جاز تۋا سالىسىمەن ىرعىزدىڭ ءتاۋىپ, جايساڭباي, قۇتيكول اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى مالىن سۋاراتىن سۋ تاپپاي ساندالادى. مول سۋ كەلمەگەن سوڭ شاعىن كولدەر سورعا اينالىپ, ءشوپ قۋراپ كەتەدى. جۇرت وزەننىڭ باستاۋىنداعى جەكە شارۋاشىلىقتار سۋدى بوگەپ الىپ, اياعىنا جىبەرمەيدى دەيدى
وزەن اياعىنداعى جۇرتقا سۋ جەتپەيدى
بۇل رەتتە ەلىمىزدەگى بوگەتتەردى جاپپاي جاڭعىرتىپ, گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستاردى دەربەس باسقارۋعا كوشىرىپ, سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋعا كۆوتا ەنگىزىپ, سۋدى ەسەپكە الۋدى اۆتوماتتاندىرۋدى جولعا قويماسا بولمايدى. ۇكىمەتتە ازىرلەنىپ جاتقان سۋ كودەكسىندە وسى ەسكەرتۋلەر قامتىلادى دەگەن سەنىم بار. بۇل ءوز كەزەگىندە ءىرى وزەندەر مەن كولدەرمەن قوسا, شاعىن دالا وزەندەرىن دە قورعاۋ قاجەتتىگىن كۇن تارتىبىنە شىعاردى. ول ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟
ەلىمىزدەگى شاعىن وزەندەر بويىنداعى شليۋزدەر, بوگەتتەر, توسقاۋىلداردىڭ كوبى مەملەكەتتىك تىركەۋدە جوق. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان وتىز جىلدان بەرى مۇنداي قۇرىلىستار تۇگەندەلمەي, ولاردىڭ جاعدايىنا ساراپتاما جۇرگىزىلمەدى. دالا سۋىنا قولى جەتكەن ءىرى شارۋا قوجالىقتارى بوگەتتەردى جەكەمەنشىگىندەي كورىپ, وزەننىڭ شاعىن ارنالارىن قالاۋىنشا بۇرىپ العان. يەسى بولماعان سوڭ سۋدىڭ باستاۋىنا اركىم – قوجايىن. سۋ شارۋاشىلىعىن قۇردىمعا كەتىرۋدىڭ, گيدرولوگ مامانداردىڭ جۇمىسىن قاجەتسىنبەۋدىڭ سالدارى وسىنداي زارداپتارعا اكەلە باستادى.
باستاۋىن شىعىستاعى مۇعالجار قىراتتارىنداعى سانسىز شاعىن بۇلاقتاردان الاتىن اقتوبە وبلىسىنىڭ سەگىز وزەنى ءبىر مەزگىلدە ەمەس, كەزەكپەن تاسيدى. ءساۋىردىڭ 10-15 ارالىعىندا ىرعىز وزەنى تاسيدى دەپ كۇتىلۋدە. تورعاي الابىندا ورنالاسقان, ۇزىندىعى 600 شاقىرىم بولاتىن وسى ەجەلگى دالا وزەنى ەكى جاقتان تولىعادى. ءبىر باستاۋى – مۇعالجار بۇلاقتارىنان قۇلاپ, جولاي ەرىگەن قار سۋىمەن تولىعاتىن شەتىرعىز, تالدىق, قايراقتى سالالارى. ءۇش سالامەن كەلگەن قار سۋى جاقىندا وزەن دەڭگەيىن ءبىرشاما كوتەرىپ تاستادى. ىرعىز اۋدانىنىڭ تۇرعىنى, تابيعات جاناشىرى مەرەكە جۇبانيازدىڭ ايتۋىنشا, بىلتىر 19 ناۋرىزدا ىرعىز اۋىلىنىڭ تۇبىندە سۋ دەڭگەيى 35 سم-دەن ارتىق كوتەرىلمەسە, بيىلعى ناۋرىزدىڭ 20-سىندا ءدال وسى جەردە سۋدىڭ بيىكتىگى 50 سم-دەن اسقان. بۇل تالاي جىلدان بەرى سۋ تاپشىلىعىن كورىپ كەلە جاتقان جۇرتتىڭ ءۇمىتىن وياتتى.
