ەرتە قامدانعاننىڭ ەسەسى كەتپەيدى

سۋ ايدىندارىنىڭ ۇستىندەگى مۇز ءالى سول قالپى. وزەندەر دە ازىر­گە ءمىز باعاتىن ەمەس. ءوڭىر سوڭ­عى جىلدارى كوكتەمگى سۋ تاس­قىنىنان قانشاما بەينەت شەكتى. سوندىقتان دا ءتيىستى مەكە­مەلەر قاۋىپتى كەزەڭگە قارەكەت جا­ساپ, تاس-ءتۇيىن دايىندالۋعا كۇش سالۋدا. الدىمەن وتكەن جىل­دارداعى سۋ تاسقىنىنىڭ زار­داپتارى ەسكەرىلگەن. بيىل دا قار­دىڭ قالىڭدىعى, توپىراقتىڭ قاتۋ تەرەڭدىگى ەسەپكە الىنىپ, قىزىل سۋ وسى تۇستان جايىلادى-اۋ, اعىن سۋ وسى ماڭدا كەپتەلىسكە ۇشى­رايدى-اۋ دەگەن بولجامدار ەك­شەلۋدە. بار جايدى تارازى با­سىنا تارتا كەلە, تسەلينوگراد, ارشالى, اتباسار, ساندىقتاۋ, استراحان, شورتاندى اۋداندارى قاۋىپ-قاتەردىڭ شەڭبەرىندە دەگەن ۇيعارىم جاسالىپ وتىر. مىنە, سوندىقتان وسى ايماقتارداعى كوكتەمگى سۋ تاسقىنىنىڭ الدىن الۋ جۇمىستارى شيراي تۇسۋدە.

وبلىستا سۋ تاسقىنىنان زارداپ شەگۋى مۇمكىن 128 ەلدى مەكەن انىقتالدى. نەگىزگى كۇش وسى باعىتقا جۇمىلدىرىلۋدا. ءبىر جاقسىسى, وڭىردە جول بويىن قاردان ارشىپ, ەلدى مەكەندەردى تازارتۋعا بارىنشا ءمان بەرىلىپ وتىر. قارجىلاندىرۋ كولەمى دە وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا, 36 پايىزعا كوبەيىپتى. ماسەلەن, 2022 جىلى 859 ميلليون تەڭگە قاراستىرىلسا, بيىلعى جىلى 1 ميلليارد 341 ميلليون تەڭگە باعىتتالعان. وبلىستىق بيۋدجەتتەن 63,3 ميلليون تەڭگە قاراجات ءبولىنىپ, سۋ تاسقىنى قاۋپى بار وزەن ارنالارىنداعى مۇزدى جارىپ, اعىن سۋدىڭ كەپتەلىسىن بولدىرماۋ ءۇشىن قام-قارەكەت جاسالۋدا. بۇل ماقساتقا اۋداندىق بيۋدجەتتەردەن دە 12 ميلليون تەڭگە قارجى ءبولىنىپ وتىر.

توتەنشە جاعدايلار دەپار­تامەنتى وڭىردەگى قالىپتاسقان احۋالدى مۇقيات قاداعالاۋدا. ول ءۇشىن قاۋىپ-قاتەرى مول ءوڭىر سانا­تىنداعى اۋدانداردا عارىشتىق مونيتورينگ جۇرگىزىلۋدە. ەلدى مە­كەن تۇرعىندارىمەن دە قاۋىپ­سىزدىكتى قالاي ساقتاۋ كەرەكتىگى تۋرالى جيىندار وتكىزىلۋدە. كە­شەگى كۇننەن باستاپ «كوكشە-بۋر», «بۆر-تەحنوسەرۆيس» سەرىك­تەستىكتەرى 20 مىڭ شارشى مەتر ال­قاپتاعى مۇزدى جارىپ, 15 وزەن­نىڭ اڭعارىن تازالاۋدا.

كوكتەم كەلىسىمەن كەيبىر ەل­دى مەكەندەردى سۋ باسىپ قالا­تىنى بولادى. ونىڭ نەگىزگى سە­بەبى, قىس بويعى جاۋعان قار­دىڭ كۇرت ەرۋىندە. بۇل كەزدە سۋا­عار­لار قاتىپ, ساي-سالا ءجىبي قوي­ماعاندىقتان, جوعارىدان لىق­سىپ كەلگەن قىزىل سۋ ەتەكتەگى ەل­دىڭ ەسىن شىعاراتىنى بار. وسىن­داي جاعداي بولماۋى ءۇشىن 869 مىڭ تەكشە مەتر قار شى­عارىلدى. وتكەن جىلعى سايكەس مەر­زىممەن سالىستىرعاندا 40 پا­يىزعا كوپ. كوكتەمگى سىناق – قاشاندا قاۋىپتى. وسى ورايدا, ەرتە قامدانعاننىڭ ەسەسىن كەتپەيتىنىن ەسكەرگەن دەپارتامەنت قاجەتتى تەحنيكاسىن سايلاپ, 17 مىڭ توننا ينەرتتى ماتەريال دايىنداپ, تاس-ءتۇيىن وتىر.

