– وزدەرىڭىز تاڭداپ, قازىر جۇمىس ىستەپ جۇرگەن سالانىڭ بۇگىنگى بەتالىسى قالاي؟ شەتەلدە العان ءبىلىمدى قولدانىپ جۇرسىزدەر مە؟
ساپار ساتاي:
– قازىر حالىقارالىق HEAD Aerospace كومپانياسىندا تمد ەلدەرى نارىعى بويىنشا كوممەرتسيالىق ديرەكتورمىن. ءبىزدىڭ كومپانيانىڭ ماقساتى – عارىش سالاسىنداعى تەحنولوگيالاردى الەمدىك نارىقتا كوممەرتسيالاندىرۋ. الەمدەگى عارىش نارىعىنىڭ كولەمى شامامەن 400 ملرد دوللارعا تەڭ. سونىڭ ىشىندە كوممەرتسيالىق عارىشتىڭ ۇلەسى 90 پايىزدان اسىپ تۇسەدى. كوممەرتسيالىق عارىشتان تۇسەتىن الەمدىك تابىستىڭ 80 پايىزى اقش پەن ەۋروپا ەلدەرىنە تيەسىلى. عارىش سالاسىنىڭ الەمدىك نارىعى جىلدان جىلعا ءوسىپ كەلەدى. ويتكەنى بۇل سالا كۇندەلىكتى ءومىردىڭ قاجەتتىلىگىنە اينالدى. سوندىقتان عارىشتىڭ ەلىمىز ءۇشىن دە كەلەشەگى زور. اسىرەسە كوممەرتسيالىق عارىش سالاسى. بۇل نارىقتى ەكى باعىتقا بولەمىز. ءبىرىنشىسى – عارىش اپپاراتتارىن قۇراستىرۋ, ۇشىرۋ جانە باسقارۋ (upstream), ەكىنشىسى – عارىش قىزمەتتەرىنىڭ ءار سالاداعى قولدانىسى (downstream). ءبىز ەكىنشى باعىتتى دامىتۋعا كۇش سالىپ, سالاعا جەكە كومپانيالاردىڭ كەلۋىن قولداۋعا ءتيىسپىز. سونىمەن قاتار ءوزىنىڭ ەرەكشەلىگىن پايدالانىپ, قازاقستان جاقىن جانە ورتا مەرزىمدە عارىشتىق قىزمەتتەرىن كورشىلەس ەلدەرگە شىعارۋى كەرەك. سونىڭ ىشىندە ورتالىق ازيا مەن تۇركى تىلدەس ەلدەردىڭ نارىقتارىندا نىق ورىن الۋعا مۇمكىندىك بار. ال ۇزاق مەرزىمدە اتالعان ەلدەرمەن ورتاق نارىقتى بىرگە يگەرگەن دۇرىس دەپ ەسەپتەيمىن.
عارىش ءوندىرىسى سان سالالى. ونىڭ بارلىعىن قامتۋ ەندى دامىپ كەلە جاتقان ەلىمىز ءۇشىن قيىن جانە كوپ قارجىنى تالاپ ەتەدى. ەلىمىز قازىرگى تاڭدا تولىق تسيكلدى عارىش سالاسىن قۇردى. اتاپ ايتقاندا, عارىش تەحنولوگيالارى مەن اپپاراتتارىن جوبالاۋ, قۇراستىرۋ جانە سىناقتان وتكىزۋ, عارىشقا ۇشىرۋ ءارى باسقارۋ, سونىمەن قاتار قولدانۋشىلارعا قىزمەت كورسەتۋ قولدان كەلەدى. بىراق سالا اياعىنان تولىق تۇرعان جوق. الدا ۇلكەن جۇمىس كۇتىپ تۇر. باستاپقى ۋاقىتتا مەملەكەت تاراپىنان كومەك قاجەت بولادى. ونى مەملەكەتتىك تاپسىرىس رەتىندە ىسكە اسىرۋ كەرەك. بولاشاقتا وسى ۋاقىتقا دەيىن قۇرىلعان جەرۇستى كەشەندەرى مەن عارىش اپپاراتتارىن تولىققاندى ىشكى جانە سىرتقى نارىقتا پايدالانۋ, تۇراقتى تۇردە عالىم, ينجەنەر مامانداردى دايارلاۋ ماڭىزدى.