ىرعىز وزەنىنىڭ ەكىنشى باستاۋى – ايتەكە بي اۋدانى جاعىنان كەلەتىن قارابۇتاق, باقسايىس, ءۇيمولا سالالارى. بۇل تاراپتان سۋ كەشىرەك كەلەدى. ويتكەنى ارعى جاعىنداعى ارقامەن تۇتاساتىن دالالىقتا قار كەش ەريتىندىكتەن, سۋ كەش جينالادى. قازىر باقسايىس, قارابۇتاق سالالارى كوتەرىلىپ كەلەدى. ادەتتە جىل سايىن ىرعىز وزەنى 10-12 ساۋىردە تاسيدى. وسى وزەن قىزىلجار, اقشي, ىرعىز, امانكول, قۇتيكول اۋىلدارىن اينالىپ ءوتىپ اعادى دا, ءتاۋىپ اۋىلدىق وكرۋگىندەگى قۇيىلىستا تورعايمەن قوسىلىپ, بىرگە اعىپ بارىپ جايساڭبايدىڭ تۇسىندا قۇردىمعا قۇلايدى. وزەن سۋى وسى جەردە جوعالادى. قۇردىم – جەرۇستى مەن جەراستى سۋىنىڭ قوسىلعان جەرى. سۋ اينالىمى سولاي رەتتەلگەن.
نۇرا اۋىلدىق وكرۋگىنە تورعاي وزەنىنىڭ سۋى كەلەدى. تورعاي مامىردىڭ باسىندا تاسيدى. بىلتىر تورعاي جاقسى تاسىپ, نۇرا ماڭىنداعى ۇساق كولدەردى ءبىرشاما تولتىردى. بىرنەشە جىلدان بەرى تورعايدىڭ سۋى نۇراعا سىزدىقتاپ قانا جەتەتىن. بىلتىر ءبىرشاما سۋ كەلگەن سوڭ قۇرعاپ, ساز بالشىعى بەتىنە شىعىپ جاتقان كولدەرگە جان ءبىتىپ, بۇل جاقتا كوپتەن بەرى ەستىلمەگەن قۇس بازارى جاندانا باستادى. بىراق شىلدە تۋا كولدەر قايتا قۇرعاپ كەتتى. قازىردە بۇرىنعى كەزدەگىدەي مول سۋ جوق دەيدى اۋىل جۇرتى.
بىلتىر ىرعىز وزەنىنىڭ اياعىنداعى ءتاۋىپ, جايساڭباي, قۇتيكول اۋىلدارىنا سۋ جەتپەي قالدى. جالپى 7-8 جىلدان بەرى وسى جاققا مۇلدەم سۋ بارماي ءجۇر. اۋدان جۇرتشىلىعى وسى كەلە جاتقان مول سۋدى ىسىراپ قىلماي, ىرعىز وزەنىنىڭ اياعىنداعى ءۇش اۋىلعا جەتكىزسەك دەگەن ويدا. الايدا وزەن بويىندا ساۋاتتى جوبالانعان گيدروتەحنيكالىق قوندىرعىلاردىڭ بولماۋىنان سۋدى ۇستاپ قالۋ وسى كەزگە دەيىن مۇمكىن بولماي كەلەدى. دالا وزەندەرىنىڭ بويىنداعى بۇرىنعى گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستاردى قالپىنا كەلتىرۋ, سۋ ارناسىن شارۋا قوجالىقتارىنىڭ مالىنىڭ تەزەگىمەن لاستاۋعا جول بەرمەۋ جانە ولار قولدان تۇرعىزعان بوگەسىندەردى بۇزۋ – بۇگىنگى كۇننىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەسى.
