Bloomberg پورتالىنىڭ حابارلاۋىنشا, قازاقستاننىڭ باتىسىندا ەكى ءىرى مۇناي كەنىن وندىرۋمەن اينالىساتىن شەتەلدىك كومپانيالار رۇقسات ەتىلمەگەن شىعىندار بويىنشا ايىپتاۋلارعا بايلانىستى ەل ۇكىمەتىنەن تالاپ-ارىز الدى. North Caspian Operating Company جانە Karachaganak Petroleum Operating BV مۇناي كونسورتسيۋمدارى تورەلىك سوتقا تارتىلىپ وتىر. ۇكىمەت قاشاعان كەن ورنىن يگەرۋ جوباسى بويىنشا سەرىكتەستەردەن 13 ميلليارد دوللارعا جۋىق جانە قاراشىعاناق جوباسىنداعى سەرىكتەستەردەن تاعى 3,5 ميلليارد دوللارعا جۋىق قارجىنى مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە قايتارۋدى تالاپ ەتىپ جاتىر. بيلىك كومپانيالاردى 2010-2019 جىلدار ارالىعىندا دامۋ شىعىندارىن ادەيى ارتتىردى دەپ ايىپتايدى. شاعىمدار سونداي-اق تەندەرلىك جۇمىستارعا دا قاتىستى, ولاردىڭ كەيبىرى جوعارى باعامەن جۇرگىزىلىپ, تولىق كولەمدە ورىندالماعان. قازاقستان ەكى كومپانيا دا تەندەرلىك راسىمدەردى بۇزدى, ال قاشاعان كەن ورنىنا جاۋاپتىلار وزدەرىنە تاپسىرىلعان بارلىق مەردىگەرلىك جۇمىستى ورىندامادى دەپ مالىمدەيدى.
تالاپ-ارىزدار حالىقارالىق ەكونوميكالىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ ەڭ تانىمال ورىندارىنىڭ ءبىرى – جەنەۆا جانە ستوكگولم سوتتارىنا بەرىلگەن. بيلىك وكىلدەرى سوت پروتسەسىنە قاتىستى پىكىر بىلدىرمەدى. كەن ورىندارىن يگەرۋمەن اينالىساتىن ەكى كونسورتسيۋم دا ەشقانداي تۇسىنىكتەمە بەرگەن جوق. ۇكىمەتتىڭ تالابى كونسورتسيۋمدار قۇرامىنداعى كەيبىر كومپانيالارعا ما, جوق الدە تۇتاستاي بىرلەسكەن كاسىپورىنداردىڭ وزدەرىنە قارسى ما, اگەنتتىك ول جاعىن ناقتىلاماعان.
بۇعان دەيىن قازاقستان قاشاعان كەنىشىنىڭ وپەراتورىنان 2,3 تريلليون تەڭگە (5,1 ملرد دوللار) ەكولوگيالىق ايىپپۇل تولەۋدى تالاپ ەتىپ, سوتقا بەردى. ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى NCOC-تى ءوز وندىرىسىندە رۇقسات ەتىلگەننەن ەكى ەسە كوپ كۇكىرت ساقتادى دەپ ايىپتادى. ۆەدومستۆو حابارلاماسىندا جازىلعانداي, NCOC-قا 700 مىڭ توننا كۇكىرت ساقتاۋعا رۇقسات بەرىلگەن. ال كومپانيا «بولاشاق» زاۋىتىنىڭ الاڭىنا شامامەن 1,7 ميلليون توننا ورنالاستىرعان. قاشاعان وپەراتورىنا قاتىستى شاعىم تەك كۇكىرتپەن عانا شەكتەلمەيدى. كۇكىرتتى نورماتيۆتەن تىس ورنالاستىرۋدان باسقا, ناۋرىز ايىنىڭ باسىندا اتىراۋ وبلىسى بويىنشا ەكولوگيا دەپارتامەنتى جۇرگىزگەن تەكسەرۋ NCOC كۇكىرت قىشقىلىن ساقتاۋدىڭ ۋاقىتشا الاڭىن ەكولوگيالىق رۇقساتسىز پايدالاناتىنىن, تازارتىلماعان شيكى گازدى الاۋلارعا جاعىپ, ءتيىستى تازارتۋسىز اعىندى سۋلاردى بۋلاندىرعىش توعانعا اعىزعانىن, قورشاعان ورتانى قورعاۋ جونىندەگى ءىس-شارالار جوسپارىن تولىق كولەمدە ورىنداماعانىن, تاعى باسقا بۇزۋشىلىقتاردى انىقتاعان. اتالعان فاكتىلەر بويىنشا كومپانياعا قاتىستى اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ التى بابى بويىنشا: 324-بابىنىڭ 1-بولىگى, 325-بابىنىڭ 1-بولىگى, 326-بابىنىڭ 1-بولىگى, 328-بابىنىڭ 1-بولىگى, 331-بابىنىڭ 3-بولىگى, 332-بابىنىڭ 2-بولىگى بويىنشا اكىمشىلىك ءىس قوزعالدى.