وزىمە كەلسەم, جيناعان ءبىلىمىم مەن تاجىريبەمدى الداعى ۋاقىتتا ەلىمىزدىڭ عارىش سالاسىن دامىتۋعا جۇمسايتىنىما سەنىمدىمىن.
الىبەك ىدىرىس ۇلى:
– جۇمىسىم بيومەديتسينا, بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ جانە ءبىلىم بەرۋ سالالارىمەن تىعىز بايلانىستى. قازىرگى كەزدە بيومەديتسينا جەكە عىلىم رەتىندە الەمدىك كوشباسشى سالالاردىڭ قاتارىندا كىرەدى. اسىرەسە پاندەميادان كەيىن ونىڭ ماڭىزدىلىعى ارتا ءتۇستى. ءتۇرلى باعىتتا ادام دەنساۋلىعىن ساقتاۋعا بايلانىستى جاڭا زەرتتەۋلەر جاسالىپ جاتىر. بيوالۋانتۇرلىلىكتى قورعاۋ جانە ساقتاۋ دا الەم نازارىنداعى سالانىڭ ءبىرى. جىل سايىن جويىلىپ بارا جاتقان تۇرلەر مەن انتروپوگەندىك فاكتورلاردىڭ قورشاعان ورتاعا اسەرى كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەگە اينالدى. بۇلاردىڭ بارلىعىنىڭ توقايلاساتىن تۇسى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى بولماق. مەن تاعىلىمدامادان وتكەن اقش-تا ءبىلىم بەرۋدىڭ ۇستانىمدارى «الۋانتۇرلىلىك, ادىلدىك, مۇمكىندىگى شەكتەۋلىلىك» بولىپ كەلەدى. بۇل – سول قوعامىنىڭ ءوز ەرەكشەلىگى. سەبەبى اقش قوعامىندا تاريحي توپتار, ناسىلدەر اراسىندا تامىرى تەرەڭ جانە جاڭادان بوي كوتەرگەن ماسەلەلەر جەتەرلىك. سوندىقتان امەريكالىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى جوعارىداعى ۇستانىمداردى ۇستانۋعا ءماجبۇر. ال الەمدىك تۇرعىدان العاندا قازىر ءبىلىم بەرۋدىڭ ستراتەگياسى Z جانە الفا ۇرپاقتارىنا ارنالعان. بۇل دەگەنىمىز – ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە ساندىق تەحنولوگيالارعا كوشۋ جانە اقپاراتتىق كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ ماسەلەلەرى وزەكتى دەگەن ءسوز.
مەن اقش-تا «بولاشاق» ستيپەندياسى اياسىنداعى «500 عالىم» جوباسىمەن The George Washington University-دەن تاعىلىمدامادان ءوتىپ كەلدىم. ءبىر جىل بويى اقش-تىڭ ءبىلىم جانە عىلىم جۇيەسىنىڭ ۇيىمداستىرىلۋىمەن, جۇمىس ىستەۋ مەحانيزمدەرىمەن, ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ قىزمەتىمەن تانىسىپ, ارنايى شاقىرىلعان پروفەسسورلاردان ءدارىس تىڭداپ, جەكە جوبالارىمىزدى قورعادىق. راسىندا باتىستىق ءبىلىم مەن عىلىم جۇيەسىنەن ۇلگى الار, ۇيرەنەر جەرىمىز كوپ. مىسالى, مەكتەپتەردە وقۋلىقتاردىڭ جوقتىعى, ادىلدىك پرينيتسپىمەن وقىتۋ, جوعارى وقۋ ورىندارىمەن عىلىمدا اكادەميالىق ەركىندىك ورناتۋ سەكىلدى دۇنيەلەردى بىزدە دە كەڭىنەن قولدانۋعا بولادى. دەگەنمەن ولاردىڭ دا ءوز ماسەلەسى جەتەرلىك. بۇل ماسەلەلەر قوعامداعى تاريحى تىم تەرەڭدەپ كەتكەن الۋانتۇرلىلىك, ناسىلدىك جانە كوزقاراستاعى ايىرماشىلىقتان شىققان. سوندىقتان اقش قۇزىرەتتىلىكتەردى نەگىز ەتكەن ءبىلىم بەرۋ ۇستانىمىن ۇستانۋعا ءماجبۇر. ال بىزگە ءدال قازىر ۇلتتىق قۇندىلىقتارمەن سۋارىلعان يدەولوگيا كەرەك.
