سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «EQ»
بۇگىندە 1-11 سىنىپ وقۋشىلارى 700-گە جۋىق وقۋلىقتى پايدالانادى. ولاردى 20-دان اسا باسپا ءۇيىنىڭ اۆتورلىق ۇجىمى ازىرلەگەن. سوندىقتان وقۋلىققا كوڭىلىم تولادى نەمەسە تولمايدى دەپ كەسىپ ايتۋ قيىن. بىزدە ساپالى وقۋلىقتار مەن بىلىكتى اۆتورلار دا بارشىلىق. كەيبىر وقۋلىقتاردى جەتىلدىرە ءتۇسۋ كەرەك ەكەنىن دە تۇسىنەمىز. قولىمىزدان كەلگەنشە وسى باعىتتا جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز
– قازىر ورتا مەكتەپتە جاڭارتىلعان ءبىلىم مازمۇنى قولعا الىندى. باعدارلامانىڭ ماقساتى – وقۋشىلارعا جان-جاقتى ءبىلىم بەرۋ. ال ءبىلىم بەرۋدىڭ نەگىزى – ساپالى وقۋلىقتا. وتاندىق باسپالاردان جارىق كورگەن مەكتەپ وقۋلىقتارىنا كوڭىلىڭىز تولا ما؟
ەلدوس نۇرلانوۆ:
– جاڭارتىلعان ءبىلىم مازمۇنى دەگەنىمىز – 2016-2021 جىلدار ارالىعىندا فۋنكتسيونالدىق ساۋاتتىلىق يدەياسىنا نەگىزدەلگەن وقۋ باعدارلامالارى جانە ولارعا ساي جازىلعان وقۋلىقتاردىڭ مەكتەپتەرگە ەنۋى جونىندەگى ءىرى رەفورما. بۇل ءبىلىم مازمۇنىنىڭ ەنگەنىنە دە 7 جىلداي ۋاقىت ءوتتى. قازىر مۇعالىمدەردىڭ باسىم كوپشىلىگى ءتيىستى پاندەردىڭ وقۋ ماقساتتارى, ءادىس-تاسىلدەرى, بالالار يگەرۋگە ءتيىس ۇعىم-تۇسىنىكتەر مەن ماتەريالدار سيپاتتالاتىن وقۋ باعدارلاماسىنان گورى وقۋلىققا جۇگىنەدى. سوندىقتان وقۋلىقتى ءبىلىم مازمۇنىنىڭ نەگىزى دەپ تانىپ, وقىتۋ ساپاسىنىڭ ماڭىزدى فاكتورى رەتىندە قارايدى. بۇگىندە 1-11 سىنىپ وقۋشىلارى 700-گە جۋىق وقۋلىقتى پايدالانادى. ولاردى 20-دان اسا باسپا ءۇيىنىڭ اۆتورلىق ۇجىمى ازىرلەگەن. سوندىقتان وقۋلىققا كوڭىلىم تولادى نەمەسە تولمايدى دەپ كەسىپ ايتۋ قيىن. بىزدە ساپالى وقۋلىقتار مەن بىلىكتى اۆتورلار دا بارشىلىق. كەيبىر وقۋلىقتاردى جەتىلدىرە ءتۇسۋ كەرەك ەكەنىن دە تۇسىنەمىز. قولىمىزدان كەلگەنشە وسى باعىتتا جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز.
نۇرداۋلەت اقىش:
– مەكتەپ وقۋلىقتارى ساپالى بولۋى ءۇشىن الدىمەن وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىندە ازىرلەنەتىن وقۋ باعدارلاماسىنا ماڭىز بەرۋ كەرەك. وقۋلىق سول باعدارلامانىڭ نەگىزىندە دايىندالاتىنىن كەيدە ەسكەرمەيمىز. الدىمەن وقۋ باعدارلاماسى تالقىلانىپ, وعان قانداي ماتەريال كىرەدى, ونىڭ ادىستەمەسى قانداي بولادى, سونىڭ ءبارى تالقىلانادى. قازىر وقۋلىقتى باسپا شىعارادى. سوندىقتان باسپالار وقۋلىق اۆتورىن وزدەرى تاڭدايدى. اۆتورلار وقۋلىقتى باعدارلاما شەڭبەرىندە جازسا دا, ساپالى جازۋى كەرەك. وقۋلىق مازمۇنىن ءاربىر سىنىپ دەڭگەيىنە لايىقتاپ, سويلەمدى جاتىق قۇرىپ, ويدى انىق جەتكىزگەن ءجون. سىنىپ جوعارىلاعان سايىن وقۋلىقتا بەرىلەتىن تاپسىرما كوبەيىپ, ءماتىن كۇردەلەنە تۇسەدى. وسىنى ەسكەرۋمىز قاجەت.
ءمانسيا ماكاەۆا:
– بۇگىنگى تاڭدا جاڭارتىلعان ءبىلىم مازمۇنىنا ساي جارىق كورگەن وقۋلىقتاردىڭ جالپى ساپاسى, قۇرىلىمى, مازمۇنى مەملەكەتتىك ءبىلىم ستاندارتىنا سايكەس جاسالعان. دەسە دە قولدانىستاعى وقۋلىقتارعا ايتىلعان سىن-پىكىرلەردىڭ بار ەكەنى راس. ويتكەنى قازىرگى پايدالانىپ جۇرگەن وقۋلىقتاردا وقۋشىلاردىڭ جاس ەرەكشەلىكتەرى ەسكەرىلمەي بەرىلگەن كۇردەلى تاپسىرمالار مەن ماتىندەر كەزدەسەدى. دەگەنمەن باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارىنا ارنالعان وقۋلىقتار كوڭىلىمە قونادى. وقۋشىعا قىزىقتى, ۇستازعا ءتيىمدى.
وردەنبەك مازباەۆ:
– ەلىمىزدەگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن دامىتۋ مەن جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋدىڭ باستى مىندەتىنىڭ ءبىرى – ءبىلىم بەرۋدىڭ مازمۇنىن جاڭارتۋ. ەلىمىز وتاندىق ءبىلىم بەرۋدىڭ وزىق داستۇرلەرى مەن ستاندارتتارىن ساقتاي وتىرىپ, الەمدىك ءبىلىم بەرۋ تاجىريبەسىنە باعىتتالعان ستراتەگيالىق كۋرستى تاڭدادى. ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا جاڭارتىلعان وقۋ باعدارلاماسىنا كوشۋ – زامان تالابى. جاڭارتىلعان وقۋ باعدارلاماسى 2012 جىلى نەگىزگى ورتا ءبىلىم جۇيەسىندە نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى نەگىزىندە ەنگىزىلگەن بولاتىن. ءبىلىم بەرۋ مازمۇنىن جاڭارتۋ – ورتا ءبىلىم بەرۋ قۇرىلىمىن, وقىتۋدىڭ جانە تاربيەلەۋدىڭ تاسىلدەرى مەن ادىستەرىن قايتا قاراۋ. قولدانىستاعى جاڭا وقۋ باعدارلاماسىنىڭ ماقساتى – باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى, فۋنكتسيونالدىق ساۋاتتىلىقتى ارتتىرۋ.
