– يۋري الەكساندروۆيچ, قازىر ەلىمىزدە قولدانىستاعى «ماي ونىمدەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگى تۋرالى» ستاندارتتى جەڭىلدەتۋ جانە ماي ونىمدەرىندە ونەركاسىپتىك, گيدروگەنەزدەلگەن مايلاردى كوبەيتۋگە رۇقسات بەرۋ جونىندەگى ۇسىنىسقا قالاي قارايسىز؟
– بۇل ۇسىنىستى جامان دەپ قانا ەمەس, انتيمەملەكەتتىك دەپ ايتار ەدىم. مۇنداي قادام قازاقستاندا جۇرەك-قان تامىرلارى مەن ونكولوگيالىق اۋرۋلاردى, قانت ديابەتى, سەمىزدىك سياقتى كەسەلدەردىڭ وسۋىنە الىپ كەلەدى. گيدروگەنەزدەلگەن مايلار دەگەنىمىز – ترانسيزومەرلەر نەمەسە دەنساۋلىققا اسا قاۋىپتى ونەركاسىپتىك ترانسمايلار ەكەنى الەمدىك مەديتسينادا باياعىدا دالەلدەنگەن. ەلىمىزدە جۇرەك كەسەلدەرى جونىنەن كورسەتكىشتەرىمىز ونسىز دا ناشار. جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارىنان بولاتىن ءولىم-ءجىتىم دە جوعارى. قانت ديابەتى دە كوبەيىپ, «جاسارىپ» بارادى, ارتىق دەنە سالماعىمەن بايلانىستى كەسەلدەر كوبەيىپ جاتىر. مۇنىڭ بارلىعى دا ترانسمايلارى بار تاعامدارمەن تىكەلەي بايلانىستى. مەملەكەت ەڭ الدىمەن ۇلتتىڭ دەنساۋلىعىنا قامقورلىق جاساپ, ادامداردى زياندى تاعامداردان قورعاۋى كەرەك. وزگەلەردىڭ ونەركاسىپتىك نەمەسە ساۋداداعى مۇددەسىنە ەرۋگە بولمايدى. ترانسمايلار – كوممەرتسيالىق تۇرعىدان كەلگەندە ماي ونىمدەرىنىڭ وزىندىك قۇنىن بىرنەشە ەسە تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ءتيىمدى كونديتەرلىك قوسپا ەكەنى داۋسىز.
– ترانسمايدىڭ قاۋپىن, قانداي ونىمدەردە بولاتىنىن, نەلىكتەن ولاردى تۇتىنۋدى قىسقارتۋ كەرەك ەكەنىن تارقاتىپ ايتىپ بەرسەڭىز؟
– ترانسمايلار نەمەسە كەيدە قاراپايىم تۇردە گيدروگەنەزدەلگەن مايلار دەپ اتالاتىن ماي قىشقىلدارىنىڭ ترانسيزومەرلەرى – سۇيىق وسىمدىك مايىن قاتتى مايعا اينالدىرۋ ارقىلى ونەركاسىپتىك تاسىلمەن الىناتىن قانىقپاعان ماي قىشقىلدارى. بۇل ۇدەرىس گيدروگەنيزدەۋ دەپ اتالادى. تەحنولوگيا مايدى بارىنشا تۇراقتاندىرىپ, توتىعىپ, اشىپ كەتۋگە بەيىمدىلىگىن تومەندەتەدى. وسى تەحنولوگيا ارقىلى, ءتىپتى, ىستىق كۇندەردە دە قاتتى بولىپ قالا بەرەتىن جانە ۇزاق ۋاقىت بويى ساقتالاتىن تانىمال كونديتەرلىك مايلاردى وندىرۋگە بولادى. بۇل ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ لوگيستيكاسى مەن اسپادىق يندۋسترياعا ارنالعان ءارتۇرلى كومپونەنتتىڭ جاھاندانۋى تۇرعىسىنان العاندا وزدەرىنە پايدالى, مۇنداي مايلار ايلار بويى كونتەينەرلەردە, قويمالار مەن دۇكەن سورەلەرىندە بۇزىلماي تۇرا بەرەدى. ءارى باعاسى دا وتە ارزان بولعاندىقتان, ودان جاسالعان ونىمدەردىڭ دە باعاسىن تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