سۋدىڭ تابيعي ارناسىن بۇزۋعا بولمايدى
جاز تۋا سالىسىمەن ىرعىزدىڭ ءتاۋىپ, جايساڭباي, قۇتيكول اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى مالىن سۋاراتىن سۋ تاپپاي ساندالادى. مول سۋ كەلمەگەن سوڭ شاعىن كولدەر سورعا اينالىپ, ءشوپ قۋراپ كەتەدى. جۇرت وزەننىڭ باستاۋىنداعى جەكە شارۋاشىلىقتار سۋدى بوگەپ الىپ, اياعىنا جىبەرمەيدى دەيدى. ءشوپ شابۋعا دا, مالدىڭ سۋاتىنا دا, باۋ-باقشاعا دا پايدالانىلاتىن وزەن سۋلارىنىڭ جاز بويى ادامعا دا, اڭ-قۇسقا دا جەتپەي جاتۋى ەلىمىزدەگى كۇردەلى ماسەلەگە اينالىپ بارادى. سۋات ءۇشىن جانجال ءجيى تۋىنداپ جاتادى. بۇل جاعداي ەلىمىزدىڭ ءىرى وزەندەرىن عانا ەمەس, دالالىقتاعى شاعىن وزەندەر بويىن مەملەكەتتىك تۇرعىدان رەتتەۋدى كۇن تارتىبىنە قويىپ وتىر. 1955-1960 جىلدارى شابىندىق جەردىڭ كولەمىن ۇلعايتىپ, قىسقى مال ازىعىن مول جيناۋ ءۇشىن ىرعىز وزەنىنىڭ بويىندا سالىنعان بوگەتتەر قازىر ابدەن توزدى, كوبىن سۋ شايىپ كەتتى.
بىرەر كۇن بۇرىن نۇرا اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ ءبىر تۇرعىنى تەلعارانىڭ سۋى دالاعا اقتى, وزەن باستاۋىندا مال ولەكسەسى جاتىر دەپ الەۋمەتتىك جەلىگە سالدى. وسى ماسەلە بويىنشا ىرعىز اۋدانىنىڭ باسشىلىعى تومەندەگىدەي جاۋاپ بەردى: «بۇرىن بوگەتتىڭ بويىندا كەيىن تەپكەن سۋدىڭ ءبىر بولىگى تەلعارا وزەنىنە قاراي جىبەرىلەتىن بولعانىمەن, ءبىراز جىل بۇرىن ونىڭ رەتتەۋشى ءشليۋزىن سۋ بۇزىپ كەتتى. ونى قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىندا اقشي اۋىلىنداعى اقشي بوگەتى قايتا جاراقتاندىرىلىپ, جارقىن بوگەتىنە شليۋز سالىنادى. قازىر مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ راسىمدەرى وتكىزىلىپ, باس مەردىگەر انىقتالدى. قۇرىلىس جۇمىستارى وسى جىلدىڭ جاز ايلارىندا باستالادى. الايدا بۇل جەردە جايىلما سۋلاندىرۋ القابىنان ارتىلعان سۋدىڭ ءبىر بولىگى عانا تەلعارا وزەنىنە قاراي جىبەرىلەدى. ويتكەنى ىرعىز وزەنى بۇرىنعى تابيعي ارناسىمەن امانكول, قۇتيكول, قۇيلىس, جايساڭباي ەلدى مەكەندەرىنە جەتۋى كەرەك. الايدا تەلعارا وزەنىنىڭ بويىنداعى كەيبىر شارۋا قوجالىقتارىنىڭ يەلەرى سۋسىز وتىرعان قانشاما اۋىلدىڭ مۇددەسىن ەسكەرمەي, وزەن ارناسىن وزدەرىنە بۇرعىزۋ ءۇشىن «سۋ دالاعا ىسىراپسىز اعىپ, نۇرا اۋىلىنا سۋ كەلمەگەندىكتەن, مال قىرىلىپ جاتىر» دەگەن نەگىزسىز اڭگىمە تاراتىپ, الەۋمەتتىك جەلىنى شۋلاتىپ جاتىر. ءبىز ءبىر توپ ادامنىڭ ەمەس, اۋدان تۇرعىندارىنىڭ مۇددەسى ءۇشىن سۋ تاپشىلىعىن شەشۋ ماڭىزدى دەپ سانايمىز».