ال NCOC ءوز كەزەگىندە كۇكىرتتى ءوندىرۋ مەن ساقتاۋدى جاۋاپكەرشىلىكپەن جانە قازاقستان زاڭناماسىنىڭ تالاپتارىنا, سونداي-اق قولدانىلاتىن ستاندارتتار مەن وزىق تەحنولوگيالارعا ساي باسقاراتىنىن مالىمدەپ وتىر. قازىرگى ساتتە كومپانيانىڭ ءوتىنىشحاتى نەگىزىندە قوزعالعان ماتەريالدار اتىراۋ قالاسىنىڭ اكىمشىلىك سوتىندا قارالۋدا.
الەمدەگى ەڭ ءىرى كومىرسۋتەگى نىساندارىنىڭ ءبىرى سانالاتىن قاشاعاندا باعالانعان الىناتىن مۇناي قورى ‒ شامامەن 9-13 ميلليارد باررەل. بۇگىندە الىپ كەنىشتىڭ اتى اتالعاندا ونىڭ قويناۋىنداعى قارا التىنمەن قوسا, وي جيەگىنە كۇردەلى وندىرىستىك جاعدايلار, ءجيى قايتالاناتىن اپاتتار قاتارلاسادى. باستاپقىدا ىسكە قوسىلۋى 2005 جىلعا جوسپارلانىپ, ارتىنان قۇنىنىڭ وسۋىمەن بىرنەشە رەت كەيىنگە قالدىرىلعانى, 2013 جىلى ءوندىرۋ باستالماي جاتىپ ماگيسترالدىق قۇبىرداعى گازدىڭ اعىپ كەتۋىنە بايلانىستى توقتاپ قالعانى, قۇبىر كورروزياعا شىداماي جارىلىپ, ونى اۋىستىرۋ قاجەت بولعاندا جوبا قايتادان قىمباتتاعانى سياقتى ۇزىن-سونار وقيعالار تىزبەگى قالىڭ ەلدىڭ كوز الدىندا ءوتتى. مۇناي ءوندىرۋ 2016 جىلدىڭ كۇزىندە عانا قايتا باستالدى. جوبا اكتسيونەرلەرىنە بىرنەشە ماسەلەنى شەشۋگە تۋرا كەلگەنىنە قاراماستان, پروبلەمالار بولاشاقتا دا ازايا قويمايتىن سىڭايلى. سوڭعى جىلدارى مۇناي مەن گاز ءوندىرۋدىڭ قورشاعان ورتاعا اسەرى كۇردەلەنىپ بارادى. سوندىقتان مۇناي-گاز كومپانيالارىنىڭ ەكولوگيالىق جاۋاپكەرشىلىكپەن جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ۇكىمەت نورماتيۆتىك اكتىلەردى قاتاڭداتىپ وتىر.
بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ەكولوگيالىق ايىپپۇل سالۋ ءىسى قازاقستاننىڭ اتالعان كومپانياعا باقىلاۋدى كۇشەيتىپ جاتقانىن كورسەتەدى, سونداي-اق رەسپۋبليكا North Caspian Operating Company كونسورتسيۋمىنداعى ۇلەسىن ۇلعايتۋعا بارۋى مۇمكىن دەپ جازادى. مىسالى, 2010 جىلى سالىقتىق شاعىمدار بەرۋدىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىز «قازمۇنايگاز» ارقىلى قاراشىعاناقتا 10 پايىزدىق ۇلەسكە يە بولدى. باستاپقىدا جوبادا «قازمۇنايگازدىڭ» ۇلەسى مۇلدەم جوق-تى. سودان كەيىن قازاقستان 2,7 ملرد دوللارعا سالىقتىق جانە ەكولوگيالىق تالاپتار قويىپ, كەيىن بۇل تالاپتاردى كەشىردى. ءسويتىپ, كونسورتسيۋم بەرەتىن نەسيەگە 1 ملرد دوللار تولەيتىن جانە ناتيجەسىندە قمگ 10 پايىز ۇلەسىن الاتىن بولىپ كەلىستى. Bloomberg اقپارات اگەنتتىگىنىڭ توپشىلاۋىنشا, ۆەدومستۆو جەڭىسكە جەتكەن جاعدايدا قازاقستان كەن ورىندارىن يگەرۋدەن تۇسكەن كىرىستىڭ قوماقتى بولىگىن قازىناعا قايتارا الادى.