جاس ۇرپاقتى ۇلتتىق قۇندىلىقتار نەگىزىندە تاربيەلەپ, زامان تالابىنا ساي بىلىممەن قارۋلاندىرۋ بۇگىنگى تاڭداعى وزەكتى ماسەلە بولىپ وتىر. وسى ماقساتقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ نەگىزگى مىندەتى – بالانىڭ دارالىعىن اشۋ, شىعارماشىلىق تۇرعىدان ويلايتىن, ينتەللەكتۋالدى ءارى جان-جاقتى دامىعان جەكە تۇلعانى دايىنداۋعا كومەكتەسۋ. بiلiم مازمۇنىن جaڭaرتۋ aياسىندa وقۋشىلار ءبىلىم الۋمەن قاتار ومىرگە يكەمدى, ءتۇرلى ماسەلەنى ءوز بەتىنشە شەشە الاتىن ىسكەرلىك داعدىلارىن مەڭگەرەدى. ال ساپالى وقۋلىقتىڭ جازىلۋى مەملەكەتتىك ستاندارت پەن تيپتىك وقۋ باعدارلامالارىنىڭ ساپاسىنا تىكەلەي تاۋەلدى. جاڭارتىلعان باعدارلاماعا دا قازاقستاندىقتاردىڭ, سونىڭ ىشىندە اتا-انالار مەن ۇستازداردىڭ ايتار ءسوزى اقپارات قۇرالدارىندا كورىنىپ ءجۇر. قازىرگى قولدانىستاعى وقۋلىقتاردىڭ مازمۇنى مەن ساپالىق جاعىنا ايتار سىن از ەمەس.
– جالپى, مەكتەپ وقۋلىعىنا بەي-جاي قاراۋعا بولمايدى. وقۋلىق جازاتىن اۆتورلاردىڭ بىلىكتىلىگى مەن كاسىبيلىگىن قالاي باعالايمىز, ولارعا قانداي تالاپ قويىلادى؟
نۇرداۋلەت اقىش:
– وقۋلىقتى بىلىكتى عالىم, تاجىريبەلى پەداگوگ جانە ءبىلىمدى ادىسكەر سەكىلدى ءۇش اۆتوردىڭ جازعانىن قالايمىن. مىنە, وسىنداي ءۇش تاراپتاعى مامانداردىڭ بىرىگۋىمەن باعدارلامانى تالقىلاپ, ودان ءارى جەتىلدىرە ءتۇسۋ قاجەت. وقۋلىق اۆتورلارىنىڭ كوڭىلگە تولمايتىن تۇستارى بار. اتا-انالار مەن ۇستازداردىڭ وعان قاتىستى سىن-پىكىرلەرىن مەرزىمدى ءباسپاسوز بەن الەۋمەتتىك جەلىدەن وقىپ جۇرەمىن. مۇعالىمدەر ادەبيەت وقۋلىقتارىندا بالالاردىڭ جىلدام جاتتاپ الۋىنا اۋىر, تۇسىنىكسىز, ب ۇلىڭعىر, ويلارى ەكىۇشتى ولەڭدەردىڭ بار ەكەنىن ايتادى. وقۋلىققا ەنەتىن شىعارمالاردا ارحايزم مەن ديالەكت سوزدەر كوپ بولماۋى كەرەك. جالپى, ديالەكتىنىڭ بولماعانى دۇرىس. كەيدە كوركەم شىعارمالارعا تۇسىنىكتەمە بەرىپ جاتادى, ونىڭ ءوزى كەيدە تەرىس ەكەنىن بايقايمىن. سونىمەن قاتار وقۋلىقتاردى بەزەندىرۋگە سۋرەتشىلەر دە اتسالىسسا دەيمىن. بەزەندىرۋ ماتىنگە ساي بولۋى قاجەت.
ءمانسيا ماكاەۆا:
– وقۋلىقتى جازاتىن اۆتورلاردىڭ بىلىكتىلىگى مەن كاسىبيلىگى جوعارى بولۋى كەرەك. ولارعا تالاپ مەملەكەت تاراپىنان قويىلادى. نەگىزى بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرۋ مەنىڭ قۇزىرىمدا ەمەس. سوندا دا وقۋلىق جازاتىن عالىم, زەرتتەۋشى ارىپتەستەرىمىز بۇل ماسەلەگە اسا دايىندىقپەن, ىجداعاتتىلىقپەن قارايدى دەگەن سەنىمدەمىن.
وردەنبەك مازباەۆ:
– وسىعان دەيىنگى قاعاز جانە ەلەكتروندى وقۋلىق اۆتورى رەتىندە جاڭارتىلعان وقۋ باعدارلاماسى نەگىزىندە جازىلعان وقۋلىقتارعا سىني قاراي الامىن. ونىڭ ۇستىنە 45 جىل ءبىلىم سالاسىندا, سونىڭ ىشىندە مەكتەپتەن قازىرگە دەيىن قول ۇزبەگەنىمدى ايتا كەتەيىن. مەكتەپ وقۋلىقتارىنداعى باستى كەمشىلىك – جازىلعان باعدارلاما اياسىنان شىعا الماۋ. شيىرشىق ءتاسىلى بويىنشا جازىلعان باعدارلاما نەگىزىندە وقۋلىق جازۋ وتە كۇردەلى ەكەنىن كوردىم. باتىس ەلدەرىنىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە ەلىكتەۋ, قايتالاۋ بارىسىندا كەمشىلىكتەر جىبەرگەنىمىز انىق.
گەوگرافيا جانە بيولوگيا ماماندىعى بويىنشا پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتى بىتىرگەندىكتەن, ءسوزىم ناقتى بولۋى ءۇشىن مىسالدار كەلتىرەيىن. گەوگرافيانى, بيولوگيانى وقىتۋداعى كەيبىر وزەكتى بولىمدەردىڭ, جەكە تاقىرىپتاردىڭ ماقساتتى جۇيەسىندە بولماعانى وسى پاندەردەن بەرىلەتىن ءبىلىمنىڭ تومەندىگىن كورسەتەدى. 10-سىنىپقا ارنالعان گەوگرافيا وقۋلىعىنىڭ اۆتورى رەتىندە ايتارىم, باعدارلامادان تىس قوسىمشا ماتەريالداردى بەرۋدەگى قيىنشىلىقتار بار. قابىلدانعان ەرەجەگە ساي بولۋ كەرەك دەگەن شەكتەۋ بار. قازىرگى كەزدەگى وزەكتى گەوەكولوگيالىق, الەۋمەتتىك ەكونوميكالىق ماسەلەلەردى قوسۋعا بولمايتىندىقتان, وقۋلىق ساپاسى تومەندەيدى. جالپى, 36 ساعات كولەمىندە وقىلاتىن پاندەر تولىق ءبىلىم بەرە الماسىنا كوز جەتكىزىپ وتىرمىز. گەوگرافيالىق ءبىلىمنىڭ جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى ىشىندەگى ءوز دارەجەسىندە قامتىلماعانى قىنجىلتادى. گەوگرافيالىق ءبىلىم بەرۋدە قازىرگى تاڭداعى گەوگرافيالىق جاhاندىق وزگەرىستەردەگى كليماتتىڭ جىلىنۋى, ءشول باسۋ, اۋىز سۋ, گەوەكونوميكالىق, گەوساياسي ماسەلەلەر تولىعىراق قاراستىرىلۋى كەرەك. تۇراقتى دامۋدىڭ 17 باعىتىنىڭ كوپشىلىگىن قامتىعان ءجون.
