سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «ەQ»
ونىڭ ۇستىنە جارىلقايدى دەپ كەلگەن قالادان تاپقان جۇمىسىنىڭ سيقى تاعى بازاردا اربا سۇيرەۋ, كۇزەتشى بولۋ نەمەسە تاكسي جۇرگىزۋ مەن كاسسيرلىك. ودان قالدى ءتيىپ-قاشپا جۇمىس, بۇگىن بار, ەرتەڭ – بەيمالىم. باسىندا باسپاناسى دا جوق. اۋىلدان بەزگەنىمەن شاھار باۋىرىنا باسپادى. سەبەبى ۋربانيزاتسيانى ءبىر جۇيەگە كەلتىرۋگە ءدال قازىر مەملەكەتتىڭ قاۋقارى جەتپەي تۇر. بۇل ەكەۋىنسىز الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ تۋىندايتىنى تاعى انىق. ال مۇنىڭ الدىن الۋعا مۇمكىن بە؟ زاڭدى سۇراق.
وسىعان وراي بەلگىلى عالىم, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, الەۋمەتتانۋشىلار قاۋىمداستىعىنىڭ جەتەكشىسى باقىتجامال بەكتۇرعانوۆا: «كوپتەگەن يدەولوگتىڭ يدەياسى ايقىن بولماۋىنان جاستاردىڭ باسىم بولىگى ۇلتتىق ساياساتتان تىسقارى قالدى. جاستار يدەولوگيالىق باسىمدىقتاردى وزدەرىنشە ىزدەپ ءجۇر. مەملەكەتتىك يدەولوگيا جاستاردى جۇمىلدىرا المادى», دەگەن پىكىرىن العا تارتتى.
– بۇل ۇدەرىستىڭ نەگىزگى ترەندى – جالعان ۋربانيزاتسيا. اۋىل تۇرعىندارى قالاعا جاپپاي قونىس اۋدارادى, ال مۇنداي سانى كوپ حالىقتى قالالىق ورتا وزىنە بەيىمدەي المايدى. كەرىسىنشە ميگرانتتار قالا ومىرىنە اۋىلدىق تۇرمىس-سالتىن الىپ كەلەدى. مۇنىڭ ءوزى كوپتەگەن مارگينال توپتى قالىپتاستىرىپ, باستىسى – ۇلتتىڭ بىرىگۋىنە نۇقسان كەلتىرەدى. مۇنىڭ ءبارى ەكونوميكانى جەكەشەلەندىرۋدىڭ جاڭا تسيكلىن تۋىنداتىپ, ونىڭ تۇراقتى ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتەتىندەي دەڭگەيگە كوشۋىن كەيىنگە شەگەرەدى, – دەيدى باقىتجامال بەكتۇرعانوۆا.
دەگەنمەن ۋربانيزاتسيا رەتتەگەن ەلدەر بار. بىزگە سول دامىعان مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەسىنەن كوپ نارسەنى ۇيرەنۋگە بولادى. اقش پەن كەيبىر باتىس ەۋروپا ەلدەرىندە سۋبۋربانيزاتسيا جۇرە باستاعان. حالىق ءىرى قالالاردىڭ قالا شەتىنە, شاعىن ەلدى مەكەنگە كوشىپ جاتقانى تۋرالى دەرەك بار. بىراق مۇنىڭ ءبارى اۋىل شارۋاشىلىعىمەن بايلانىستى ەمەس. ويتكەنى ولاردا قالا مەن اۋىل ءومىرىنىڭ دەڭگەيى ءبىر-بىرىنەن كەم ەمەس. كەرىسىنشە, شاعىن ەلدى مەكەننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق احۋالى قالادان دا اسىپ تۇسەدى. دەمەك, ولارعا شۋلى, گازدى قالادان گورى اۋىلدا تۇرعان قولايلى. سەبەبى مۇندا ادام جانىنا قاجەت بارلىق جاعداي جاسالعان. البەتتە, ءبىزدىڭ اۋىلدىق جەرمەن سالىستىرۋعا مۇلدە كەلمەيدى. قازاقستاندا جالپى, پوستكەڭەستىك ەلدەردە اۋىل قاي جاعىنان العاندا دا قالادان 50-60 جىلعا ارتتا قالىپ قويعان. ەكەۋىنىڭ اراسى جەر مەن كوكتەي. اۋىلدىقتاردىڭ قالاعا اعىلۋىنا دا وسى الشاقتىق سەبەپ.