بەكداۋلەت شۇكىرعاليەۆ:
– استرونوميا جانە استروفيزيكا سالاسىندا زەرتتەۋلەر جۇرگىزەمىن. ەلىمىزدىڭ بۇل سالادا قولعا العان زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ بەتالىسى وتە جاقسى. Nazarbayev University-ىندە نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى دجوردج سمۋتت ىرگەتاسىن قالاعان ەنەرگەتيكالىق عارىش زەرتحاناسىندا جۇمىس ىستەپ جاتىرمىن. ءبىزدىڭ زەرتحاناداعى جۇمىس تەوريالىق, باقىلاۋ جانە قۇرالداردى قۇراستىرۋ سياقتى بىرنەشە باعىتتا جۇرگىزىلەدى. زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن جوعارى دەڭگەيدەگى حالىقارالىق باسىلىمداردا جاريالادىق. عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتىنىڭ عىلىمي گرانتتارىنىڭ كوپ كومەگى ءتيدى. 2019 جىلى ەلگە ورالعان سوڭ, وسى زەرتحاناعا جۇمىسقا تۇردىم. ودان كەيىن عىلىم كوميتەتىنىڭ گرانتتارىن ۇتىپ الىپ, سول ارقىلى كوپتەگەن جوبا جاسالدى. قازىر بىرنەشە ستۋدەنتتى عىلىمي جۇمىسقا جۇمىلدىرىپ, ولاردىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەرگە دەگەن ىنتاسىن وياتىپ, قولۇشىن بەرىپ جاتقان جايىمىز بار. الماتىداعى ۆ.فەسەنكوۆ اتىنداعى استروفيزيكا ينستيتۋتىندا دا كوپتەگەن زەرتتەۋ جۇرگىزىلىپ جاتىر. شەتەلدەن ءبىلىم الىپ كەلگەن جاس عالىمداردىڭ جۇمىستارى وتاندىق عىلىمعا سەپتىگىن تيگىزىپ جاتىر. شەتەلدەن العان ءبىلىمدى ەلدە قولدانۋعا بارلىق مۇمكىندىك جاسالعان.
– ەلىمىزدىڭ عىلىم سالاسىن تسيفرلاندىرۋ مۇمكىندىگىن قالاي باعالايسىزدار؟ شەتەلدە بۇل تاجىريبە قالاي جۇزەگە اسادى؟
ساپار ساتاي:
– بۇل سۇراققا ەكى باعىتتا جاۋاپ بەرگەن ءجون بولار. بىرىنشىدەن, ەگەر ەلدەگى عىلىم دەڭگەيىنىڭ تسيفرلىق تەحنولوگيالارمەن جابدىقتالۋ مۇمكىندىگىن ايتاتىن بولساق, ول عىلىمدى قارجىلاندىرۋعا كەلىپ تىرەلەدى. مەنىڭشە, عىلىمدى قارجىلاندىرۋ ەلدەگى ەكونوميكانىڭ دامۋ دەڭگەيى مەن ءوندىرىستىڭ نەمەسە بيزنەستىڭ وتاندىق عىلىمعا دەگەن سۇرانىسىنا تىكەلەي بايلانىستى. وتاندىق عىلىمنىڭ ورتاسىندا جۇرمەگەندىكتەن, بىزدەگى عىلىم ورتالىقتارىنىڭ قانشالىقتى تسيفرلىق تەحنولوگيالارمەن جابدىقتالعانىن نەمەسە ولاردىڭ قانشالىقتى ەنگىزىلگەنىن ءدوپ باسىپ ايتا المايمىن. دەگەنمەن بۇرىن ءوزىم ەڭبەك