وقۋلىق جازاتىن اۆتورلاردىڭ بىلىكتىلىگى مەن كاسىبيلىگىن قالاي باعالايمىز دەگەنگە ورالايىق. باسپالار اراسىندا وقۋلىق جازۋعا قاتىستى ىمىراسىز تارتىس بار. قازىرگى قولدانىستاعى وقۋلىقتاردان بولەك بالامالى وقۋلىقتاردى دا كورىپ ءجۇرمىز. ولاردىڭ ارتىقشىلىعى بولسا دا, تەك ساراپتاما ورتالىعىنان وتكەن مينيسترلىكپەن بەكىتىلگەن وقۋلىقتار قولدانىستا بولۋعا ءتيىس. ماسەلەن, جوعارى ساناتتى مۇعالىمدەر جازعان وقۋلىقتى قاراساڭىز, 3-4 اۆتوردىڭ سوڭىندا عالىم اۆتوردى كورەسىز. ولاردىڭ قانشالىقتى ەڭبەگى, تاجىريبەسى بار ونى قارامايمىز. بۇل – وقۋلىق جازۋ تالابىنىڭ كەمشىلىگى. سوندىقتان دا قولدانىستاعى وقۋلىقتاردا بارلىق ءپان بويىنشا جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى باكالاۆر دارەجەسىنە لايىقتى تاقىرىپتار كەزدەسەدى. وقۋلىق ءبىر جىلدا جازىلمايدى, بۇل ۇزاق ۋاقىتتى تالاپ ەتەدى. مەن بىلەتىن قانشاما ۇستاز وسى ماسەلەمەن اينالىسىپ ءجۇر, بىراق ولار اۆتور ەمەس.
وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى تاراپىنان وقۋلىقتارعا قاتىستى وڭ شارالاردىڭ بارىن كورىپ وتىرمىز. ارنايى وقۋلىق جازۋ كۋرسىن بىتىرگەندەر مەن باعدارلاما ازىرلەۋشىلەردەن تۇراتىن اۆتورلىق توپ قۇرالدى. قازىرگى كەزدە جاڭارتىلعان باعدارلاما ءبىر كەزەڭىن اياقتادى. ءمينيستردىڭ بۇيرىعىمەن 2022 جىلى ازىرلەۋشى توپ قۇرىلىپ, باعدارلامانىڭ جەتىلدىرەتىن تۇستارىن ادىستەمەلىك-ديداكتيكالىق تۇرعىدان رەتكە كەلتىرۋ تاپسىرىلعان بولاتىن. ول جۇمىس مارەگە جاقىنداپ قالدى. قازىر قازاقستان گەوگرافياسىن وقىتۋدا پىكىرتالاس تۋىنداپ وتىر. سەبەبى ولار جاسالىپ جاتقان باعدارلاما مازمۇنى مەن ونىڭ ورىندالۋ مەحانيزمىنە نازار اۋدارماي وتىر. وقىتۋدىڭ جاڭا مازمۇنى ەلدىڭ ءۇمىتىن اقتاۋعا ءتيىس. ەگەردە 8-11 سىنىپ باعدارلامالارى 4-6 جىلدان كەيىن ەنگىزىلسە, باعدارلاما وزگەرمەلى زامان تالابىنا قانشالىقتى سايكەس كەلمەك. ويلاناتىن جاعداي. بۇل ىستە ى.التىنسارين اتىنداعى ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسىنىڭ باتىل شەشىمى قاجەت.
ەلدوس نۇرلانوۆ:
– وقۋلىق – مۇعالىمىنىڭ دە, وقۋشىنىڭ دا پاندىك ءبىلىمدى يگەرۋدەگى باستى قۇرالى. ءبىر جاعىنان, وقۋلىق اۆتورلارىنىڭ شەبەرلىك ماسەلەسىندە كوپشىلىك بىلە قويمايتىن جايتتار بار. ماسەلەن, 2004 جىلدان باستاپ مەملەكەت وقۋلىق ازىرلەۋدى نارىققا بەرگەندىكتەن, اۆتورلاردى باسپا ۇيلەرى ىرىكتەيدى. مەملەكەت اۆتورلار ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى – وقۋلىقتار مەن وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەندەردىڭ ساپاسىن كوپ كەزەڭدى, شامامەن 7 ايعا سوزىلاتىن ساراپتاما ارقىلى باعالايدى. وسى ماقساتتا 2005 جىلى ءبىزدىڭ ورتالىق قۇرىلدى. بيىل ورتالىققا 18 جىل تولادى.
وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى 2020 جىلدان بەرى مەكتەپتەگى وقۋ ادەبيەتى اۆتورلارىن وقۋلىقتانۋ ماسەلەلەرى مەن وقۋلىق ساپاسىن باعالاۋ تالاپتارىنا ارنالعان وقۋ كۋرسىنان وتۋگە مىندەتتەدى. اۆتورلار كۋرسقا باسپالار ەسەبىنەن قاتىسادى. كۋرستى مينيسترلىك ماقۇلداعان باعدارلاماعا سۇيەنىپ, اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ اكادەمياسى جانە ى.التىنسارين اتىنداعى ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسى ۇيىمداستىرادى. بۇگىنگە دەيىن 1,5 مىڭنان استام وقۋلىق اۆتورى اتالعان كۋرستان ءوتىپ, وقۋ ادەبيەتىن جازۋ داعدىلارىن جەتىلدىردى.
