بالكوننان باسقا الەمگە...

بىردەن ايتايىق, ءبىز دە بايقا­عا­نى­مىزشا عانا اڭگىمەلەيمىز كينو­نى. كينو­­تانۋشىلاردىڭ ءوزى دە كەيبىر استار­­لى تۇستارىن تاپ باسىپ ايتا الما­­عانعا ۇقسايدى. كينو 48 جاستاعى, قولى­­نا «20» دەگەن وشپەس تاڭبا سالىن­عان­ جىگىتتىڭ ميىنا جاسالىپ جات­قان­ وپەراتسيادان باستالادى. حيرۋرگ زامان­­داسىنىڭ ميى­نا وپەراتسيا جاساپ­ جاتىپ­ «بۇل كەسەلدى ىسىككە 35 جىل بول­عان» دەيدى. ءسىز ويلا­ڭىز,­ 35 جىل بويى­ ميداعى كەسەلدى ىسىك­پەن ءومىر سۇرە­ بەرگەن كىسى. جانە كينو­ باستالىسى­مەن قويىلعان مۋزى­كا دە­گە­نىڭىز تۇسىنىكسىزدىك پەن­ كۇمان شاقى­را­ ما, ءبىرتۇرلى. باس­تى­سى,­ بەيقام قال­دىر­ماي­دى. فيلم سوعىس­تان كەيىن ستالين ول­گەن­ 1950 جىل­داردىڭ ورتا شەنىن ارقاۋ ەت­كەن­ دەسەك, ميدا 35 جىل جۇرگەن كە­سەل­دى ىسىك­تىڭ ءمانى ايقىندالىپ شىعا كە­لە­دى.­ وپەراتسيا ءساتتى اياقتالعاندا حي­رۋرگ ناۋ­قاستىڭ قولىنداعى 20 دەگەن سان­نان­ بۇل­ جىگىت ءوزى تۇرعان اۋلاداعى جيىر­­ما­سىنشى («دۆادتساتكا») ۇيدە تۇر­­عا­نىن­ بىلەدى. «كىم بولدى ەكەن؟» دەپ­­ اۋرۋ­حانانىڭ ىشىندە سەندەلىپ ءبىراز­ جۇرەدى. قىسقاسى, كينوكارتينا اۋرۋ­­­حانا­دا جانە ءومىر بويى ميىندا­ ىسىك جۇرگەن ادامنىڭ باسىنا جاسالىپ­ جات­قان وپەراتسيادان وربىگەنى كەز­دەي­سوق­ ەمەس.­ سودان انا حيرۋرگ «كىم بولدى ەكەن؟­ قالقانقۇلاق پا, مۇمكىن تابان­با­­لىق, الدە ساكونيا ما ەكەن؟» دەپ سول­ ۋا­قىتقا «سۇڭگىپ» كەتەدى.

