ ايتىپ وتىراتىنىن ەستۋشى ەدىك. قازىر قانداي توپتاعى قانداردىڭ سايكەس كەلەتىنىن, نە كەلمەيتىنىن بىلمەيمىز. بىزدىڭشە, جاستاردىڭ جەدەل جۇپ قۇراپ, ارتىنشا اجىراسىپ كەتۋىنىڭ ءبىر ۇشى وسى قان سايكەستىگىندە, نە سايكەس ەمەستىگىندە جاتسا كەرەك. ءبىر توسەكتە جاتسا دا, قاندارىنىڭ سايكەس كەلمەۋىنەن, ايەل كەرەكتى جىنىستىق ءلاززات الا الماۋى دا مۇمكىن. تەك بالا تۋىپ, كەۋدەسىن سابيىنە ۇسىنعاندا عانا وسى ءبىر ولقىلىقتىڭ ورنى ەسەلەپ تولاتىنداي. قىزىعى سول, ەرلى-زايىپتىلاردىڭ قانى سايكەس كەلگەندە, ايەل بالا تۋعان سايىن قۇلپىرىپ, جاسارا بەرەدى. ءوندىرىس دەگەن دوسىمنىڭ ايەلى ءجاميلا – 14 بالانىڭ اناسى. ءبىر قىزىعى ول بالانى ءۇستى-ۇستىنە دۇنيەگە اكەلگەن سايىن قۇلپىرىپ, جاسارا تۇسەدى. قازىردىڭ وزىندە 80-نەن اسسا دا, ءالى جاس كورىنەدى.
جۇبايلاردىڭ قان سايكەستىگىنىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى 50 جىلداي بۇرىن كانادا وقىمىستىسى ۋوركەردىڭ ەڭبەگىنەن وقىعانىم دا بار. ونىڭ ايتۋىنشا, ءتىپتى جۇبايلاردىڭ قان سايكەستىگى جاراسىمدى كەلگەننىڭ وزىندە, ەرىنىڭ قانى ءبىرىنشى توپتان, ال ايەلىنىڭ قانى ءۇشىنشى توپتان بولسا, ولاردان شالا اقىلدى بالا تۋاتىن كورىنەدى. وسىندايدا قازاقتىڭ: «جاقسىدان جامان تۋادى, ءبىر اياق اسقا العىسىز, جاماننان جاقسى تۋادى, ادام ايتسا نانعىسىز», «قوي باعا المايتىن جاماننان دا قولاقپانداي ۇل تۋادى» دەۋى وقىمىستى ۋوركەردىڭ ويىن ءدوپ باسقانداي. ايەل زاتىنىڭ كۇيەۋىنىڭ كوزىنە ءشوپ سالۋى, جوعارىدا ايتقانداي قان سايكەسسىزدىگىندەگى ەرىنىڭ 2-3 تامشى ۇرىعىندا جاتسا كەرەك. قانسىراعان ادامعا كەز كەلگەن قاندى قۇيا سالمايدى عوي. اتاقتى راسۋل عامزاتوۆتىڭ «ايەلدەردىڭ قىلىعىن ەشقاشان كىنالاۋعا بولمايدى» دەۋىندە شىندىق جاتقان سياقتى.
وكىنىشكە قاراي, ايەلدەر نارىقتىق ەكونوميكانى جەلەۋ ەتىپ, كوپبالالى بولۋعا ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى شىعىپ, ۇلى قاسيەتتەرىنە شەك قويىپ, بالداۋرەن باقىتتى تارك ەتىپ ءجۇر. ەلگە جاۋاپتى ازاماتتار باسۋ ايتىپ, كۇردەلەنىپ بارا جاتقان ماسەلەگە مەملەكەتتىك دارەجەدە كوزقاراسىن ءبىلدىرۋى كەرەك. جايباراقاتتىق تانىتۋعا بولمايدى. قوعامىمىز وركەنيەتكە اياق باسقانىمەن, حالقىمىزعا ءتان قاسيەتتەر اياقاستى قالىپ, «توبىرلىق مادەنيەت» العا شىقتى. مۇسىلماندىق قۇندىلىقتار دا جايىنا قالدى.
