اسسى-تۇرگەن استروفيزيكالىق وبسەرۆاتورياسىندا ورنالاسقان Nazarbayev University-ءنىڭ جىلدام تەلەسكوپى (NUTTelA-TAO) گامما-ساۋلەلى جارىلىس دەپ اتالاتىن عارىشتىق وقيعاعا جاڭا ءارى بىرەگەي باقىلاۋ جۇرگىزدى. گامما-ساۋلەلى جارىلىس عالامداعى ەڭ كۇشتى جارىلىس بولىپ سانالادى. حالىقارالىق عىلىمي قاۋىمداستىقتىڭ ونداعان جىل بويى جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەرىنە قاراماستان, ولاردىڭ ناقتى تابيعاتى مەن پارامەترلەرى ءالى كۇنگە بەيمالىم ءارى تۇسىنىكسىز.
– ءبىز GRB230328B گامما-ساۋلەلى جارىلىسىن 28 ناۋرىز كۇنى كەشكىلىك 20:55-تە, ياعني قۇبىلىس باستالعاننان كەيىن نەبارى 41 سەكۋندتان كەيىن بايقادىق. بۇل بۇرىن-سوڭدى جازىلعان گامما-ساۋلەلى جارىلىستىڭ ەڭ جىلدام وپتيكالىق كوپ ارنالى باقىلاۋى بولىپ سانالادى. ءبىز وقيعانى ءبىر ۋاقىتتا جاسىل, قىزىل جانە ينفراقىزىل دياپازونداردا باقىلايمىز. بۇل بىزگە سيگنال سپەكترى تۋرالى تۇسىنىك بەرەدى. اتالعان باقىلاۋلار تەلەسكوبىمىزدىڭ بىرەگەي سيپاتتامالارىنىڭ ناتيجەسىندە مۇمكىن بولعانىن اتاپ وتكەن ءجون. باقىلاۋ حالىقارالىق عىلىمي قوعامداستىققا جاريالاندى, – دەيدى ەنەرگەتيكالىق عارىش زەرتحاناسىنىڭ (ECL) جوبالىق توبىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ينجەنەرى جانات ماقسۇت.
جالپى, باقىلاۋدى 14 وبسەرۆاتوريا جۇرگىزگەن. سونىڭ ىشىندە ءبىرىنشى بولىپ ءبىزدىڭ عالىمدار قۇبىلىستى بايقاعان. ال قالعان وبسەرۆاتوريالاردىڭ تەلەسكوپى گامما-ساۋلەلى جارىلىستى 30 مينۋتتان كەيىن بايقاعانى بەلگىلى بولدى. دەمەك, Nazarbayev University ەنەرگەتيكالىق عارىش زەرتحاناسىنىڭ كومانداسىندا گامما-ساۋلەلى قۇبىلىستى جارىلىستان كەيىنگى 41-ءى سەكۋندتان 30-شى مينۋتقا دەيىنگى قۋاتتى جارقىراۋى تۋرالى دەرەك بار. مۇنداي دەرەكتەر باسقالارعا بۇيىرعان جوق. باقىلانعان دەرەكتەردى قازىر زەرتتەۋشىلەر توبى مۇقيات زەردەلەپ جاتىر. تالداۋ تولىق زەرتتەلمەگەن گامما-ساۋلەلەنۋلەردىڭ تابيعاتىن اشۋعا ۇلەس قوسادى دەپ كۇتىلۋدە.
– بۇل باقىلاۋ عىلىمىندا جاسالعان ۇلكەن قادام. ونىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان تەلەسكوپ پەن اسپاپتار جۇيەسىن جاساۋ جانە ورناتۋ كوزقاراسىنا, قارجىلاندىرۋ مەن جۇمىسىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ۇجىمنىڭ جوعارى كاسىبيلىگىنە دە بايلانىستى ەكەنىن مويىنداۋ ماڭىزدى. ەڭ قىزىقتى جۇمىستار الدا. ەندى جينالعان قۇندى دەرەكتەردى وڭدەۋ ءارى تالداۋ جۇمىستارى كۇتىپ تۇر. وسى جەتىستىك ءۇشىن ۇجىمعا العىس بىلدىرەمىن, – دەدى استروفيزيك, كوسمولوگ, نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى دجوردج سمۋت.