ەتكەن ەلىمىزدىڭ عارىش سالاسىنا قاتىستى پىكىر بىلدىرە الامىن. بۇل باعىتتا ءبىزدىڭ عالىمدار ناتيجەلى جۇمىستار جۇرگىزگەنىنە كۋامىن. مىسالى, الماتىدا ورنالاسقان ۇلتتىق عارىشتىق زەرتتەۋلەر مەن تەحنولوگيالار ورتالىعى – وتاندىق عارىش سالاسىن فۋندامەنتالدى جانە قولدانبالى عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن تولىق قامتاماسىز ەتەتىن بىردەن ءبىر ۇيىم. مۇنداي ورتالىقتاردىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە جۇمىس ىستەۋىنە قىرۋار قارجى كەرەك. ال بۇل ءوز كەزەگىندە عارىش ءوندىرىسىنىڭ قارقىندى دامۋىنا, سونىڭ ىشىندە ۇلتتىق جانە جەكە كومپانيالاردىڭ وتاندىق قولدانبالى عارىش عىلىمىنا قانشالىقتى سۇرانىسى بار ەكەنىنە تاۋەلدى. قازىرگى ۋاقىتتا مەملەكەت فۋندامەنتالدى جانە قولدانبالى عىلىم سالاسىن قارجىلاندىرۋدى ۇلعايتۋ ۇستىندە. عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى ىرگەلى رەفورمالاردى باستاپ تا كەتتى. بۇل باستامالاردىڭ ناتيجەلى بولارىنا سەنەمىن.
ەكىنشىدەن, نەگىزى تسيفرلاندىرۋ عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن ۇيىمداردان باستالدى. سوندىقتان عىلىم قاشاندا تسيفرلىق تەحنولوگيالارعا نەگىزدەلگەن جانە سولاي بولىپ قالا بەرمەك. كەز كەلگەن سالادا تسيفرلاندىرۋ تەوريادان, باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋدى ەنگىزۋ ءارى ازىرلەۋ الگوريتمدەرىنەن جانە ناقتى تەحنولوگيالىق ۇدەرىستەردى جۇزەگە اسىرۋ نەمەسە جاڭا تەحنولوگيانى قۇرۋ ءۇشىن كومپيۋتەرلىك باعدارلامالاردى تاڭداۋدىڭ نەگىزدەمەسىنەن باستالادى. دەمەك قازىرگى عىلىمدى تسيفرلاندىرۋدان تىس قاراۋدىڭ رەتى جوق. شەت ەلدەردە بۇل تاجىريبە ءار ەلدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا بايلانىستى ورىن الادى. ونىڭ ىشىندە دامىعان ەلدەردە جوعارى قارقىنمەن ىسكە اسىپ كەلەدى. سەبەبى ولاردا عىلىمعا دەگەن سۇرانىس وتە جوعارى جانە عىلىم مەن ءوندىرىس ءبىر بىرىمەن تىعىز بايلانىستى. مىسالى, ءوزىم ەڭبەك ەتەتىن عارىش سالاسىن الساق, ءبىز الدىڭعى قاتارلى عارىش تەحنولوگيالارىن الەمدىك دەڭگەيدە كوممەرتسيالاندىرامىز. تەحنولوگيالاردىڭ كوبى ازيا ەلدەرىندە, ونىڭ ىشىندە باسىم بولىگى قىتايدا دايىندالعان تەحنولوگيالار.