باستى رولدەگى ايدار – اكە-شەشەسى جوق­­ جەتىم جىگىت, جالعىز سۇيەنىشى دەي­­تىن­ تۋعان اپكەسى جاننانىڭ ءوزى سۇي­­گەن جا­رى سوعىستا ءىز-ءتۇسسىز كەتىپ, سو­­نىڭ كۇيى­گىنەن ەسى اۋىپ قالعان. سول كۇ­­يەۋى­نە­ ىزدەۋ سالىپ حات جازباعان ۇيى­­مى جوق.­ جۋكوۆقا دا حات جازعان دەپ­ دابىرايتادى. جۋكوۆ كەڭەس بيلى­گىن­دەگى سو­عىس قۇدايى دەسەك, بىرەۋلەر كۇ­لۋى دە مۇم­كىن-اۋ. بارا-بارا كە­ڭەس­ ۇكىمەتىنەن تىس حالىقارالىق ۇيىم­دارعا حات جازا باس­تاعانى اقىر سوڭى­ن­دا وزدەرىنە پالە بولىپ جابىسا­دى.­ ال ايدار بولسا­ اپكەسىنەن اكەسى­ تۋ­را­لى سۇرايدى. ونىڭ ەسىندە جال­عىز­-اق بەينە قالعان: اكە­سىن نكۆد جەن­دەتتەرىنىڭ كۇشتەپ اكە­تىپ بارا جات­قانى. سوندا ەكى-ءۇش جا­سار ايدا­رىن­ ۇستاپ اناسى زارلاپ­ قالعان دا, ءتۇن­ ىشىندە جەندەتتەر ەڭگە­زەر­دەي­ اكە­سىن قارا كولىككە سالىپ الىپ كەت­كەن.­ تۇ­سىن­­دە دە وسى وقيعانى كورەدى اي­دار. مۋ­زى­كا تىڭدايتىن, پوەزيانى تە­رەڭ­ ءتۇسى­نىپ, جاتقا سوعاتىن, ءتۇرلى قا­بى­­­لەت­ يەسى ول ساباقتى دا جاقسى وقي­دى. بالا­لار اراسىندا بەدەلى زور, ادى­لەتتى, بىر­بەتكەي. اكەسىن بىلمەيدى, بىراق.­ اكە-شەشەسى تۇسكەن سۋرەتتەردى دە قا­را­يىن­ دەسە, اكەسىنىڭ بەينەسى جوق, قيىپ تاس­تا­عان... ورنى ۇڭىرەيەدى دە تۇرادى.

تاعى ءبىر كەرەمەت دەتال – ايتەۋىر سول 20-ۇيدەن بولسا كەرەك, ايدار, مەسقارىن, جەنيا اعاش جاشىكتە تىعۋلى جاتقان تاپانشا تاۋىپ الادى. مەسقارىن ونى تاماشالاپ تۇرىپ بايقاۋسىزدا باسىپ قالعاندا, وق بارىپ­ ستالين پورترەتىنىڭ كوزىنە تيەدى. جانە ول جەردە ءستاليننىڭ پورترەتى تولىق كورىنبەيدى, كوز شاراسىنىڭ وزىنەن سول ەكەنى بەلگىلى. جوعارى سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ اتقان وعى سوعان تيگەنىن كورمەيسىز بە؟.. «وسى جۇيەنىڭ كوزىن قۇرتپاسا بولمايدى» دەگەندەي ەمەۋرىن بە دەدىك. بىراق جازىلعان جەكە حاتتاردىڭ ءوزىن ۇستاپ الىپ وتىرعاندا, تال تۇستە اتىلعان تاپانشانىڭ ءۇنىن ەشكىم بايقاماي قالادى. نەگە؟ ويتكەنى ءدال­ سول ءۇي الدىنا اتپەن جۇزدەگەن قوي­ ايداپ اكەلىپ, ەسىك الدى, اۋلا ۋ-شۋ بولىپ جاتقان. بۇعان قوسا ەڭ سۇم­دىعى فيلم سوڭىندا ايدار باستاپ باس­قا­ اۋدان بالالارىنان ءوش الۋعا ات­تان­عان توبىر تەمىر جول بويى­مەن ءبىر قاراڭ­عى تۋننەلگە كىرىپ جوعالادى. ال تۋننەلدىڭ شام جانعان كىرەبەرىس ماڭ­دايشاسىندا ءستاليننىڭ پورترەتى تۇر.­ پورترەتتىڭ ەكى شەتىنە شار ىلىن­گەن,­ اينالاسى جاپ-جارىق, ءار جاعى قۇر­دىم. تۋننەلدەن امان شىعا ما, جوق­ پا, بەلگىسىز. باياعىدا «حالىق جاۋ­لارى» ايەلدەرىنىڭ جاس بالالارىن انا­سىنان ايىرىپ, سۋىق, قاراڭعى بالا­لار ۇيىنە توعىتىپ قىرعان. ال ونىڭ ماڭدايشاسىنا «باقىتتى بالا­لى­عىمىز ءۇشىن ستالينگە راحمەت!» دەپ­ جازىپ قويعان. ءفيلمنىڭ فينالى سونى­ ەسكە سالادى. ءبىر قىزىعى, كينودا­ ۇلكەن بۋىن جانە بالالار بار دا, ورتا­ بۋىن اتىمەن جوق. ەسى اۋىسقان جان­نا­عا كەلىپ جۇرگەن ءبىر قازاق جىگىتى بار,­ ءبىتتى. «ونىڭ ءوزى ءبىزدىڭ كۇنىمىز ءبىتتى» دەيدى ءبىر سوزىندە. بۇعان قاراپ كينو­ باستان-اياق كوڭىلسىز دەپ ويلاۋعا بول­مايدى, كوڭىلدى تۇستارى جەتەرلىك. وي­ناتىپ وتىرىپ, ويلاندىرىپ تاس­تاي­دى ءار تۇسىندا.