تاعى ءبىر قولدانىستاعى ماڭىزدى قۇقىقتىق تالاپ – وقۋلىقتى مىندەتتى تۇردە ءۇش ماماننىڭ بىرىگىپ جازۋى. دالىرەك ايتقاندا, پاندىك سالاداعى عالىم جانە كەمى ەكى پراكتيك مۇعالىم. باسپالار مەملەكەتتىك ساراپتامادان وتەتىن بالاما وقۋلىقتارى ارقىلى ءبىر-بىرىمەن باسەكەگە ءتۇسىپ, وقۋلىقتاردىڭ ۇتىمدىسى عانا ماقۇلداناتىندىقتان, ۇزدىك ءارى تاجىريبەلى عالىمدار مەن پەداگوگتەردى تارتۋعا مۇددەلى. ادەتتە باسپالار وقۋلىق اۆتورلارىن «جىل مۇعالىمى», «ۇزدىك پەداگوگ», «ۇزدىك وقىتۋشى» سياقتى رەسپۋبليكالىق بايقاۋلاردىڭ جەڭىمپازدارى, ءوز پاندەرى بويىنشا شىعارماشىلىعىمەن, وزىندىك ستيلىمەن پەداگوگيكالىق ورتادا تانىلعان مايتالمانداردىڭ اراسىنان ىرىكتەيدى.
– وقۋلىقتارعا عىلىمي پەداگوگيكالىق ساراپتاما قالاي جۇرگىزىلەدى؟
ءمانسيا ماكاەۆا:
– وقۋلىقتارعا عىلىمي پەداگوگيكالىق ساراپتاما تياناقتى, مۇقيات جاسالادى. ءار ەرەجەگە, ەملەگە, قاتەسىنە, ىشىندە بەرىلگەن سۋرەتتەرى مەن مازمۇنىنا, تاپسىرمالارىنا, ءتىپتى قاعاز ساپاسى مەن مۇقاباسىنا باسا نازار اۋدارىلادى. بۇل جەردە جۇمىس ىستەگەن ساراپشىلار وزدەرىنە جوعارى جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلگەنىن سەزىنىپ, جۇمىستى وتە جوعارى دەڭگەيدە جۇرگىزۋگە تىرىسادى.
وردەنبەك مازباەۆ:
– ءبىزدىڭ دايىنداعان وقۋلىعىمىز بىرنەشە ساراپتاما كەزەڭىنەن ءوتتى. ساراپشىلار بارلىق پىكىرمەن كەلىسپەگەنىن دە ايتايىق. وقۋلىق شىققان سوڭ دا ونداعى قاتەلەر قايتالانادى. مەكتەپ وقۋلىعىنا اۆتوردان بولەك, باسپا مەن ساراپتاما ورتالىعىنداعى پىكىر بەرۋشىلەر جاۋاپتى بولعانى دۇرىس. ءبىر كەزدە وقۋلىقتاعى كەمشىلىككە بايلانىستى اۆتورمەن بىرگە پىكىرىن ايتىپ, جولداما بەرگەندەردى دە جاۋاپقا تارتۋدى قاراستىرۋ ايتىلعان ەدى. بىراق ول ءسوز جۇزىندە قالدى. قازىرگى عالىمداردىڭ ساپالى وقۋلىق جازۋعا قۇلشىنىسى نەگە از دەسەڭىز, بۇعان جالاقىنىڭ ازدىعى مەن وقۋ جۇكتەمەسىنىڭ كوپتىگى كەدەرگى بولىپ وتىر.
ەلدوس نۇرلانوۆ:
– وقۋلىقتار مەن وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەندەردى ساراپتاۋدىڭ مەملەكەتتىك جۇيەسى 5 كەزەڭنەن تۇرادى: ءبىرىنشى – باستاپقى عىلىمي-پەداگوگيكالىق ساراپتاما, ەكىنشى – جاڭا وقۋ باعدارلاماسىمەن ازىرلەنگەن وقۋلىقتاردى سىناقتان وتكىزۋ (پيلوتتىق مەكتەپتەردە), ءۇشىنشى – قوعامدىق تالقىلاۋ, ءتورتىنشى – سىناقتان كەيىنگى عىلىمي-پەداگوگيكالىق ساراپتاما, بەسىنشى – پاندىك ساراپتامالىق كوميسسيا. وسى كەزەڭدەردەن ءوتىپ, وڭ قورىتىندى العان وقۋ باسىلىمدارى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنا پايدالانۋعا ۇسىنىلادى. ءاربىر كەزەڭدى ۇيىمداستىرۋ رەتى مەن تالابى وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ 2012 جىلعى №344 ارنايى بۇيرىعىمەن بەلگىلەنەدى. بۇل بۇيرىق پراكتيكا قاجەتتىلىكتەرىن جانە قوعامدىق پىكىردى ەسكەرۋ ماقساتىندا جەتىلدىرىلىپ وتىرادى. كەيىنگى ءۇش جىلدا باسپالاردان كەلىپ تۇسەتىن وقۋلىق ماكەتتەرى ساراپتاماعا «يەسىز» كۇيدە تۇسەدى. ياعني ءبىر ءتۇستى مۇقابامەن, اۆتورلارى مەن باسپاسى كورسەتىلمەگەن كۇيدە ساراپشىلارعا ۇسىنىلادى. بۇل مۇددە قايشىلىعىنىڭ الدىن الىپ, ساراپشىلاردىڭ وقۋلىققا مەيلىنشە وبەكتيۆتى, ءادىل باعا بەرۋى ءۇشىن جاسالدى.
ءاربىر وقۋلىق پەن وعان ىلەسكەن باسىلىمدارعا عىلىمي-پەداگوگيكالىق ساراپتامانى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق ءبىلىم مازمۇنىن ساراپتاۋ ورتالىعى قالىپتاستىراتىن ساراپتامالىق توپ جۇرگىزەدى. توپتىڭ قۇرامىنا سىرتتان ءبىر عالىم جانە ءاربىر ءپان بويىنشا كەمىندە ەكى پراكتيك مۇعالىم تارتىلادى, ورتالىقتان ءبىر-ەكى جاۋاپتى ساراپشى تاعايىندالادى. عالىم ساراپتالاتىن ءپان شەڭبەرىندە الىنعان عىلىمي دارەجەسىنە ساي بولۋى, ال مۇعالىمدەردە «پەداگوگ-زەرتتەۋشى» نەمەسە «پەداگوگ-شەبەر» بىلىكتىلىك ساناتى بولۋعا ءتيىس. سونىمەن بىرگە ساراپشىلار اۆتورلار سەكىلدى ارنايى وقۋ كۋرسىنان ءوتىپ, تەست تاپسىرادى. ورتالىق ساراپشىلاردىڭ تەست ناتيجەسىن, ەڭبەك ءوتىلىن جانە بۇعان دەيىن وقۋ ادەبيەتىن ساراپتاۋداعى تاجىريبەسىن ەسكەرەدى.