الىبەك ىدىرىس ۇلى:
– ەلىمىزدە ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ دامۋىنا باستى كەدەرگى – بۇل سالانىڭ «سىناق الاڭىنا» اينالۋى. باسشىلىق اۋىسقان سايىن ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ وزگەرىپ وتىرۋى ساپانى تومەندەتەدى. بيوريتم دەگەن عىلىم بار, ول ءتىرى اعزالاردىڭ ىرعاقتىق ەرەكشەلىگىن زەرتتەيدى. ماسەلەن, ادام بالاسىنىڭ تۇندە ۇيىقتاپ, كۇندىز ارەكەتتە بولۋىن الايىق. ۇيقىنىڭ كەشكى ساعات 22:30-دان باستاپ, تاڭەرتەڭگى 6:00-گە دەيىن جالعاسۋى اعزاداعى گورموندارمەن رەتتەلىپ قويىلعان. قازىرگى كەزدە ءتۇرلى اۋرۋلاردىڭ كوبەيۋىنىڭ باستى سەبەبى رەتىندە بيولوگيالىق ىرعاقتىڭ بۇزىلۋى ايتىلادى. ءبىلىم جۇيەسى دە وسى سەكىلدى جۇمىس ىستەۋ ىرعاعىن ۇنەمى وزگەرتىپ وتىرۋعا ءماجبۇر. ۇيلەسىمدىلىك جوق, سونىڭ كەرى اسەرىن كورىپ وتىرمىز. ەكىنشى ءبىر ماسەلە – قۇندىلىقتار مەن ۇلتتىق يدەولوگيا. كەيىنگى جاڭارتىلعان ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى دە قۇزىرەتتىلىكتەرگە نەگىزدەلگەن. الايدا مەملەكەت پەن قوعامنىڭ ءتۇپ قازىعى سانالاتىن تاريحي قۇندىلىقتارىمىز ەسكەرىلمەي قالدى. ايتا بەرسەك, اڭگىمە كوپ. ماسەلەن, بىزدەگى وقۋ باعدارلامالارى ۇنەمى ۇزدىكتەرگە ارناپ جاسالادى. تابيعاتتا پوپۋلياتسيانىڭ 2 پايىزى عانا گەنەتيكالىق ارتىقشىلىعىنا بايلانىستى قاتارىنان وزا تۋادى. ال ءبىز ولاردى نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبى, فيزيكا-ماتەماتيكا مەكتەبى جانە باسقا دا دارىندى بالالارعا ارنالعان ءبىلىم وردالارىنا جيناپ الدىق تا, جاعدايدىڭ بارلىعىن جاساپ بەردىك. ولاردىڭ ناتيجەسىن جالپىدان تالاپ ەتىپ وتىرمىز. عىلىمداعى جاعداي دا وسى. Nazarbayev University-ءىنىڭ قارجىلىق جانە زەرتحانالىق جاعدايىندا كۇتىلەتىن عىلىمي ناتيجەلەردى ايماقتىق جوعارى وقۋ ورىندارىنان تالاپ ەتەمىز. بۇل دۇرىس ەمەس. دەگەنمەن كەيىنگى جىلدارى جۇرگىزىلگەن رەفورمالاردان ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىندا ساپالى ىلگەرىلەۋ بايقالادى. بىرىنشىدەن, سالا قاعازباستىلىقتان ارىلىپ كەلەدى. ەكىنشىدەن, تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىسى قارقىندى ءجۇرىپ جاتىر. ۇشىنشىدەن, قاراجات كوپ بولىنە باستادى.