– اۋىلدا كۇنكورىس بارعان سايىن قيىنداپ كەتتى. جۇمىسسىزدىق بەلەڭ الدى. اۋىل حالقى مال, جەر كۇتىمىنە شاماسى كەلمەيتىن جاعدايعا جەتىپ قالدى. قول جەتپەس باعاداعى ارنايى تەحنيكالار, جەم-ءشوپتىڭ قىمباتتاۋى, كومىردەن باستاپ, تۇرمىستىق قاجەتتىلىكتەردىڭ ەسەلەگەن باعامەن جەتكىزىلۋى – مىنە, وسىنىڭ بارلىعى ىقپال ەتپەي قويمايدى. جاستاردىڭ قالاعا كوشۋ سەبەبىنىڭ قاتارىندا وسى ماسەلەلەر تۇر. شىن مانىندە, اۋىل ازداعان فەرمەرلەر مەن قورى بار تۇراقتى قىزمەتتەگى ادامدار ءۇشىن عانا جايلى ورىن. سونداي-اق بىرىنشىدەن, اۋىل ادامى «قالا ۇلكەن, قالايدا جۇمىس تابىلادى» دەپ ويلايدى. ەكىنشىدەن, اۋىل ادامدارى الەۋمەتتىك ديسكريميناتسيانى سەزىنەدى. ياعني قالاداعىداي جوعارى دارەجەدەگى مەكتەپ, ەمحانالار جوق. مىسالى, دارىندى بالالارعا ارنالعان, «نازارباەۆ» مەكتەبى سەكىلدى, تاعىسىن-تاعىلار. ءارى قاراي ءبىلىمنىڭ جوعارعى ساتىلارىنان وقشاۋ قالادى. تاڭداۋلى جوعارى وقۋ ورىندارى, «بولاشاق» باعدارلاماسى. اۋىل تۇرعىندارى «2-سورت» سياقتى قابىلدانادى, – دەيدى ساياساتتانۋشى ايدوس بادەل.
اۋىلدى ءوز دەڭگەيىندە دامىتۋ ارقىلى ۇستاپ تۇرۋ قالاعا اعىلعان كوشتى دە توقتادى. مۇنداي مۇمكىندىكتى الەمدىك تاجىريبە كورسەتىپ كەلەدى. ارينە, ونىڭ ءبارى ءساتتى جۇزەگە استى دەۋگە كەلمەيدى. دەگەنمەن الەم ەلدەرى اۋىلدىق ەلدى مەكەندەرىن ساقتاپ قالۋعا ارەكەت قىلىپ جاتىر. وسى ماسەلەنى زەرتتەگەندە شەتەلدەردە اۋىلعا كوشىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋعا ىقىلاس بىلدىرگەندەرگە مەملەكەت جان-جاقتى قولداۋ جاسايتىنىن اڭعاردىق. ارنايى جوبا-جوسپارلارى جەتكىلىكتى. ايتالىق, اقش, كانادا, يتاليا, يسپانيا, جاڭا زەلانديا, ءتىپتى رەسەيدە دە وسى ماقساتقا ارنالعان ارنايى باعدارلامالار بار. ماسەلەن, دەرەكتەرگە كوز سالساق, اقش-تىڭ ءبىراز حالقى اۋىلدىق جەردە تۇرادى. دەگەنمەن اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىندار ۇلەسى 11 پايىز كولەمىندە ەكەن. اتاقتى ء«بىر قاباتتى امەريكا» ادامداردىڭ جەرمەن اينالىسۋى – اۋىل ءومىرىن قولداۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتىك باعدارلامالار ناتيجەسى. بۇل باعدارلامالار ءۇش بلوكقا بولىنگەن: تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى, ينجەنەرلىك نىساندار سالۋ جانە اۋىل ەكونوميكاسىن دامىتۋ. وسى ورايدا اۋىلداعى ءۇيىن جوندەۋ ءۇشىن 20 جىلعا 1%-بەن 20 مىڭ اقش دوللارىنان اسپايتىن نەسيە بەرەتىندىگىن ايتىپ وتكەن ءجون. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى سونىمەن بىرگە اۋىلدا ءۇي سالۋعا دا بولەك نەسيە قاراستىرعان. كانادادا اۋىل تۇرعىندارىن قولداۋعا باعىتتالعان «Home Grown Solutions» باعدارلاماسى جۇمىس ىستەيدى. جوبا اياسىندا بىرنەشە وتباسىنا گرانت بەرىلەدى. بۇل قارجى نەگىزىنەن ءۇي سالۋعا, جوندەۋ جۇمىستارىنا جۇمسالادى. ال يتاليانىڭ ەڭ تۇرمىسى تومەن ايماعى موليزەگە كوشىپ كەلگىسى كەلگەن تۇرعىندارعا سول وبلىستىڭ اكىمشىلىگى ادام باسىنا اي سايىن 700 ەۋرودان (تەڭگەمەن 343 مىڭ تەڭگە) قاراجات تولەيدى ەكەن. ءۇش جىلدا بۇل قارجى كولەمى 24 مىڭ ەۋرودان اسپاۋعا ءتيىس كورىنەدى. كوشىپ كەلۋشىگە قويىلاتىن باستى تالاپ – شاعىن قالاعا ورنالاسىپ, وندا ءوزىنىڭ بيزنەسىن اشۋعا مىندەتتى. بۇدان قالا اكىمشىلىگى دە قۇر قالمايدى. وعان ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ ءۇشىن اي سايىن مەملەكەت 10 مىڭ ەۋرو بولەدى. 10 مىڭ ەۋرو تەڭگەگە شاققاندا بۇگىنگى باعاممەن 4 ملن 912 مىڭ تەڭگە.
قاراعاندى