العاشقى كەزەڭدەردە ساراپتامالىق توپقا رەسمي ەنگەن ساراپشىلار پاندىك ساراپتامالىق كوميسسيا قۇرامىنا ەنبەيدى. دەمەك كوميسسيا جاڭادان جاساقتالادى, وعان جىلدا 100-دەن استام مامان تارتىلادى. كوميسسيا الدىڭعى كەزەڭدەردىڭ قورىتىندىلارى مەن ۇسىنىستارىن ەسكەرىپ, وعان ۇسىنىلعان بالاما وقۋلىقتاردى سالىستىرادى. سوڭعى شەشىمدى دەربەس قابىلداپ, مەكتەپتەرگە ۇسىنىلاتىن وقۋ ادەبيەتتەرىن انىقتايدى.
ساراپشىلار مەن اۆتورلار دا مەكتەپكە دەيىنگى جانە ورتا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنا ارنالعان وقۋلىقتاردىڭ جانە وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەندەردىڭ قۇرىلىمى مەن مازمۇنىنا قويىلاتىن تالاپتاردى باسشىلىققا الادى.
نۇرداۋلەت اقىش:
– وقۋلىقتارعا عىلىمي ساراپتاما قالاي جاسالاتىنىن بىلمەيمىن. وعان ارالاسقان ەمەسپىن.
– اتا-انالار مەن مۇعالىمدەردىڭ كەيبىر وقۋلىقتاعى ءتىل قاساڭدىعى مەن ونداعى سويلەمدەردىڭ وقۋعا اۋىرلىعى تۋرالى ايتقان سىن-پىكىرلەرىن ەستيمىز. وسى كەمشىلىكتەر قالاي تۇزەلەدى؟
وردەنبەك مازباەۆ:
– وقۋلىقتاعى قاتەلىككە قاتىستى سىن-پىكىرلەردىڭ كوپ ەكەنىن بىلەمىن. وقۋلىق – وقىتۋ قۇرالى ەمەس, وقۋ رەسۋرسى. وقۋلىقتاعى مالىمەتتەر 5 جىلدا ءبىر وزگەرەدى. بۇل ساراپتاما ورتالىعىنىڭ مالىمەتى. بۇگىنگى تسيفرلىق زاماندا وقۋلىقتىڭ الدىمەن ەلەكتروندى نۇسقاسى دايىندالىپ, ول ءبىر-ەكى جىل تۇرعان سوڭ كەمشىلىگى بولسا تۇزەتىلىپ, سوسىن بارىپ قاعاز نۇسقادا جارىق كورسە دەيمىن. قازىردە ەلەكتروندى وقۋلىقتار جازىلىپ جاتىر. ءبىزدىڭ توپقا بەكىتىلگەن 11-سىنىپتاعى گەوگرافيا وقۋلىعىن ەكى جىل كولەمىندە تولىقتىرىپ, تۇزەتۋ ۇستىندەمىز. سونداي كەزدە عانا كەمشىلىكتىڭ بولمايتىنىنا كوزىمىز جەتتى.
ەلدوس نۇرلانوۆ:
– قوعامدا ەڭ كوپ تالقىلاناتىن جانە سىنعا ۇشىرايتىن دۇنيەلەردىڭ ءبىرى – مەكتەپ وقۋلىعى. ول زاڭدى دا شىعار, ءسىرا. ويلاپ قاراساڭىز, قولدانىستاعى 700-دەن استام وقۋلىقتى جىل بويى 400 مىڭعا جۋىق مۇعالىم, 3,5 ميلليونداي وقۋشى جانە ولاردىڭ اتا-اناسى, اتا-اجەسى ۇزدىكسىز پايدالانادى. بۇل وقۋلىققا ارتىلعان جۇكتىڭ اۋىرلىعىن دا, ماڭىزدىلىعىن دا كورسەتىپ تۇر.
وقۋلىق بىرنەشە سالانىڭ توعىسۋىنان تۋاتىن اينا ىسپەتتەس, ولار: پەداگوگيكا, پاندىك عىلىم, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قوعامداعى دامۋى, كىتاپ باسۋ ءىسى مەن IT-سالاسى. ءاربىر سالانىڭ مىقتى دا, وسال دا تۇستارى وقۋلىق مازمۇنىندا كورىنىس تابادى دەۋگە بولادى. مىسالى, ءبىز 90-شى جىلداردان بەرى كەڭەستىك كەزەڭدەگى ءبىلىم پەداگوگيكاسىن ارەكەت پەداگوگيكاسىنا, ياعني اكادەميالىق ءبىلىم ۇلەسىن قولدانبالى داعدىلار ەسەبىنەن ارتتىرۋعا تىرىسىپ باعۋدامىز. الەمنىڭ باقۋاتتى ەلدەرىندە الدەقاشان قالىپتاسقان ءبىلىم بەرۋدىڭ وسى فيلوسوفياسى بىزدە ءالى ورنىعا قويعان جوق. سوندىقتان پەداگوگيكالىق وقۋ ورىندارىن بىتىرەتىن پەداگوگ ماماندار اكادەميالىق سيپاتتاعى وقۋ ماتەريالىنا دەن قويۋعا ۇيرەنگەن. بۇل ءوز كەزەگىندە اۆتورلاردىڭ وقۋلىقتاعى ماتەريالدى سيپاتتاۋ ستيلىنە اسەر ەتەدى. ساراپشىلار دا ءىس-ارەكەت تۇرلەرىنە ءمان بەرىلگەن وقۋلىقتان گورى اقپاراتتىق سيپاتتاعى وقۋلىقتى ارتىق كورەدى. جاڭا زامان ۇرپاعى بولسا, ۇزىن-سونار ماتىننەن قىسقاشا تەزيستەردى, ابستراكتىلى جاتتىعۋلاردان پراكتيكالىق جۇمىستاردى ۇناتادى. وسىنداي ءبىر ديلەممادان وقۋلىق ناشار دەگەن وي قالىپتاسۋى مۇمكىن. وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى وقۋلىق مازمۇنىن ساراپتاۋدا ءمان بەرىلەتىن مىندەتتى بىرنەشە 4 اسپەكتىنى بەكىتتى – ءماتىن, يلليۋستراتسيا, تاپسىرمالار جانە بايانداۋ ءتىلى. ولاردىڭ ارقايسىسى وقۋشىلاردىڭ جاس ەرەكشەلىگىن جانە تانىمدىق قىزىعۋشىلىعىن ەسكەرۋگە ءتيىس.