قىزىلجار اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ تۇرعىندارى دا ىرعىز وزەنىنىڭ بويىنداعى «ايمان وتكەل» بوگەتىن بوگەپ بەرۋدى سۇرايدى. «جارقىن» بوگەتىندەگى شابىندىققا جايىلىپ, كەيىن تەپكەن سۋدى جىبەرەتىن رەتتەۋشى ءشليۋزدى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن اۋەلى «اقشي» بوگەتىن جوندەۋ كەرەك. ەگەر جارقىندى بىتەمەسە, بۇكىل سۋ كولىك جولىن قۋالاي اعىپ نۇرا باعىتىنا بۇرىلىپ كەتەدى دە, امانكول, قۇتيكول, جايساڭبايعا سۋ بارماي قالادى. وسى ءۇش اۋىلعا سۋ سەگىز جىلدان بەرى بارمادى دەپ جوعارىدا كورسەتتىك. بىلتىر وسى مەزگىلدە تاسىعان سۋ ءسال دە بولسا قۇتيكولگە جاقىندادى. جاقىندا قۇتيكولدىڭ تۇرعىندارى تەلعارانىڭ بويىنداعى شارۋاشىلىقتار سۋدى بىتەمەي بىزگە قاراي جىبەرسىن دەپ دابىل كوتەردى. مىنە, ىرعىز اۋدانىندا وسىنداي كۇردەلى ماسەلە تۋىنداپ وتىر.
«جازدا شليۋز قالپىنا كەلتىرىلسە, سۋ ارناسى ءوزى رەتتەلەدى. كوكتەمدە وتە قاتتى كەلگەن سۋدىڭ شابىندىقتان ارتىلعانى جىلعالارمەن اعا وتىرىپ تەلعاراعا قوسىلادى. ەگەر ارنا تولعاندا, ءشليۋزدى اشىپ جىبەرسە, بوگەتكە جينالعان سۋ ارىنىمەن نۇراعا كەتىپ قالادى دا, امانكول, قۇتيكول, ءتاۋىپ, جايساڭباي تۇرعىندارى تاعى دا سۋسىز قالادى, دەيدى اۋدان تۇرعىنى مەيىرحان اتتيەۆ.
تەل جامانمۇرىنوۆتىڭ جوباسى
ىرعىز اۋدانى ورتالىعىنان 18 شاقىرىم جەردەگى اقشي سۋلاندىرۋ جۇيەسىنىڭ باس بوگەتى 1930 جىلى رەسپۋبليكانىڭ جوسپارلاۋ ورگانىندا ماقۇلدانعان. سول جىلدارى ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ كوميسسياسىن باسقارعان تەل جامانمۇرىنوۆ ۇستالىپ كەتكەننەن كەيىن ءوزى جوبالاعان وسى بوگەت قۇرىلىسى 14 جىلدان سوڭ تۇرعىزىلدى. بۇل تۋرالى ىرعىز اۋداندىق مۋزەيىندە ساقتالعان ەرالى تۇراباەۆتىڭ «تەل جامانمۇرىنوۆتى نەگە ىزدەمەيمىز؟» دەگەن دەرەگىندە بىلاي دەپ جازىلعان: «اقتوبە وبلىستىق مۇراعاتىنان تەل بۇقپان ۇلى وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ قىزمەت ەتكەن تۇستاعى قۇجاتتاردى ىزدەستىرۋ ناتيجەسىندە 1934 جىلى حالىق دەپۋتاتتارى اقتوبە وبلىستىق كەڭەسى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ «ىرعىز-جالاڭاش-ماساق-قۇتيكول سۋلاندىرۋ جەلىسىنىڭ قۇرىلىسى جانە اقشي سۋلاندىرۋ جۇيەسى قۇرىلىسىنىڭ جوبالىق اسەرى» اتتى ءىس-قاعازداردان قۇجاتتار كوشىرمەسىن الۋدىڭ ءساتى ءتۇستى». تەل جامانمۇرىنوۆ – 1933-34 جىلدارى مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ كوميسسياسى تورالقاسىنىڭ مۇشەسى, 1934-37 جىلدارى اقتوبە وبلىستىق جوسپارلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى بولىپ تۇرعان كەزىندە جارتىلاي شولەيتتى ىرعىز اۋدانىندا سۋلاندىرۋ جۇيەسىن جوبالاپ, 1937 جىلى «حالىق جاۋى» رەتىندە ۇستالىپ كەتكەن سوڭ اياقسىز قالعان. دەگەنمەن 1951-57 جىلدارى وسى جوبامەن ۇزىندىعى 62 شاقىرىم, 13 ءشليۋزى بار اقشي بوگەتى سالىنعان. بوزكەمەر, جارقىن, اقدالا القاپتارىنداعى 13 مىڭ گەكتار سۋلاندرىلعان القاپتان شارۋاشىلىقتار جىل سايىن 120 مىڭ تسەنتنەردەن اسا شۇرايلى مال ازىعىن دايىنداعان ەكەن.