قاۋىپتىڭ تونەر تۇسى گيدرو­تەحنيكالىق قۇرىلىستاردىڭ ابدەن ەسكىرۋىندە بولىپ تۇر. باسقاسى باسقا, بۇل جايدى تەرەڭ تال­داپ, شارا قولدانباسقا بولمايتىنداي. ماسەلەن, وڭىردە 90 گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىس بار. ونىڭ 17-ءسى رەسپۋبليكالىق مەن­شىكتە, 66-سى كوممۋنالدىق قىز­مەت يەلىگىندە, جەتەۋى جەكە­مەن­شىكتىكى. وسى ارادا اشىنا ايتار ءبىر جايت, گيدروتەحنيكالىق قۇرى­لىستاردىڭ تابانى كۇرەك­تەي وتىز جىلدان بەرى ۇزدىك­سىز پايدالانىلىپ كەلە جاتقان­دىعى. مامانداردىڭ ايتۋىنا قا­راعاندا, توزىعى جەتپىس پايىزدان استام. تەكسەرۋ ناتيجەلەرى كەزىندە 3 گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستىڭ ابدەن اپاتتىق جاعدايعا جەت­كەندىگى انىقتالىپ وتىر. ناقتى ايتاتىن بولساق, بۇلاندى اۋدا­نىنداعى يۆانكوۆسكايا, شور­تاندى اۋدانىنداعى نەگىزگى, بۋراباي اۋدانىنداعى ۆەدەنوۆ­سكايا بوگەتتەرى. سونداي-اق 18 قۇ­­رىلىستىڭ جاعدايى قاناعات­تان­عىسىز. بۇل بوگەتتەر ارشالى, استراحان, بۇلاندى, بۋراباي, ەسىل, جاقسى جانە قورعالجىن, ەرەيمەنتاۋ اۋداندارىندا.

شورتاندى اۋدانىنىڭ دامسا, پريگورودنوە, سارىقامىس, قور­عال­جىن اۋدانىنىڭ بور­لىساي-1, بورلىساي-2, قىزىلساي, ەرەي­مەنتاۋ اۋدانىنىڭ بايمەن بوگەتتەرىنىڭ دە جاعدايى مۇشكىل. تولقىن ۇرىپ توزدىرعان, سەڭ سو­عىپ سىلىكپەسىن شىعارعان بۇل بوگەتتەر ەرتەڭ قار سۋىنا لى­قىلداپ تولعان كەزدە توتەپ بەرە مە, جوق پا, ول جاعى بەلگىسىز. بو­گەتتەردىڭ توندىرەتىن قاۋپى دە از ەمەس. ءسال عانا تاراتىپ ايتا كەتەلىك, ماسەلەن, بۇلاندى اۋدا­نىنداعى كوممۋنالدىق مەن­شىكتەگى يۆانكوۆسكايا بوگەتىنىڭ سىيىمدىلىعى 15 ميلليون تەك­شە مەتر. توزىعى جەتكەن بوگەتتەن 4,5 شاقىرىم جەردە يۆانكوۆكا اۋىلى ورنالاسقان. ال ول اۋىلدا قازىرگى كۇنى 214 ادام تۇرادى. سوندىقتان دا قاۋىپ قايدان دەۋگە بولمايدى.

گيدروتەحنيكالىق قۇرى­لىس­­تاردى تەكسەرگەن كەزدە ىر­گە­لە­رىنىڭ قوپارىلىپ, سۋ شاي­عان­دىعى, بەتوننىڭ جالا­ڭاش­تانىپ, بۇيىردەگى توپىراقتىڭ تومەن سىر­عۋى بايقالادى. وسىن­داي توزۋدان كەيىن تۇس-تۇستا تەرەڭ ويىقتار پايدا بولعان. ۋاقىت توز­دىرعان قۇرىلىستاردى تاپ-تۇيناقتاي ەتىپ جوندەمەسە بولمايتىنداي. جوعارىدا يۆان­كوۆسكايا بوگەتىنىڭ قانشاما حالىققا قاۋىپ توندىرەتىنى تۋرالى ايتتىق. شىنتۋايتىندا مۇنداي قاۋىپتىڭ كوپ ەكەندىگىن جاسىرۋعا بولماس. ماسەلەن, بۋراباي اۋدا­نىنداعى كوممۋنالدىق مەن­شىكتەگى ۆەدەنوۆسكايا بوگەتىنىڭ سىيىمدىلىعى – 10 ميلليون تەكشە مەتر. ساي-سالانى قۋالاي اققان كوكتەمگى قار سۋى بوگەتتى لىقىلداتا تولتىرادى. مىنە, سول كەزدە ەرنەۋىنەن اسقالى تۇرعان توپان سۋ توڭىرەككە كادىمگىدەي قاۋىپ توندىرەدى. ۆەدەنوۆكا اۋىلى اتالعان بوگەتتەن نەبارى 3 شاقىرىم جەردە. اۋىل تۇر­عىندارىنىڭ سانى – 1 176 ادام.

مىنە, وسىنداي قاۋىپ-قاتەردىڭ بار ەكەندىگىن ايتا وتىرىپ, قىزىل سۋدىڭ قاھارىنان امان-ەسەن قۇ­تىلۋ ءۇشىن بۇل تاراپتاعى بار جۇ­مىسقا مۇقيات بولۋ كەرەكتىگىن تاعى دا ەسكە سالعىمىز كەلەدى.   

اقمولا وبلىسى