تاعى ءبىر مىسال كەلتىرەيىن. ءبىزدىڭ قوعامدا اۋەلى ورىس تىلىندەگى كونتەنتتى دايىنداپ, سوسىن ونى قازاقشاعا اۋدارۋ ءۇردىسى بەلەڭ العان. ونى بيلىك تارماعىنىڭ بارلىق ۋاكىلەتتى ورگاندارى, بانك ءىسى, قىزمەت كورسەتۋ سەكتورىنان كۇندەلىكتى كورەمىز. بۇل ءۇردىستى وقۋلىقتان دا بايقادىق. وقۋ پاندەرىنىڭ وقۋ باعدارلامالارىنىڭ قازاقشا جانە ورىسشا نۇسقالارىنىڭ ءبىر-بىرىنە سايكەستىگىن ەسكەرىپ, باسپا ۇيلەرى اۆتورلىق ۇجىمى ازىرلەگەن وقۋلىقتىڭ ۇتىمدى شىققان ورىس نۇسقاسىن اۋدارۋ جايتتارى سونشالىقتى سيرەك ەمەس. اۋدارما ساپاسى ءجيى كوڭىل كونشىتپەيدى, ءتىلى جاتىق ەمەس, تاربيەلىك الەۋەتى تولىق اشىلمايدى. وسىنداي پروبلەمانى شەشۋ ماقساتىندا بىلتىر مينيسترلىكتىڭ بۇيرىعىمەن قازاق تىلىندە وقىتاتىن مەكتەپتەرگە ۇسىنىلاتىن وقۋلىقتاردىڭ اۋەلدەن قازاقشا جازىلۋى تالاپ ەتىلدى. قاراپ وتىرساڭىز, وقۋلىقتى ازىرلەيتىن ءبىزدىڭ عالىمدار مەن پەداگوگتەر, وتاندىق باسەكەلەس باسپالار بولعاندىقتان, ولار وزدەرىن قالىپتاستىرعان ورتادان ىلگەنىن وقۋلىق مازمۇنىنا تۇسىرەدى. ءبىز وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن وقۋلىق ساپاسىنىڭ قوعام كوڭىلىنەن شىعۋى ءۇشىن اتالعان «فوندىق قيىندىقتاردى» ەڭسەرۋگە, بولىنەتىن رەسۋرستار شەڭبەرىندە كۇش-جىگەر سالىپ كەلەمىز. كەيىنگى ءۇش جىلدا وقۋلىق ساپاسىن ارتتىرۋ, ساراپتاما جۇيەسىن جەتىلدىرە ءتۇسۋ, ازىرلەۋشى باسپالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ, مۇعالىمدەردىڭ بالاما وقۋلىقتى تاڭداۋ تەتىكتەرىن ناقتىلاۋعا باعىتتالعان بىرقاتار ماڭىزدى شەشىم قابىلداندى. الداعى جىلدارى اتالعان شەشىمدەردىڭ تۇراقتاۋىنا, مەملەكەتتىك ساراپتاماعا تارتىلاتىن ساراپشىلاردى ىنتالاندىرۋدى كۇشەيتۋگە جانە تسيفرلىق ءبىلىم رەسۋرستارىن دامىتۋ اياسىندا اۋقىمدى ءىس-شارالار جوسپارلانىپ وتىر.
نۇرداۋلەت اقىش:
– جالپى, مەنى وقۋلىقتارداعى ءتىلدىڭ قاساڭدىعى عانا ەمەس, سويلەم قۇرىلىمدارىنىڭ ۇعىمعا اۋىرلىعى دا ويلانتادى. سوندىقتان وقۋ باعدارلاماسىن ازىرلەگەن مامانداردى دۇرىس ىرىكتەي ءبىلۋىمىز كەرەك. قازىر «بولاشاقپەن» وقىعان نەمەسە شەتەلدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم العان ماماندار وقۋ باعدارلاماسىن جاساپ جۇرگەنىن بىلەمىز. ولاردىڭ كەيبىرى قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىن جەتە بىلمەيدى. بىراق سولارعا باعدارلامانى دايىنداۋ تاپسىرىلعان. وسىدان شيكىلىك شىعادى. وقۋلىقتىڭ قاساڭ تىلىنەن ەمەس, كۇردەلى تىلىنەن قورقۋ كەرەك. كەيدە وقۋلىقتاردان قازاق ءتىلىنىڭ گرامماتيكاسىنىڭ ەرەجەسىنە سايكەس كەلمەيتىن قۇرمالاس سويلەمدەردى باستىرمالاتا جازعانداردى كورەمىن. وسىنداي كەمشىلىكتەردى بولدىرماۋ ءۇشىن جوعارىدا ايتقان ءۇش اۆتور بىرلەسىپ, جۇيەلى جۇمىس ىستەۋى قاجەت. سونداي-اق رەداكتورلاردىڭ بىلىكتىلىگى تۋرالى دا ايتىلمايدى. تاجىريبەلى, تىسقاققان رەداكتور وقۋلىقتىڭ ارتىق-كەمىن بىردەن بايقايدى. ال كەيبىر جەكەلەگەن رەداكتورلار كەمشىلىكتى كورىپ تۇرسا دا, جىبەرە سالادى.
ءمانسيا ماكاەۆا:
– كەمشىلىك جوق دەي المايمىن. بىراق جىلدان-جىلعا اينالىمعا ەنىپ جاتقان وقۋلىقتار بىرنەشە ساراپتامادان وتەدى. عالىمدار مەن ۇستازداردىڭ بىرلەسىپ ىستەگەن جۇيەلى جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە وقۋلىقتاردىڭ ساپاسى ارتىپ, قولدانىسقا ءتيىمدى بولادى دەپ ويلايمىن.
– سونداي-اق كورنەكتى اقىن-جازۋشىلاردىڭ وقۋلىققا كىرەتىن شىعارمالارى قالاي ىرىكتەلۋى كەرەك؟ وسى تاراپتا نە ايتار ەدىڭىزدەر؟
نۇرداۋلەت اقىش:
– قازاق ادەبيەتى الىپتارىنىڭ شىعارمالارى مەكتەپ وقۋلىقتارىنا مىندەتتى تۇردە ەنگەنى ءجون. ۇلت رۋحانياتىنىڭ كوسەگەسىن كوگەرتىپ, كلاسسيكالىق شىعارمالاردى ومىرگە اكەلگەن اتاقتى اقىن-جازۋشىلارىمىزدى قاپەردەن شىعارماۋىمىز قاجەت. وسى جاعىنان كەلگەندە, وقۋلىققا ەنەتىنى دە, ەنبەيتىنى دە بار. «ادەبيەتىمىزدىڭ بيىگى» دەگەن كەيبىر شىعارمالاردى كىرگىزۋگە بولمايدى. ماسەلەن, ءوز باسىم, 7-سىنىپ وقۋلىعىنا ماعجان جۇماباەۆتىڭ «باتىر بايان» پوەماسىن ەنگىزۋدى قولدامايمىن. ءسوز جوق, ماعجان – دارا اقىن. بىراق اتالعان پوەمادا عاشىق بولعان قالماق قىزى ءۇشىن تۋعان باۋىرىن ولتىرەتىن قاتىگەزدىك بار. بۇل وقيعا ومىردە بولدى ما, الدە اۆتوردىڭ شىعارمانى كوركەم ەتۋ ءۇشىن العانىما, ونى انىق بىلمەيمىن. بىراق وسىنداي تۋىندىدان ساق بولعان دۇرىس. سونىمەن قاتار وقۋلىقتا ءولىم تۋرالى ايتاتىن شىعارمالار دا كەزدەسەدى. قانشا كلاسسيكا دەگەنىمىزبەن, بالالاردىڭ رۋحىن ءتۇسىرىپ, پەسسيميستىك ويعا جەتەلەيتىن شىعارمالاردى جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا تاڭۋدىڭ نە قاجەتى بار دەپ ويلايمىن. ونسىز دا ادەبيەتىمىزدىڭ اسىل قازىناسىن بايىتقان تاماشا تۋىندىلارىمىز جەتكىلىكتى. سونىمەن قاتار ەسكى ادەبيەتىمىزدىڭ نۇسقالارىن وقۋلىققا ەنگىزگەندە وتە اباي بولعان ءجون. ولاردىڭ كەيبىرى تولىق زەرتتەلمەگەن.