بەكداۋلەت شۇكىرعاليەۆ:
– جالپى, تسيفرلاندىرۋ دەگەندە ءتىل ۇشىنا الدىمەن بانك قىزمەتىن, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جۇمىسىن تسيفرلى فورماتقا كوشىرۋ ورالادى. وسى تۇرعىدان العاندا عىلىمدى تسيفرلاندىرۋدىڭ قانشالىقتى قيىن ەكەنىن اڭعاراسىز. عىلىم جالپى حالىققا قىزمەت كورسەتۋ سالاسى بولماعاندىقتان, ناقتى تسيفرلاندىرۋ مۇمكىن ەمەس. ال عىلىمعا قاجەتتى تسيفرلاندىرۋدى ءسوز ەتسەك, وندا عىلىم الدەقاشان تسيفرلاندىرىلىپ قويعان دەگەن پىكىردى ايتقىم كەلەدى. ماسەلەن, مەنىڭ سالامدا زەرتتەۋلەردىڭ 90-95 پايىزى كومپيۋتەردى قولدانۋ ارقىلى جۇرگىزىلەدى. تەوريالىق ەسەپتەۋلەر دە, كومپيۋتەردەگى مودەلدەۋ نەمەسە باقىلاۋ جاساۋ, تەلەسكوپتاردى جاساۋ جانە ودان الىنعان مالىمەتتەردى الۋدىڭ بارلىعى تسيفرلى تۇردە جۇزەگە اسىرىلادى. ءوزىم دە جەكە جۇمىستارىمدى تسيفرلىق جۇيە ارقىلى ىستەيمىن. مىسالى, نەگىزگى زەرتتەۋ جۇمىستارىمدى كومپيۋتەردە مودەلدەۋ ارقىلى جاسايمىن. عىلىم سالاسى تولىعىمەن تسيفرلاندىرىلدى دەۋىمنىڭ سەبەبى دە سوندىقتان.
– عىلىمدى دامىتۋدا نەگە كوڭىل بولگەن ءجون؟
ساپار ساتاي:
– الدىمەن عىلىمي ۇيىمداردى ءتيىستى تسيفرلىق ينفراقۇرىلىممەن – سەرۆەرلەرمەن, باعدارلامالىق جانە الگوريتمدىك قولداۋمەن, ءتيىستى جەلىلىك جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋگە نازار اۋدارۋ قاجەت. بۇل بارلىق عىلىمي ۇيىم ءۇشىن وزەكتى جانە سالالاردى تسيفرلاندىرۋدىڭ عىلىمي شەشىمى سانالادى.
بەكداۋلەت شۇكىرعاليەۆ:
– اۋەلى قازاق عىلىمىنداعى ىرگەلى عىلىمداردى زەرتتەيتىن ساپالى عالىمداردىڭ سانىن ارتتىرۋ كەرەك. سەبەبى بۇل سالادا وزىق تەحنولوگيالار قولدانىلادى جانە ولاردى عالىمدار ءبىر-بىرىمەن ءوزارا بولىسۋگە ءتيىس. ىرگەلى عىلىمي زەرتتەۋلەر كەزىندە اشىلعان جاڭالىقتار كوممەرتسيالاندىرۋدان نەمەسە تەحنولوگياعا اينالۋدان الشاق تۇرادى. بۇل – وتە ۇلكەن تالاپتارعا ساي ورىندالاتىن دۇنيەلەر. سول ءۇشىن بۇل جاڭالىقتار عالىمدار اراسىندا ۇلتىنا, مەملەكەتىنە قاراماستان ءوزارا بولىسكە تۇسەدى. مەن ەلدەن كەتپەي تۇرىپ تا شەتەلدىك عالىمدارمەن بىرگە عىلىمي جۇمىستار جۇرگىزدىم. بىرلەسىپ مودۋلدەر قۇراستىردىق. ءبىزدىڭ ەلدە بۇعان ساي كەلەتىن جوعارى دەڭگەيلى كومپيۋتەر قۇرىلعىلارى جوق ەكەنىن سوندا اڭعاردىق. قىتاي مەن گەرمانياداعى ارىپتەستەرىمىز وزدەرىنىڭ سۋپەر كلاستى كومپيۋتەرلەرىن قولدانۋعا مۇمكىندىك بەرگەن سوڭ عانا تىعىرىقتان شىقتىق. ەگەر بىزدە وزىق تەحنولوگيالارمەن جۇمىس ىستەيتىن عالىمدار كوپ بولسا, ولار وزگە ەلدەردىڭ وزىق تاجىريبەسىن ەلىمىزگە اكەلەدى. ولاردىڭ جاڭا قۇرالدارىن قالاي قولدانۋدى مەڭگەرىپ, ونى ءوزىمىزدىڭ جاس عالىمدارعا, ستۋدەنتتەرگە ۇيرەتە الادى. قىسقاسى, ىرگەلى عىلىم قازىر تەحنولوگيادان ءاردايىم الدا جۇرەدى. ويتكەنى سالاداعى زەرتتەۋلەرگە قويىلاتىن تالاپتار وتە جوعارى.
– عىلىمي ۇلتقا اينالۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟
ساپار ساتاي:
– بىرىنشىدەن, عىلىمعا دەگەن كوزقاراستى وزگەرتىپ, ونى يننوۆاتسيا مەن جاڭا تەحنولوگيالاردى دامىتۋدىڭ قاينار كوزى دەپ قاراۋ كەرەك. سونىمەن قاتار بيزنەس وتاندىق وزىق عىلىمي تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە مۇددەلى بولۋى قاجەت. ال ونداي تەحنولوگيالار ەلىمىزدە جوق ەمەس بار. ەكىنشىدەن, عىلىمي قىزمەتكەردىڭ بەدەلىن, ىنتاسىن كوتەرۋ ماڭىزدى. جاقىن بولاشاقتا عالىمدارعا جوعارى جالاقى تولەۋدىڭ تەتىگىن تابۋعا ءتيىسپىز. قولدانبالى عىلىمدى قارجىلاندىرۋ تەتىگىن وزگەرتۋ قاجەت. تاپسىرىس بەرۋشى رولىندە بيزنەس پەن سالالىق مينيسترلىكتەر بولۋى كەرەك. ال قارجىلاندىرۋ كولەمى ەلدىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 1-2 پايىز دەڭگەيىندە بولۋى شارت. ۇشىنشىدەن, عىلىمدى باسقارۋ قۇرىلىمىن وزگەرتۋ ماڭىزدى. قازىر عىلىم مەن جوعارى ءبىلىم ءبىر مينيسترلىكتىڭ, يننوۆاتسيا ەكىنشى ءبىر ورگاننىڭ, سالالىق تەحنولوگيا ساياساتى ءۇشىنشى ءبىر ۆەدومستۆونىڭ قۇزىرەتىندە. دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن زەردەلەي وتىرىپ, ءبىرتۇتاس ورگان قۇرۋ قاجەت. مىسالى, عىلىم, يننوۆاتسيا جانە تەحنولوگيالىق ساياسات اگەنتتىگىن قۇرۋعا بولادى.
جوعارىدا ايتىلعان ويلارعا قوسىمشا, جالپىعا ءمالىم كەلەسىدەي ءىس-شارالاردىڭ دا ەلىمىزدەگى عىلىم مەن تەحنولوگيانى دامىتۋدا ناتيجەسى زور بولماق. بىرىنشىدەن, عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستارعا ينۆەستيتسيالاردى ۇلعايتۋ كەرەك. ۇكىمەت جەكە سەكتوردىڭ وسى باعىتتاعى جۇمىستاردى ينۆەستيتسيالاۋىنا سالىقتىق جەڭىلدىكتەر بەرىپ, عىلىمي جوبالاردى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك ورناتۋدى قاراستىرۋى قاجەت. ەكىنشىدەن, ادامي كاپيتالدى دامىتۋ كەرەك. مىقتى عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق ەكوجۇيەنى قۇرۋ ءۇشىن بىلىكتى جۇمىس كۇشىن دامىتۋ ماڭىزدى. عالىمداردىڭ, ينجەنەرلەردىڭ جانە زەرتتەۋشىلەردىڭ دارىندى پۋلىن دامىتۋ ءۇشىن ءبىلىم بەرۋ جانە وقىتۋ باعدارلامالارىنا ينۆەستيتسيا سالۋدى قاراستىرعان ابزال. ەل ىشىندە تالانتتاردى تارتۋ جانە ولاردى سىرتقا جىبەرمەي ەلدە ۇستاپ قالۋ باعدارلامالارى جۇمىس ىستەۋى شارت. ۇشىنشىدەن, زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىن قۇرۋ كەرەك. بەلگىلى ءبىر سالالارعا باعىتتالعان زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىن قۇرۋ ىنتىماقتاستىق پەن يننوۆاتسيانى جەڭىلدەتۋگە كومەكتەسەدى. بۇل ينستيتۋتتار زەرتتەۋشىلەردى قارجىلاندىرۋ, ينفراقۇرىلىم جانە باسقا رەسۋرستارمەن قامتاماسىز ەتىپ, جاڭا تەحنولوگيالاردى دامىتۋعا قولداۋ كورسەتە الادى. تورتىنشىدەن, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى ىنتالاندىرۋ ماڭىزدى. بۇل قادام قازاقستانعا باسقا ەلدەر مەن ينستيتۋتتاردىڭ تاجىريبەسى مەن رەسۋرستارىن پايدالانۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. ەلىمىز ىنتىماقتاستىق پەن ءبىلىم الماسۋدى جەڭىلدەتۋ ءۇشىن حالىقارالىق عىلىمي مەكەمەلەرمەن جانە ۇيىمدارمەن سەرىكتەستىك ورناتۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرعانى ءجون. بەسىنشىدەن, كاسىپكەرلىك پەن يننوۆاتسيانى ىنتالاندىرۋ قاجەت. بۇل ەكونوميكالىق ءوسۋدى ىنتالاندىرۋعا جانە ەلىمىزدە جاڭا مۇمكىندىكتەردىڭ پايدا بولۋىنا جول اشادى. ۇكىمەت ستارتاپتاردى گرانتتار نەمەسە ۆەنچۋرلىق قورلار ارقىلى قارجىلاندىرۋ مەن قولداۋدى, ينكۋباتورلار مەن اكسەلەراتورلاردى قۇرۋدى, يننوۆاتسيالار مەن تاۋەكەلدەردى قابىلداۋ مادەنيەتىن ىلگەرىلەتۋدى قاراستىرعانى ابزال.
الىبەك ىدىرىس ۇلى:
– ەلدەگى عىلىمدى ءالى قازاق عىلىمى دەۋگە كەلمەيدى. سەبەبى قازاق عىلىمى بولۋ ءۇشىن قازاق ءتىلى عىلىمي اينالىمعا تولىق ەنۋى كەرەك. باسقا ەلدەردەن ايىرماشىلىعىمىز – ءبىز ماگيستراتۋرا مەن دوكتورانتۋراعا تۇسۋشىلەردەن قازاق ءتىلىن تولىق ءبىلۋىن جانە ەل ازاماتتارىنان ماقالانى قازاقشا جازىپ, ديسسەرتاتسيانى قازاقشا قورعاۋىن تالاپ ەتە الماي وتىرمىز. بۇل ءبىر جاعىنان «الا قويدى, بولە قىرقۋعا» اكەلسە, ەكىنشى جاعىنان مەكتەپتەر مەن ۋنيۆەرسيتەتتەردە قازاق ءتىلدى بالالاردىڭ قازاقشا ساپالى عىلىمي ماتەريالدارمەن قامتاماسىز ەتىلۋىنە كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر. وقۋ ماتەريالدارى جەتىسپەگەن سوڭ ءبىلىم ساپاسى دا تومەندەيدى.
بەكداۋلەت شۇكىرعاليەۆ:
– عىلىمي ۇلتقا اينالۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن, ىرگەلى زەرتتەۋلەرمەن اينالىساتىن بىلىكتى ماماندار, عالىمدار كوپ بولۋى كەرەك. اكادەميالىق شىنشىلدىقتى ۇستاناتىن عالىمداردى ايتىپ وتىرمىن. ءبىر بۋىننىڭ ارتىنان ەرگەندەر سولارعا قاراپ بوي تۇزەيدى, بىرنەشە بۋىن عالىمدارى قالىپتاسسا, ءارى قاراي عىلىمى دامىعان, تەحنوكراتتى مەملەكەت بولۋعا مۇمكىندىك بار. دۇرىسى – عىلىمعا كوڭىل ءبولۋ.
دوڭگەلەك ۇستەلدى جۇرگىزگەن دۇيسەنالى الىماقىن,
«Egemen Qazaqstan»