ەنەرگەتيكالىق عارىش زەرتحاناسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى, دوكتور قانات بايعارين دا پىكىرىمەن ءبولىستى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل جاڭالىق وتاندىق عالىمداردىڭ ۇلكەن الەۋەتكە يە ەكەنىن كورسەتەدى.
– ءبىز شىنىمەن دە جاس ءارى تاجىريبەلى عالىمداردى عارىشتى جانە باسقا دا ىرگەلى عىلىمداردى زەرتتەۋگە شابىتتاندىراتىن ناتيجەگە قول جەتكىزدىك. اسا قۋاتتى تەلەسكوپىمىز باعدارلاۋ كەزىندە گامما-ساۋلەلىك جارىلىس تۋرالى سيگنال كەلگەننەن 10 سەكۋندتان كەيىن, ياعني 41 سەكۋندتا وزگەرىستى باقىلاۋعا كىرىستى, – دەدى قانات بايعارين.
بۇرىن ەنەرگەتيكالىق عارىش زەرتحاناسىنىڭ كومانداسى NUTTellA-TAO تەلەسكوپىن پايدالانا وتىرىپ, گامما-ساۋلەلى جارىلىس ءساتىنىڭ 58 سەكۋندىنان باستاپ GRB201015A-نى ەرتە كەزەڭىن باقىلاعان ەكەن. ءۇش EMCCD كامەراسىنان الىنعان باقىلاۋلاردى ءبىر ۋاقىتتا پايدالانا وتىرىپ, ولار امەريكالىق عالىمدار بۇرىن ۇسىنعان «شاڭ شاشىراۋى» تەورياسىن دالەلدەدى. باقىلاۋ ناتيجەلەرى بەدەلدى Monthly Notices of the Royal Astronomical Society جۋرنالىندا جاريالاندى.
– وسىعان دەيىنگى گامما-ساۋلەلى جارىلىستىڭ ەرتە كەزەڭى تەك جارىلىستان كەيىنگى 1 ساعاتتا باقىلانعان. بۇدان دا ەرتە كەزەڭدى باقىلاۋ ءۇشىن وتە جىلدام قوزعالاتىن تەلەسكوپ كەرەك. ءبىز وزىمىزدەگى جىلدام قوزعالاتىن NUTTelA-TAO تەلەسكوبىنىڭ كومەگىمەن گامما-ساۋلەلى جارىلىستى 58-ءشى سەكۋندتان باستاپ بىرنەشە ساعات بويى باقىلادىق. العان ناتيجەمىز وسىعان دەيىنگى تەك تەوريالىق تۇرعىدان ايتىلعان تۇجىرىمدى راستادى, – دەدى Nazarbayev University ەنەرگەتيكالىق عارىش زەرتحاناسىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى توقتارحان كومەش.
ەسكە سالا كەتەيىك, Nazarbayev University-دەگى ەنەرگەتيكالىق عارىش زەرتحاناسى 2016 جىلى استروفيزيك, نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى دجوردج سمۋت جانە وتاندىق عالىم قانات بايعاريننىڭ باسشىلىعىمەن عىلىمي حالىقارالىق ورتالىق رەتىندە قۇرىلعان بولاتىن. زەرتحانانىڭ نەگىزگى باعدارلامالارى MKIDS دەتەكتورلار مەن باسقا دا كريوگەندىك داتچيكتەردى, جىلدام جارقىلداردى زەرتتەۋگە ارنالعان كريوگەندىك قوندىرعىنى قامتيدى. سونداي-اق گامما-ساۋلەلى جارقىلداردى جانە باسقا دا وتپەلى ۇدەرىستەردى ولشەۋگە ارنالعان كوپدياپازوندى وپتيكالىق تەلەسكوپ بويىنشا ەكسپەريمەنتتەردى جۇرگىزەدى. بۇعان قوسا اسا جىلدام استرونوميالىق اسپاپتاردى, سونداي-اق كوسمولوگيا تەورياسىن جانە دەرەكتەردى تالداۋلاردى قامتيدى.