ەلدوس نۇرلانوۆ:
–مۇندا مىنا ءبىر جاعدايدى ەسكەرۋىمىز كەرەك. وقۋلىق ازىرلەنبەس بۇرىن, ءپاننىڭ مازمۇنى مەملەكەتتىك جالپىعا مىندەتتى ءبىلىم ستاندارتى مەن وقۋ باعدارلاماسىندا بەلگىلەنەدى. كوركەم شىعارمالار مەن اقىن-جازۋشىلاردىڭ ءتىزىمى باعدارلامادا ءار سىنىپ, ءار ءپان بويىنشا بەرىلەدى. وقۋلىق سونىڭ نەگىزىندە ازىرلەنەدى. جاڭارعان ءبىلىم مازمۇنى اياسىندا ازىرلەنگەن وقۋ باعدارلامالارى, اسىرەسە يدەولوگيالىق جۇكتەمەسى زور قازاق ءتىلى, قازاق ادەبيەتى, قازاقستان تاريحى پاندەرىنىڭ مازمۇنى ەداۋىر وزگەرۋ ۇستىندە. بۇل جۇمىستى ى.التىنسارين اتىنداعى ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسى عالىمدار, پراكتيك-پەداگوگتەر جانە وزگە دە بىلىكتى ءتىل, ادەبيەت ماماندارىمەن تالقىلاي وتىرىپ, ۇيلەستىرەدى. دەمەك, وقۋلىق اۆتورلارى مازمۇنعا شىعارمالاردى وزدىگىنەن ەنگىزە المايدى, باعدارلاماعا سۇيەنەدى.
جەكە ويىمدى ايتار بولسام, ءبىز ەرەسەك ادامدار تۇرعىسىنان گورى بالانىڭ اقپاراتتىق ورتاسى مەن قىزىعۋشىلىعىن ەسكەرۋىمىز كەرەك. بۇل كلاسسيكادان باس تارتۋ دەگەندى بىلدىرمەيدى. الايدا قازىرگى بالانىڭ زاماناۋي ورتادا ءساتتى الەۋمەتتەنۋىنە قاجەتتى جاۋھارلارىن كەرەكتى جانردا, فورماتتا جانە كولەمدە اسا ۇقىپتىلىقپەن ىرىكتەگەن ءجون. ماعان وسى كۇنگى بالانىڭ باتىرلارىن جوققا شىعارماي, ءوز فولكلورىمىز جانە ادەبيەتىمىزبەن ۇشتاستىرعاننان باسقا امال جوق بولىپ كورىنەدى. مۇندا يدەولوگيالىق ماقسات-مۇددەنى كوزبوياۋشىلىقپەن شاتاستىرماۋ اسا ماڭىزدى.
ءمانسيا ماكاەۆا:
– قازىرگى وقۋلىقتارداعى بەرىلگەن ادەبي شىعارمالار كوڭىلىمە قونادى. مەنىڭشە, وقۋلىققا مازمۇنى ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى دارىپتەپ, وقۋشىلاردىڭ بويىنا ادامگەرشىلىك قاسيەتىن ءسىڭىرىپ, تاريح تاعىلىمىنان ۇلگى الاتىن كوركەم شىعارمالاردى تاڭداپ العان دۇرىس.
وردەنبەك مازباەۆ:
– بۇل سۇراق ادەبيەت ماماندارىنا ارنالعان ەكەن. سوندا دا ءوز پىكىرىمدى بىلدىرە كەتەيىن. وقۋلىققا ايتۋلى اقىن-جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارىنان بولەك, جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا وي سالاتىن كورنەكتى قايراتكەرلەر مەن عالىمداردىڭ اتالى سوزدەرىن ەنگىزۋگە بولادى. ءابۋ ناسىر ءال-فارابيدەن باستاپ, ماحمۇت قاشقاري, ءجۇسىپ بالاساعۇن جانە بەرىدەگى ۇلت ويشىلدارىنىڭ ەڭبەكتەرىمەن بالالاردىڭ تانىسىپ وسكەنىن ءجون كورەمىن. ماسەلەن, ۇرپاقتى تاربيەلەۋ تۇجىرىمداماسىنا ابايدىڭ «تولىق ادامى» مەن الاش ارداقتىلارىنىڭ مازمۇندى ەڭبەكتەرىن كىرگىزسە ارتىق بولماس ەدى.
– سوڭعى سۇراق: ساپالى وقۋلىق جازۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ قانداي ۇسىنىستارىڭىز بار؟
ەلدوس نۇرلانوۆ:
– كەزىندە الاش ارداقتىسى, قازاق كىتاپ باسۋ ءىسىن ۇيىمداستىرۋشى حالەل دوسمۇحامەد ۇلى ايتپاقشى, كوپكە تۇسىنىكتى ءارى ءبىلىم الۋدىڭ توتە جولىن ۇسىنا الاتىنداي وقۋلىقتى ساپالى دەپ ايتۋعا بولادى. ونداي وقۋلىقتارمەن مەكتەپتىڭ بارلىق سىنىپتارى مەن پاندەرى تۇگەل دەرلىك ازىرلەنىپ قامتىلۋى ءۇشىن كەلەسىدەي العىشارتتار قاجەت: ەڭ اۋەلى, وقۋلىق قاينار كوزى – وقۋ باعدارلاماسى كوڭىلدەن شىعىپ, وندا مەملەكەت پەن قوعام مۇددەسى, مۇڭ-مۇقتاجى جانە زاماناۋي سىن-تەگەۋرىندەر ۇيلەسىم تاپقانى دۇرىس.
وقۋلىقتاردى ازىرلەۋ مەن ەنگىزۋدىڭ ۇزاق مەرزىمدى جوسپارى بەكىتىلىپ, ناتيجەسىندە وقۋلىق ازىرلەۋشى باسپا ۇيلەرى مەن اۆتورلىق ۇجىمدارىنا قاجەتتى ۋاقىت بەرىلۋى قاجەت. بۇل ءۇشىن بىلتىر وڭدەلگەن ۇلگىلىك وقۋ باعدارلامالارىنا سايكەس, وقۋلىقتاردى ەنگىزۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى جوسپار-كەستەسى بەكىتىلىپ, جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر.