سينتەتيكالىق, ونەركاسىپتىك وندىرىلگەن ترانسمايلاردان باسقا, تابيعي ترانسمايلار دا بار, بۇلار كوبىنەسە جانۋارلاردان الىنادى. مىسالى, 80% مايدان تۇراتىن سارىمايدىڭ قۇرامىندا ترانسمايلاردىڭ ءبىرى – ترانس-ۆاكتسەنا قىشقىلىنىڭ شامامەن 4%-ى بار. ءسۇت ونىمدەرىندە ازداعان ترانسماي – كونيۋگاتسيالانعان لينول قىشقىلى بار. ايتا كەتۋ كەرەك, تازا, تابيعي ترانسمايلار سينتەتيكالىق مايلاردان قۇرىلىمى بويىنشا ەرەكشەلەنەدى, سوندىقتان ولار اعزادا بەلسەندى جانە زياندى ەمەس. ولاردىڭ سول ءسۇت نەمەسە سارىمايدا بولۋى ەشقانداي قاۋىپ توندىرمەيدى. ال گيدروگەنيزاتسيانىڭ كومەگىمەن الىناتىن ترانسمايلار اعزاداعى الماسۋ ۇدەرىستەرىنە, جۇرەك-قان تامىرلارى جۇيەسىنىڭ, بۇيرەك پەن ءزار شىعارۋ جولدارىنىڭ جۇمىسىنا, قالقانشا بەزىنىڭ جۇمىسىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتەدى. ونەركاسىپتىك جوعارى راتسيوندى ترانسمايلار جۇرەك اۋرۋىنىڭ قاۋپىن 21%-عا, ال ءولىم-ءجىتىمدى 28%-عا ارتتىراتىنى دالەلدەنگەن. ترانسمايلاردى تۇتىنعان كەزدە قانداعى «جامان» حولەستەرين, ياعني تومەن تىعىزدىقتاعى ليپوپروتەيدتەر كوبەيىپ, كەرىسىنشە جوعارى تىعىزدىقتاعى ليپوپروتەيدتەر («جاقسى», پايدالى حولەستەرين) ازايادى. ترانسمايلار ەكىنشى ءتيپتى ديابەتكە دۋشار بولۋ ىقتيمالدىعىن 40%-عا ارتتىراتىنى تۋرالى دەرەكتەر بار. ترانسمايلاردىڭ بالالارعا دا زيانى وراسان, ويتكەنى ولارمەن قانىققان جۇيكە جاسۋشالارى, جىنىس بەزدەرى, تامىرلار بالا اعزاسىنىڭ قالىپتى دامۋىنا كەسىرىن تيگىزەدى.
سوندىقتان الەمدىك مەديتسينالىق قاۋىمداستىق قازىردىڭ وزىندە بالالار تاماعىنداعى ترانسمايلاردى كۇرت ازايتۋ, مەكتەپ, بالاباقشا مازىرلەرىندە, سونداي-اق مەكتەپ بۋفەتتەرى مەن ونىڭ ماڭايىنداعى دۇكەندەردە ترانسيزومەرلەرى بار بارلىق ونىمگە تولىق تىيىم سالۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ وتىر. سونداي-اق بالالار تاعامىنا رۇقسات ەتىلمەگەن كونديتەرلىك ونىمدەرگە دە تىيىم سالۋ كەرەك, ويتكەنى زەرتتەۋلەر ولاردىڭ بارلىعىندا دەرلىك ترانسمايلاردىڭ مولشەرى جوعارى ەكەنىن انىقتاعان.