ىرعىز مۇراجايىندا ساحان مۇحانبەتوۆ دەگەن ازاماتتىڭ ەستەلىگى دە بار. ول 1929-1931 جىلدارى ىرعىز اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ حاتشىسى, 1934 جىلى اقتوبە وبلىستىق جوسپارلاۋ كوميتەتىندە تەل جامانمۇرىنوۆتىڭ قاراماعىندا جۇمىس ىستەگەن. ول: «1929 جىلى مەن ىرعىز اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىندە سەكرەتار بولىپ ىستەيتىن ەدىم, سول جىلى تەل اعاي ىسساپارمەن ىرعىزعا كەلدى. قاتەلەسپەسەم, ول كەزدە ناركومزەمدە ەدى. سول جولى ول ناركومزەمنىڭ بىرنەشە جەر سۋلاندىراتىن ماماندارىن الا كەلگەن ەدى. اۋىلدارعا شىعىپ, قاسىنداعى ماماندارىن جەر-سۋمەن تانىستىرىپ, اۋدانعا جاقىن جەردەن ەكى بوگەت سالىپ, شابىندىق جەردى سۋلاندىرۋ جوباسىن جاساتىپ كەتتى. ونىڭ ءبىرى – اقشي, ەكىنشىسى قۇتيكول بوگەتى ەدى», دەپ انىق جازىلعان. ەندەشە, وسى وتە ساۋاتتى جوبالانىپ, كەڭەستىك مەليوراتسيا ماماندارىنىڭ قولىمەن تۇرعىزىلعان تاريحي قۇرىلىستاردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ۇلىلاردىڭ ىسىنە دەگەن قۇرمەت بولسا كەرەك. وسى اقشي, جارقىن بوگەتتەرى – اشتىقتان السىرەگەن, شارۋاشىلىعى توز-توز بولعان ەلدىڭ وزەگىن جالعاۋ ءۇشىن سالىنعان تاريحي قۇرىلىستار. تەحنيكا جوق كەزدە, ادام قولىمەن تۇرعىزىلعان بوگەتتەردى كەيىنگى جىلدارى الدەنەشە رەت جوندەيمىز دەپ ءبۇلدىرىپ الدى. بۇل بوگەتتەردى جوندەۋگە كەزدەيسوق كەلگەندەر تالاي بۇزدى. سونىڭ كەسىرىنەن جەتپىس جىلدان اسا سۋدى رەتتەپ تۇرعان شليۋزدەر تالقاندالعاندىقتان, سۋ توقتاماي ايدالاعا اعىپ كەتىپ ءجۇر. ىرعىز اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى وسىنداي جاۋاپسىزدىق پەن جانى اشىماستىققا ابدەن اشۋلى. امانكول, ءتاۋىپ, قۇتيكول ەلدى مەكەندەرىنە دە سۋ بارماي جاتۋىنا وسىنداي ساۋاتسىز جوبالاۋشىلار كىنالى.
دالا وزەندەرىنىڭ سۋىن ۇنەمدى پايدالانۋ كەرەك, ءتۇزدىڭ جانۋارى دا, ءۇيدىڭ مالى دا ىشەتىن باستاۋلاردى بۇلدىرۋگە جول بەرۋگە بولمايدى. داراقى جوبالاۋشىلاردىڭ كەسىرىنەن سۋ بارماعان سوڭ وزەن بويىنىڭ تال-قۇراعى مەن قامىس, ءشوبى دە سيرەدى. جاز بويى دالا كوك شاڭ, اينالانى قۇم باسىپ بارا جاتىر, باياعى كولشىكتەر سورعا اينالدى. اۋدان حالقىنىڭ تالابى دا تابيعاتتى بۇلدىرۋگە جول بەرۋگە بولمايدى دەگەن پىكىرمەن ۇندەسەدى.
اقتوبە وبلىسى