ەل ۇكىمەتى تورەلىك ارقىلى مۇنايدى ساتۋدان كوبىرەك كىرىس الۋمەن قاتار, ۇلتتىق ەكونوميكانى جەرگىلىكتى كومپانيالاردىڭ كىرىستەرىن ۇلعايتۋ ارقىلى تيىمدىرەك ەتۋ ءۇشىن مۇناي كاسىپورىندارىن پايدالاناتىن تەندەرلەر جۇيەسىن وزگەرتۋگە نيەتتى. وسىنىڭ اياسىندا جەرگىلىكتى بيلىك قازاقستانداعى مۇناي-گاز سالاسىنداعى تەندەرلەردى وتكىزۋ ەرەجەلەرىن قايتا قاراۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. سونداي-اق كەيبىر رەسەيلىك ساراپشىلار قازاقستان جاھاندىق ساياساتتا رەسپۋبليكا دامۋىنىڭ ەۋرازيالىق ۆەكتورىن نىعايتا تۇسەتىن جاڭا پوزيتسيانى ىزدەۋ ۇستىندە جانە ساياسي رەفورمالار كەزەڭىندە ءىرى كورپوراتسيالارعا ەلدىڭ ىشكى ىسىنە ارالاسپاۋ تۋرالى ەسكەرتۋدە دەپ پايىمدايدى.
بۇگىندە ەلىمىزدەگى مۇنايدىڭ 80 پايىزى نەگىزىنەن اقش پەن ەۋروپانىڭ مۇناي كومپانيالارى يگەرەتىن قاراشىعاناق, قاشاعان جانە تەڭىز كەن ورىندارىندا وندىرىلەدى. مۇناي ءوندىرىسىنىڭ 65%-ى جانە گازدىڭ 85%-ى ‒ وسى ءۇش الىپتىڭ ۇلەسىندە. كەلىسىمشارتتار 40 جىلعا جاسالعان بولسا, ينۆەستورلار قاشاعاندى قوسپاعاندا, ءوز سالىمدارىن وتەپ ۇلگەردى. دەمەك ەندى كەلىسىمشارتتى قايتا قاراپ, ولاردى ەلىمىز ءۇشىن ءتيىمدى ەتەتىن كەز كەلدى.
مۇناي-گاز سالاسىنداعى ساراپشى ولجاس ءبايدىلدينوۆ ەلىمىز NCOC كونسورتسيۋمىنداعى ۇلەسىن ارتتىرۋى مۇمكىن دەگەن پىكىردە. ونىڭ ايتۋىنشا, بيلىك كونسورتسيۋم الدىنا جوبانى ىسكە قوسۋداعى كىدىرىستەردى, باسقا دا كەمشىلىكتەردى قويۋى, سونداي-اق كەلىسىمشارتتاردى قايتا قاراۋدى تالاپ ەتۋى مۇمكىن. قازاقستان قاشاعان مۇنايىن ساتۋدان شامامەن 2 پايىز عانا پايدا الادى.
«2030 جىلداردان كەيىن بىزدە مۇناي-گاز سالاسىندا ەلەۋلى داعدارىس بولادى. وسىنىڭ اياسىندا مۇناي-گاز كەلىسىمشارتتارىن ۇزارتۋعا نەگىز جوق دەپ ەسەپتەيمىن. ماسەلەن, 10 جىلدان كەيىن تەڭىزدى يگەرۋ مەرزىمى اياقتالادى. قاشاعان نەگىزىنەن ۇلكەن كىدىرىستەرمەن ءجۇردى جانە قازىر باستاپقى مەرزىمدەر كەشىگىپ كەلەدى. قازاقستان ‒ مۇناي دەرجاۆاسى بولا تۇرا, قارا التىننىڭ جارتىسىنان كوبى وزىمىزگە بۇيىرماي, شەتەلدىك كومپانيالارعا كەتىپ جاتىر. ءبىز مۇناي-گاز كەلىسىمشارتتارى بويىنشا ءوز پوزيتسيامىزدى قاتاڭ قورعاۋىمىز قاجەت», دەيدى ول.