– باسقا مەملەكەتتەر ماي ونىمدەرىندەگى ترانسيزومەرلەر قۇرامىن قالاي رەتتەپ وتىر؟ حالىقارالىق عالىمدار مەن ماماندار بۇل جايلى نە دەيدى؟
– دەنى ساۋ ۇرپاق ءوسىرۋدى قالايتىن, دامۋ جولىنا تۇسكەن مەملەكەتتەردىڭ ءبارى دە ترانسيزومەرلەرى بار ونىمدەردى تۇتىنۋدى ازايتۋ ءۇشىن ناقتى قادامدارعا بارىپ جاتىر. ماسەلەن, نورۆەگيادا قۇرامىندا قانىققان, ترانسمايلارى, بوس قانتتارى مەن تۇزدارى كوپ زياندى تاماق ونىمدەرىنىڭ جارناماسىنىڭ بالالارعا اسەرىن ازايتۋ جونىندەگى جاڭارتىلعان مەملەكەتتىك ستراتەگيا ازىرلەپ, تالقىلاۋعا شىعارىلدى. 2010 جىلدىڭ مامىر ايىندا ددۇ بالالار اۋديتورياسىنا قانت پەن ترانسيزومەرلەرى از تاعامداردى جارنامالاۋ بويىنشا ۇسىنىستار جيناعىن ماقۇلدادى. بۇل ۇسىنىستار بالالارعا زياندى ونىمدەردىڭ اسەرىن ازايتۋ ءۇشىن ۇلتتىق جانە حالىقارالىق تۇرعىدا بىرلەسكەن ارەكەتتەردى تالاپ ەتەدى.
ددۇ باعالاۋى بويىنشا جىلىنا كەمىندە 500 مىڭداي مەزگىلسىز اجال قۇشتىراتىن جۇرەكتىڭ يشەميالىق اۋرۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى – ترانسمايلاردى تۇتىنۋ. ددۇ 2023 جىلى ترانسمايلاردى جاپپاي تۇتىنۋدان باس تارتىپ, ال 2025 جىلعا قاراي ازىق-ت ۇلىكتەگى ترانسمايلاردى مەيلىنشە ازايتۋدى ماقسات ەتىپ قويعان. الايدا بۇل تاپسىرمانىڭ قانشالىقتى ورىندالاتىنى كۇمان تۋدىرادى. بۇل ەلدەردىڭ ۇلتتىق ۇستانىمدارىنا, رەگلامەنتتەرىنە بايلانىستى.
مەنىڭ بىلۋىمشە, ەاەو تەحرەگلامەنتتەرىندە 2024 جىلعا دەيىن ونىمدەردەگى ترانسمايلاردىڭ 2%-دىق شەگى قابىلداندى. ال كوپ مەملەكەتتە ولارعا بۇرىننان بەرى تولىق تىيىم سالىنعان. مىسالى, اقش-تىڭ نيۋ-يورك شتاتىندا 2007 جىلدان بەرى ترانسمايلاردى تۇتىنبايدى. «Cardiology» جۋرنالى جازىپ وتىرعانداي, شەكتەۋلەر ەنگىزىلمەگەن باسقا شتاتتارمەن سالىستىرعاندا وسى شتاتتاعى جۇرەك اۋرۋىنىڭ ستاتيستيكاسى, قانىققان ماي قىشقىلدارى بار تاعامداردى راتسيوننان تولىعىمەن الىپ تاستاۋدىڭ ناتيجەسىندە 20%-دان دا كوپ تومەندەگەنىن كورسەتكەن. وسى ستاتيستيكاعا سۇيەنە وتىرىپ, FDA (ازىق-ت ۇلىك پەن ءدارى-دارمەك ساپاسىن باقىلاۋ جونىندەگى باسقارما) اقش-تا ترانسمايلاردى ساتۋدى ودان ءارى شەكتەدى.
كەيىنىرەك اقش-تىڭ ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىندە ترانسيزومەرلەردى كۇرت ازايتۋ ستراتەگيالارى دانيا, اۋستريا, ۆەنگريا, يسلانديا, كانادا, نورۆەگيا, شۆەيتساريا مەنتايلاندتا جۇرگىزىلدى. 2021 جىلى ولارعا سينگاپۋر قوسىلدى. سول جىلى ەۋروكوميسسيا ەو ەلدەرىندە ولاردىڭ سانىن 2%-عا دەيىن (100 گ مايعا 2 گ) شەكتەي وتىرىپ, ترانسيزومەرلەردىڭ ونەركاسىپتىك ءوندىرىسى مەن تاماق ونىمدەرىندە پايدالانۋدى ازايتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى.