باسپا ۇيلەرى زاڭنامادا كوزدەلگەن باسپاىشىلىك ساراپتاما بارىسىندا رەداكتورلىق جانە رەتسەنزيالىق جۇمىستارعا, وقۋلىقتىڭ تىڭ تۇستارىن تانىستىرۋعا باسا نازار اۋدارۋى قاجەت. وسىلايشا, ساراپشىلار وقۋلىقتاردىڭ تەحنيكالىق, ەملەلىك ولقىلىقتارىنا كوپ ۋاقىت جۇمساماي, مازمۇنعا ۇڭىلۋگە مۇمكىندىك الادى.
ازىرلەنگەن وقۋلىقتى ىرىكتەپ وڭدەۋگە كۇش سالاتىن مەملەكەتتىك ساراپتاما جۇيەسىنىڭ كادرلىق جانە پروتسەدۋرالىق مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋدى جالعاستىرۋ كەرەك. بۇل جۇمىس جۇيە وپەراتورى – ءبىزدىڭ ورتالىقتىڭ قىزمەتىن كۇشەيتە تۇسۋگە ىقپال ەتەدى.
مەملەكەتتىك ساراپتاما راسىمدەرىنە اقپاراتتىق تەحنولوگيالار ۇسىناتىن اناليتيكالىق قۇرالداردى كەڭىنەن ەنگىزۋ قاجەت. قازىرگى كەزدە سونداي ماقساتتا ەلەكتروندى پلاتفورمانى ازىرلەۋ جۇمىسى جۇرگىزىلۋدە. بۇل وقۋلىقتى ساراپتاۋ جۇمىسى جونىندە اۋقىمدى مالىمەتتەردى تالداپ, وقۋ باسىلىمدارى, باسپا ۇيلەرى, اۆتورلار جانە ساراپشىلارعا ناقتى شەشىم قابىلداۋدىڭ تەتىگى بولماق.
ءبىر ءپان بويىنشا ماقۇلدانعان بالاما وقۋلىقتاردىڭ ىشىنەن تاڭداۋ قۇقىعىن مەكتەپ مۇعالىمدەرى وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى بەكىتكەن تارتىپكە ساي بارىنشا پايدالانۋى كەرەك. بۇل قاي باسپا ءونىمىنىڭ كوبىرەك سۇرانىسقا يە بولعانىن كورۋگە مۇمكىندىك تۋعىزادى.
وقۋلىقتار ساپاسىن ارتتىرۋ جۇمىسى مەكتەپكە جەتكەن سوڭ دا توقتاپ قالماۋى كەرەك. دەموكراتيالىق قاعيداتپەن مۇعالىمدەر, وقۋشىلار مەن اتا-انالاردىڭ وقۋلىق جونىندەگى رياسىز پىكىرى زەرتتەلىپ, دۇرىس-بۇرىسى ەموتسياسىز, عىلىمي نەگىزدە پىسىقتالۋى قاجەت. وقۋ باعدارلاماسى ايتارلىقتاي وزگەرمەسە, بۇل وقۋلىقتار قايتا باسىلعاندا زەرتتەۋ ناتيجەلەرى اۆتورلار مەن ساراپشىلارعا «ينتەللەكتۋالدى ازىق» بولار ەدى.
نۇرداۋلەت اقىش:
– وقۋلىقتىڭ ساپالى جازىلۋى اۆتورلاردىڭ بىلىكتىلىگى مەن كاسىبيلىگىنە بايلانىستى ەكەنى انىق. بۇل جۇمىسقا وي-ساناسى قالىپتاسپاعان, ايتقان ءسوزى مەن پىكىرى كۇماندى اۆتورلاردى تارتۋعا بولمايدى. وقۋلىق – ۇجىمدىق ەڭبەك. ونى ءبىر اداممەن شەكتەۋ دۇرىس ەمەس. قىسقاسى, پىكىرى كوڭىلگە قونىمدى, بىلىمدىلىگى مەن كاسىبيلىگىن ورتاسى مويىنداعان اۆتورلاردىڭ قولىنان شىققان وقۋلىق ساپالى بولارىنا سەنەمىن.
ءمانسيا ماكاەۆا:
– ساپالى وقۋلىق جازىلۋ ءۇشىن اۆتورلاردىڭ قاتارىندا مەكتەپتە جۇمىس ىستەيتىن تاجىريبەلى ۇستازداردىڭ بولعانى ءجون دەپ سانايمىن. سونىمەن قاتار جاڭا لەكتە شىعىپ جاتقان وقۋلىقتاردىڭ تۇسىنىكتى, مازمۇندى, ناتيجەلى بولۋىنا مۇعالىمدەردىڭ ءبىلىم بەرۋى مەن وقۋشىلاردىڭ سول ءبىلىمدى قابىلداۋىندا بىرىزدىلىك ساقتالۋى كەرەك.
وردەنبەك مازباەۆ:
– الدىمەن ساراپتاما ورتالىعى مەن وقۋ باعدارلاماسىن ازىرلەۋشى جاۋاپتى مەكەمەلەر اراسىندا ساباقتاستىق رەتكە كەلسە دەيمىن. ودان كەيىن باسقا ەلدەردىڭ باعدارلامالارىنا ەلىكتەمەي, بىراق قاجەتتى تۇستارىن وتاندىق ءبىلىم ساپاسىنا باعىتتاعان تۇجىرىمداما جازىلىپ, سوسىن باعدارلاماعا كوشسەك ورىندى بولار ەدى. سونىمەن قاتار وقۋلىق جازاتىن ماماندارعا ۋاقىت پەن دۇرىس كوڭىل بولىنسە, ساپالى دۇنيە شىعادى دەپ ويلايمىن.
قازىرگى قولدانىستاعى وقۋلىقتاردان بولەك بالامالى وقۋلىقتاردى دا كورىپ ءجۇرمىز. ولاردىڭ ارتىقشىلىعى بولسا دا, تەك ساراپتاما ورتالىعىنان وتكەن مينيسترلىكپەن بەكىتىلگەن وقۋلىقتار قولدانىستا بولۋعا ءتيىس. ماسەلەن, جوعارى ساناتتى مۇعالىمدەر جازعان وقۋلىقتى قاراساڭىز, 3-4 اۆتوردىڭ سوڭىندا عالىم اۆتوردى كورەسىز. ولاردىڭ قانشالىقتى ەڭبەگى, تاجىريبەسى بار ونى قارامايمىز. بۇل – وقۋلىق جازۋ تالابىنىڭ كەمشىلىگى
دوڭگەلەك ۇستەلدى جۇرگىزگەن
ازامات ەسەنجول,
«Egemen Qazaqstan»