ۇكىمەتتىڭ قاشاعان جانە قاراشىعاناق كەن ورىندارىندا مۇناي وندىرەتىن ەكى كونسورتسيۋمعا قويعان تالاپتارى توڭىرەگىندە وي-پىكىر بىلدىرۋشىلەر Bloomberg حابارلامالارىنا تۇتاستاي سەنۋگە بولاتىنىن, بەدەلدى اگەنتتىك اقپاراتتى تولىق تەكسەرمەي ۇسىنبايتىنىن ايتادى. سونداي-اق ەلىمىزدەگى جالپى ءۇردىس, ەكونوميكانى ىنتالاندىرۋ, مەملەكەتتىڭ تابىسىن ارتتىرۋ, حالىقتى قولداۋ ماقساتىنداعى اۋقىمدى رەفورمالار بارلىق ءىس-قيمىلداردا كورىنىس تاباتىنى ءسوزسىز. قازاقستاننىڭ قازىرگى ىشكى ساياساتى مەن ۇستانىپ وتىرعان باعىتى ادىلەتتى قوعام قۇرۋ قاعيداتىنا نەگىزدەلگەن. ونىڭ قاتارىندا ۇلتتىق بايلىق, قاراجات پەن قازىنا قاراپايىم ازاماتتاردىڭ, بولاشاق ۇرپاقتىڭ پايداسىنا بولىنەدى. جەر مەن ونىڭ قويناۋى حالىققا تيەسىلى. ساراپشىلار ەكى مۇناي كونسورتسيۋمىنا قاتىستى سوت قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ بيلىككە كەلۋ قارساڭىندا دا, ودان كەيىن دە جاريالاعان جالپى باعىتىنا سايكەس كەلەدى دەپ سانايدى. مىسالى, رەسەيدىڭ ۇلتتىق ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك قورىنىڭ جەتەكشى تالداۋشىسى يگور يۋشكوۆتىڭ ايتۋىنشا, تالاپ-ارىز ‒ مۇنداي ساياسات ەلەمەنتتەرىنىڭ ءبىرى عانا. قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ جوسپارى ودان اۋقىمدى.
ء«ىرى مۇناي-گاز جوبالارىنىڭ سالىق رەجىمىن وزگەرتۋ ‒ شەتەلدىك بيزنەستى وسى كەن ورىندارىن يگەرۋ شەڭبەرىندە ءونىمدى ءبولۋ تۋرالى كەلىسىمدەردى قايتا قاراۋعا ءماجبۇر ەتەتىن قۇرال. جاڭا جاعدايدا يگەرۋ مەن وندىرۋدەن تۇسەتىن اقشا شەتەلدىك كومپانيالارعا ازىراق, ال قازاقستانعا كوبىرەك بەرىلەدى. بۇل تۇرعىدا ميللياردتاعان قاراجات ‒ باستى نىسانا ەمەس. جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا الداعى ونجىلدىقتار ىشىندە ەل بيۋدجەتىنە قانشا قاراجات تۇسەتىنى ودان ماڭىزدىراق. سوندىقتان قازاقستاننىڭ جەڭىسى سىرتتان قاراعاندا ىمىراعا كەلۋ سياقتى كورىنۋى مۇمكىن. استانا كەن ورىندارىن يگەرۋ تۋرالى كەلىسىمدەر قايتا قارالسا, تالاپ قويۋ سومالارىن قىسقارتۋعا نەمەسە قارجىلىق تالاپتاردان باس تارتۋعا بارۋى مۇمكىن», دەيدى ساراپشى.
كاسپي قايراڭى ‒ ەلىمىز ءۇشىن مۇناي مەن گازدان پايدا تابۋدىڭ ەرەكشە مۇمكىندىگى. بىراق تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا كەن ورىندارىن بارلاۋعا قارجى دا, تەحنولوگيالىق الەۋەت تە بولمادى. ول ءۇشىن جاس ەلگە مەملەكەت كەپىلدىگىمەن عانا بەرۋگە بولاتىن ينۆەستيتسيا قاجەت ەدى. وسىنىڭ نەگىزىندە ءىرى ترانسۇلتتىق ەنەرگەتيكالىق كونسورتسيۋمدار مۇناي-گاز سالاسىنداعى بارلىق ءىرى جوباعا (تەڭىز, قاراشىعاناق جانە قاشاعان) ءونىمدى ءبولۋ تۋرالى كەلىسىمدەر بويىنشا قاتىسۋعا كەلىستى. وتىز جىل بۇرىنعى جاعدايدا ءونىمدى ءبولۋ تۋرالى كەلىسىمدەر قولايلى بولىپ كورىندى. بىرەگەي تەحنولوگيالاردىڭ, مول تاجىريبەنىڭ كومەگىمەن مۇناي-گاز سالاسى قارقىندى دامىدى. ەندى ءىرى مۇناي-گاز كەلىسىمشارتتارىنىڭ اياقتالۋ مەرزىمى جاقىنداپ كەلە جاتقاندىعىن ەسكەرە وتىرىپ, 40 جىل يگەرىلگەن بۇل كەن ورىندارىنىڭ قازاقستانعا قانداي جاعدايدا بەرىلەتىنىن, مەملەكەت پەن ينۆەستورلاردىڭ ءبىر-ءبىرىنىڭ الدىندا قانداي مىندەتتەمەلەرى بار ەكەنىن باعامداۋدىڭ, مۇناي الىپتارى كەتكەننەن كەيىنگى بولاشاقتى بۇگىننەن باستاپ قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزى ارتادى.