جوعارىدا ايتقانىمداي, قازاقستاندا جۇرەك-قان تامىرلارى ءولىمى باسقا اۋرۋلارمەن سالىستىرعاندا كوش باستاپ تۇر. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىنى, جاس, ەڭبەككە قابىلەتتى جاستاعى ادامداردىڭ دەنساۋلىعىنا قاۋىپ ءتونىپ تۇر. ددۇ تالداۋى ەۋروپا ەلدەرىندە جۇرەك اۋرۋىنان بولاتىن ءولىم-ءجىتىم كورسەتكىشى ەكى ەسە تومەن ەكەنىن كورسەتتى.
– ءسىزدىڭ ويىڭىزشا ەلىمىز ماي ونىمدەرىندەگى ترانسيزومەرلەرگە قاتىستى قالاي ارەكەت ەتۋى كەرەك – جەكەلەگەن كومپانيالار ۇسىنعانداي رۇقسات بەرۋ كەرەك پە, الدە مۇلدەم تىيىم سالۋ كەرەك پە؟
– دارىگەرلەردىڭ بۇعان قاتىستى ويلارى ەكىۇداي ەمەس. ترانسمايلاردى تۇتىنۋدى بارىنشا ازايتۋ قاجەت. قازاقستان جانە ەاەو نورماتيۆتىك زاڭناماسىن قاتاڭ باسشىلىققا الۋ قاجەت. سونداي-اق وسى نورماتيۆتەردى تاماق ونىمدەرىندەگى ترانسيزومەرلەر مەن ماي قىشقىلدارىنىڭ قۇرامى بويىنشا ەۋروپالىق وداقتىڭ تالاپتارى مەن ستاندارتتارىمەن ۇيلەستىرۋ قاجەت. وعان قوسا بۇل نورماتيۆتەردى ترانسمايلارىنىڭ رۇقسات ەتىلگەن نورمالارىن جوعارىلاتۋ, ارتتىرۋ باعىتىندا وزگەرتۋگە جول بەرىلمەيدى. كەرىسىنشە بارلىق ەل ونى بارىنشا ازايتۋعا نەمەسە تولىعىمەن الىپ تاستاۋعا ۇمتىلىپ جاتىر. ايتىپ وتىرعانىمداي, كوپتەگەن دامىعان ەلدە ترانسمايلارعا تولىق تىيىم سالىنعان, بۇل تاۋارلاردىڭ زاتتاڭباسىندا كورسەتىلگەن. الەم بىرتە-بىرتە كوممەرتسيالىق تۇرعىدان ءتيىمدى بولعانىمەن, دەنساۋلىققا قاۋىپتى ونىمنەن تولىقتاي باس تارتۋعا بەت بۇرىپ جاتىر. ءبىز دە قازاقستاندىقتاردىڭ دەنساۋلىعىنا زيان كەلتىرۋگە جول بەرمەۋىمىز كەرەك.
– وتاندىق نارىقتا ەلىمىزدە قولدانىستاعى ەاەو ستاندارتى مەن تەحرەگلامەنتىن ورىندايتىن جەرگىلىكتى وندىرۋشىلەر بار ما؟
– قازاق تاماقتانۋ اكادەمياسى تاماق ونىمدەرىندەگى ترانسمايلاردىڭ دەڭگەيىن ۇنەمى قاداعالاپ وتىرادى. بىرقاتار جەتەكشى وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ ماي ونىمدەرىندە ترانسيزومەرلەردىڭ دەڭگەيى 2%-دان اسپايتىنىن اتاپ وتەمىز. جەرگىلىكتى جانە شەتەلدىك وندىرۋشىلەردىڭ ونىمدەرىنىڭ تەحرەگلامەنتكە سايكەس كەلۋىن باقىلاۋ – جەرگىلىكتى سەس ورگاندارىنىڭ مىندەتى. وسى ارادا ءبىزدىڭ باعالاۋىمىز بويىنشا وتاندىق ونىمدەردە بۇل تالاپتار يمپورتتالعانعا قاراعاندا قاتاڭىراق ساقتالاتىنىن ايتا كەتۋ كەرەك.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ايناش ەسالي,
«Egemen Qazaqstan»
الماتى