قازىر ەلىمىزدە ەر ازاماتتاردىڭ سانى ازايىپ, جالعىزباستى ايەلدەردىڭ ۇلەسى كوبەيىپ كەلەدى. بيولوگيالىق تۇرعىدان ەركەك تابيعاتىنان ءالجۋاز كەلەدى. ءتۇرلى اۋرۋدان قيسايىپ, ءارى بۇگىنگى كەلەڭسىز ەكولوگيالىق, توتەنشە اپاتتارعا توتەپ بەرە المايدى. ونىڭ ۇستىنە اراق پەن تەمەكى دە ەر ازاماتتاردىڭ ءومىرىن قىسقارتىپ جاتىر. دەمەك, ەلىمىزدە ايەلدەردىڭ كوبەيۋى – زاڭدىلىق.
مۇحتار اۋەزوۆ 1927 جىلى «قوعام ماتريارحاتتان الشاقتاپ, پاتريارحات بيىگىنە كوتەرىلگەندە عانا داميدى» دەمەپ پە ەدى؟ ال ايەلدەرىمىز سەلتەڭبايلىققا سالىنسا, قوعام باتپاققا باتىپ, ولاردان تۋعان بالا اكەسىنىڭ كىم ەكەنىن بىلمەيتىن, حايۋاندىق دەڭگەيگە تۇسەرى شىندىق.
ايگىلى شاھ جاحان سۇيىكتى ءتورتىنشى ايەلى مۇمتاز بالادان قايتقاندا, ونىڭ باسىنا بۇگىندە الەمدىك ساۋلەت ونەرىنىڭ تاڭعاجايىپ ەسكەرتكىشى سانالاتىن ءتاج-ماحالدى سالعان. ەۋروپا وركەنيەتى XVIII عاسىردىڭ سوڭىنا دەيىن ايەلدەردى ادام قاتارىنا قوسپاعانىن قازىر كوپشىلىك بىلە مە ەكەن؟ XIX عاسىردىڭ اياق كەزىندە رەسەيدە دە, باتىس ەۋروپادا دا ايەل ساۋداسى قىزىپ تۇردى. ايەلدەردى ساتىپ الىپ, جەزوكشەلىككە پايدالاناتىن, ويناس ۇيلەرىنە تاپسىراتىن (بروكگاۋز ي ەفرون, XXXIIIا توم, سپب, 1901). ءبىر قىزىعى, سول كەزدە دە گازەتتەردە قازىرگىدەي «ادال, اقىسى جاقسى جۇمىسقا قىز ىزدەيتىنى» تۋرالى حابارلاندىرۋلار جاريالانىپ تۇرىپتى. قازىرگى كەزدە دە ەۋروپا جەزوكشەلەر ءۇيى مەن كوشە سالداقىلارىنا جول بەرىپ وتىر. سونىڭ كەسىرىنەن جۇقپالى جىنىستىق اۋرۋ, ونىمەن قوسا ەسىرتكى قۇمارلىق دەندەپ, ايەلدەر بالا تابۋ دەگەندى ۇمىتىپ بارادى. حالقىنىڭ سانى كەمىپ كەلەدى. بۇل جەردە حريستيان ءدىنىنىڭ دە سالدارى بار. ءحى عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان كاتوليك ءدىندارلارىنا نەكەسىز بولۋ مىندەتتى تەلىندى دە, ەسەسىنە اشىنا تابۋعا تىيىم سالىنعان جوق.
مىنە, وسىنداي جاماندىق, قاسىرەت حالقىمىزعا جولاماسىن دەسەك, ەرگە دە, قىز-كەلىنشەككە دە زور جاۋاپكەرشىلىك قاجەت. ونى ەلدىك جۇمىس دەيدى.
قاسىم تاۋكەنوۆ,
مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى
