قۇجاتقا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەر مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جولداۋلارىنداعى تاپسىرمالاردى ىسكە اسىرۋعا, قىلمىستىق, قىلمىستىق-پروتسەستىك جانە قىلمىستىق-اتقارۋ كودەكستەرىنىڭ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋگە ارنالعان. جالپى, زاڭ جوباسىندا ازاپتاعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋگە, قاتىگەز, ادامگەرشىلىككە جاتپايتىن نەمەسە قادىر-قاسيەتىن قورلايتىن قارىم-قاتىناس ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكتى ەنگىزۋگە, وتباسىلىق-تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق سالاسىنا, سىرقاتقا شالدىققانداردىڭ, العاش رەت سوتتالعانداردىڭ قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ جانە تاعى باسقا ماسەلەلەرگە قاتىستى نورمالار بار.
بۇعان قوسا زاڭ جوباسىندا توتەنشە جانە تولىق قاۋىپسىز مەكەمەلەردە جازانى وتەۋ شارتتارى قايتا قارالدى. وسىعان سايكەس ەندى سوتتالعان ايەلدەردىڭ كولونيادا بالالارىمەن بىرگە بولۋعا قۇقىقتارى بار. ەلىمىزدە وسىنداي ء«بۇلدىرشىن ۇيىمەن» ءبىر كولونيا عانا جابدىقتالعان. ول الماتى وبلىسىنىڭ جاۋعاشتى كەنتىندە ورنالاسقان. وندا ايەلدەر بوس ۋاقىتىندا پەرزەنتتەرىنىڭ قاسىندا بولىپ, باعىپ-قاعادى.
– الايدا ءۇش جاسقا تولعاننان كەيىن بالالار جاقىن تۋىستارىنا نەمەسە بالالار ۇيلەرىنە بەرىلەدى. الەۋمەتتىك بايلانىستاردى ساقتاۋ ماقساتىندا سوتتالعان ايەلدەرگە, ەگەر انالاردىڭ بوساتىلۋىنا دەيىن ءبىر جىلدان از ۋاقىت قالسا, 4 جاسقا دەيىنگى بالالاردى قالدىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن نورما كوزدەلەدى. بىراق ءبىر شارتى بار. ولار سول ۋاقىتقا دەيىن جازادان بوساتۋ مەرزىمى ءبىر جىلدان از بولۋى كەرەك, – دەدى ىشكى ىستەر ءمينيسترى مارات احمەتجانوۆ.
وسىدان بىرەر كۇن بۇرىن وتكىزىلگەن سەناتتىڭ جالپى وتىرىسىندا سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ قىلمىستىق-اتقارۋ مەكەمەلەرى مەن پوليتسيانىڭ قىزمەتتىك عيماراتتارىنا مىندەتتى تۇردە بەينەباقىلاۋ ورناتۋ تۋرالى ەرەجەنى زاڭنامالىق دەڭگەيدە بەكىتۋدى ۇسىنعان ەدى.
– قىلمىستىق كودەكسكە ازاپتاعانى ءۇشىن جازانى كۇشەيتەتىن ەرەجەلەردى ەنگىزدىك, بۇل وتە دۇرىس. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ارەكەتتەرىنە, كەيبىر قىزمەتكەرلەردىڭ زورلىق-زومبىلىعىنا قاتىستى كوپتەگەن شاعىم تۇسەتىنىن ايتا كەتۋ كەرەك. سەناتقا دا ونداي شاعىمدار كەلىپ جاتىر. بىراق تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانداي, مۇنداي ىستەردىڭ باسىم كوپشىلىگى سوتقا جەتپەيدى. ويتكەنى زورلىق-زومبىلىق, ازاپتاۋ جانە باسقا دا فاكتىلەردى دالەلدەۋ, انىقتاۋ وتە قيىن. وسىعان بايلانىستى ءبىز جاقىندا عانا باس پروكۋراتۋرامەن بىرلەسىپ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ بارلىق قىزمەتتىك عيماراتتارىنا بەينەباقىلاۋ ورناتۋدى تالاپ ەتەتىن ەرەجە قابىلداعانىڭىزدى بىلەمىز, – دەدى م.اشىمباەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل ءتاسىل بەلگىلى ءبىر ادامدارعا زاڭسىز ارەكەتتەردىڭ قولدانىلعانىن دالەلدەۋگە كومەكتەسەدى. ءارى بۇعان دەيىن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىندا بەينەباقىلاۋدا كورىنبەيتىن جەرلەر بولماۋعا ءتيىس ەكەنىن ايتقان ەدى.
سونداي-اق پرەزيدەنت قىلمىستىق زاڭنامانى بۇۇ-نىڭ ازاپتاۋعا قارسى كونۆەنتسياسىنا سايكەستەندىرۋدى تاپسىرعان بولاتىن. «بۇعان سايكەس قۇجاتتا ءالى دە جەتىلدىرۋ كەرەك تۇستارى بار», دەيدى پارلامەنتاريزم ينستيتۋتى زاڭناما ءبولىمىنىڭ باستىعى بولات بەيىسوۆ.
– قىلمىستىق كودەكستىڭ 146-بابى قوسىمشا 2 تارماقپەن تولىقتىرىلعان. وندا قۇقىق قورعاۋ جانە ارنايى ورگانداردىڭ قىزمەتكەرلەرى مەن مۇعالىمدەر مەن دارىگەرلەر ازاپتاۋ سۋبەكتىلەرىنە تەڭەستىرىلگەن. بۇل تەرگەۋ مەن ازاپتاۋدىڭ زاڭسىز ادىستەرىنىڭ جولىن كەسۋگە باعىتتالعان ازاپتاۋعا قارسى كونۆەنتسياعا قايشى كەلەدى. پرەزيدەنت قىلمىستىق زاڭنامانى بۇۇ-نىڭ ازاپتاۋعا قارسى كونۆەنتسياسىنا سايكەستەندىرۋدى تاپسىردى. دەگەنمەن كونۆەنتسيانىڭ قولدانىس اياسى نەگىزسىز كەڭەيتىلگەن. ياعني ءبىلىم بەرۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى زاڭ شىعارۋشى ورگان قىلمىستىق زاڭنامانى قاتايتۋ ارقىلى شەشۋگە تىرىسۋدا, – دەگەن پىكىرىن ورتاعا سالدى ب.بەيىسوۆ.
زاڭ جوباسىن جاساقتاۋعا اتسالىسقان ماماننىڭ ءبىرى – پروفەسسور ايدارحان سقاقوۆ. سپيكەردىڭ پىكىرىنشە, قۇجاتتا اۋىرلىعى ورتاشا جانە اۋىر قىلمىستاردى جاساعانى ءۇشىن قىلمىستىق قۇقىق تەورياسىندا بەلگىلەنگەن جاۋاپكەرشىلىك دەڭگەيلەرىن ءالى دە تالقىلاۋ كەرەك.
– زاڭنىڭ ماڭىزدىلىعى – ونىڭ قىلمىستىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋ سالاسىندا ازاپتاۋدى جانە باسقا دا زاڭسىز قاتىگەزدىك ادىستەرىن پايدالانعان ادامداردى جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋدىڭ قۇقىقتىق تەتىگىنىڭ ەگجەي-تەگجەي باياندالۋىندا. كۇدىكتىنىڭ قىلمىس جاساۋعا قاتىسى بار ەكەنىن فاكتىلەرمەن دالەلدەي الماعان بىلىكسىز تەرگەۋشىلەر مەن كۇشتىك قۇرىلىمداردىڭ جەدەل قىزمەتكەرلەرى ازاپتاۋدى قولدانادى. زاڭ ءدال وسى زاڭسىز ارەكەتتەردىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان. بۇعان دەيىن قازاقستاننىڭ قىلمىستىق كودەكسىنە ازاپتاۋدى قولدانعانى ءۇشىن جازانى كوزدەيتىن نورما ەنگىزىلگەن ەدى, ءتىپتى قىلمىستىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋدە سوتتالعاندار دا بار. الايدا زاڭناماداعى قايشىلىقتار مەن ولقىلىقتاردىڭ سالدارىنان بۇل نورمانى قولدانۋ قيىنعا سوقتى. ەندى سوت اتالعان ءىس-ارەكەتتى نەعۇرلىم ناقتىراق سارالايدى. سونىمەن قاتار زاڭ جوباسىندا كەمشىلىكتەر بار. اشىق ايتساق, قىلمىستىق قۇقىق تەورياسىندا بەكىتىلگەن اۋىرلىعى ورتاشا جانە اۋىر قىلمىستاردى جاساعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك دەڭگەيى بۇزىلعان. ماسەلەن, ورتاشا اۋىرلىقتاعى قىلمىستار ءۇشىن جازا 3 جىلدان 7 جىلعا دەيىن, ال اۋىر قىلمىس جاساعانى ءۇشىن 5 جىلدان 7 جىلعا دەيىن. ياعني ولار بىردەي جازالانادى, بۇل دۇرىس ەمەس. نەگىزىندە اۋىرلىعى ورتاشا قىلمىس جاساعانى ءۇشىن 3 جىلدان 5 جىلعا دەيىن, ال اۋىر قىلمىستار ءۇشىن 5 جىلدان 7 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ تۇرىندەگى جازا قاجەت. سوندىقتان بۇل سۇراقتاردى ءالى دە قاراۋ كەرەك. وسى سالاداعى زاڭنامانى ودان ءارى جەتىلدىرۋدىڭ جولدارى دا بار. قالاي بولعاندا دا بۇل زاڭنىڭ ازاپتاۋلاردىڭ الدىن الۋداعى ماڭىزدىلىعىن باعالاۋ قيىن, – دەدى ا.سقاقوۆ.
زاڭ جوباسىنداعى جەكەلەگەن تۇزەتۋلەردىڭ ءبىرى سوتتالعانداردىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ قۇقىعىن ىسكە اسىرۋعا جانە اۋىر سىرقاتتار بولعان كەزدە ادامگەرشىلىكپەن قاراۋعا قاتىستى. ەندى سوت جازا تاعايىنداۋ كەزىندە سوتتالعان ادامدا اۋىر سىرقات بولعان جاعدايدا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ تۇرىندە كەيىنگە قالدىرۋدى قولدانا الادى. وسىلايشا سوتتالعاندار ازاماتتىق مەديتسينالىق مەكەمەلەردە جەدەل ەم الۋ مۇمكىندىگىنە يە بولادى.
تۇزەتۋلەر نەگىزىنەن التى باعىتتى قامتيدى, سول ارقىلى قىلمىستىق سوت تورەلىگى سالاسىندا ادام قۇقىقتارىن ىسكە اسىرۋ تەتىكتەرىن كەڭەيتۋ جوسپارلانىپ وتىر. نەگىزىندە قىلمىستىق زاڭنامانى جەتىلدىرۋ جونىندەگى زاڭ جوباسى ادام قۇقىقتارى جانە زاڭ ۇستەمدىگى بويىنشا قابىلدانۋى قاجەت شارالاردى ايقىنداپ بەردى. ەندى قۇجاتقا پرەزيدەنت قول قويسا, ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ تەتىكتەرى جاڭارتىلادى.