تاعى ءبىر كەيىپكەر – سولنتسەلوۆ! ول­­ تۋرالى كينوتانۋشى ب.نو­گەر­­­بەك: «سەرگەي كالمىكوۆ بەينەلەۋ ونە­رىندە تانىمال «سوۆەت اۆانگاردى» دەگەن اعىمنىڭ وكىلى. ستاليندىك رەپرەسسيا قۋعىن-سۇرگىننىڭ قۇربانى رەتىن­­دە ايدالىپ كەلگەن بولاتىن جانە ءومى­رى­نىڭ سوڭىنا دەيىن الماتىدا بول­دى. فيلمدە ونىڭ اتى اتالمايدى. كۇنۇستار (سولنتسەلوۆ) دەپ اتاپ, ميفو­لوگيالىق كەيىپكەر رەتىندە بەر­گەن سىڭايلى. ديالوگتە دە «كۇندى ۇس­تاي­مىن دەپ كۇيىپ كەتتى» دەگەن ءسوز ايتى­لا­دى. ول قايتىس بولعان كەزدە ونىڭ ۇيى­نەن باسىنا شلياپا, ۇستىنە بىلعارى جا­مىلعى كيگەن, ءتۇسى سۋىق نكۆد ادام­دارى جۇرەدى. قايدا جۇرسەڭ دە, ءتىپتى­ ءولىپ كەتسەڭ سەنى اڭديدى دەگەن ماعى­نا­عا­ سايادى. وزدەرىمەن بىرگە كارتينا­لا­رىن الىپ كەتەدى. ونىڭ سۋرەت سال­عانىن باقىلاساق اۆانگاردتىق, ابس­تراكتسيالىق, كەيدە ءپريميتيۆتى دەسەك تە بولادى. كەيىپكەر فيلمدە­ بىر­نەشە رەت قانا پايدا بولادى,­ بىراق ءاردايىم ماعىناعا يە: ايداردى تەپ­كى­دەن قۇتقارىپ قالادى. كەيىن قايتىس بول­عاندا ايداردىڭ ومىرگە دەگەن كوز­قاراسى وزگەرگەنىن بايقايمىز. وسى­عان دەيىن ول ماسەلەنى كۇشپەن شەشۋ­گە تىرىساتىن اتامان بولاتىن.­ كۇنۇستاردىڭ قايتىس بولۋى وعان­ قاتتى اسەر ەتەدى دە, ءومىردىڭ قۇن­دى­لىعىن, باعاسىن سەزە باستايدى. سول­ سەبەپتەن, ناقتى نەنى ەكەنىن بىل­مە­سە دە, ءبىر دۇنيەنى وزگەرتۋ كەرەك ەكەن­دى­گىن تۇسىنەدى. دوسى جەنيا بىلەدى, ول­ دجازعا كەتىپ, ءومىرىن سونىمەن باي­لانىستىرادى. ايدار بىلمەيدى, بىراق­ ىشتەي سەزىم بار جانە جۇگىرۋ, ۇم­تى­لىس ارقىلى سيمۆوليكالىق تۇردە ءفيلم­دى اياقتايدى», دەيدى.

بالكون دەگەننىڭ ءوزى ۇيدەن شىعىپ, اينالاعا كوز جىبەرىپ, ويلانۋ. باسقا الەمگە كوز جىبەرۋ ەمەس پە؟