مۇناي تاسىمالى: ەۋروپا باعىتى جاندانا ءتۇستى

ۇزاقمەرزىمدى كەلىسىمشارت اياقتال­عان­نان كەيىن نەمىس تۇتىنۋشىلارى رە­سەي­ ساتىلىمىن توقتاتىپ, «درۋجبا» قۇ­بىر جۇيەسى ارقىلى جەتكىزىلەتىن قازاقستان مۇناي يمپورتىنا كە­لى­سىمشارت جاساستى. ەلىمىزدىڭ ماگيس­ترال­دى مۇناي قۇبىرى بويىنشا ۇلت­تىق وپەراتورى «قازترانسويل» حا­بار­لاعانداي, ءبىرىنشى پارتيانىڭ كولەمى 20 مىڭ توننانى قۇرادى. وعان وتكەن جىلدىڭ قىركۇيەگىندە تاپسىرىس بەرىلگەن بولاتىن. مۇناي نە­مىس­تىڭ شۆەدت قالاسىنداعى بۇرىن رەسەيدىڭ «روسنەفت» كومپانياسىنا تيەسىلى بولعان رسك مۇناي وڭدەۋ زا­ۋى­تىنا ء(موز) جول تارتتى. ءسويتىپ, بيىل «روسنەفت» باسقارماسىنان شى­عارىلعان نەمىس ءموز-ىندەگى تۇتى­نۋ كولەمىنىڭ 10%-ى بەرىلمەك. جال­پى, «قازترانسويل» 2023 جىلعا «ترانسنەفت» جۇيەسىندە 1,2 ملن توننانى, ونىڭ ىشىندە ءبىرىنشى توقسانعا 300 مىڭ توننانى رەزەرۆكە قويعان. مۇنايدىڭ بۇل ءترانزيتى قازاقستان مەن رەسەي ۇكىمەتى اراسىنداعى 2002 جىلعى 7 ماۋسىمداعى ءتيىستى كەلىسىم شەڭبەرىندە جۇزەگە اسىرىلادى.

قازاقستاننان گەرمانياعا قاراشىعاناق كەن ورنىنان الىنعان KEBCO Blend سورتىنىڭ مۇ­نايى جىبەرىلىپ جاتىر. ال بۇل كا­سىپورىندى «قازمۇنايگازبەن» قا­تار, يتاليالىق Eni, امەريكالىق Chevron جانە رەسەيلىك «لۋكويل» باس­قا­راتىنى بەلگىلى

نەگىزى ەۋروپالىق وداق سانكتسيا­سى­نىڭ تىزىمىنە تەڭىز ارقىلى كەلەتىن رەسەي مۇنايىنا سالىنعان ەمبارگو دا كىرەدى جانە ۆەنگريا, چەحيا نەمەسە سلوۆاكيا سياقتى تەڭىزگە شىعا المايتىن ەلدەرگە قۇبىر ارقىلى كەلەتىن مۇناي ءۇشىن ەرەكشە جاعداي قاراستىرىلعان. گەرمانيا بيلىگى رەسەي مۇنايىنىڭ يم­پورتىن توقتاتقاننان كەيىن بالاما جەت­كىزۋشىنى ىزدەي باستادى. وسىلايشا, قازاقستان «درۋجبا» قۇبىرى ارقىلى گەرمانياعا العاشقى جەتكىزىلىمىن باستاپ, نەمىس ءموز-ىندەگى رەسەيلىك مۇنايدى الماستىردى. سونىمەن قاتار رەسەي پولشاعا مۇناي جەتكىزۋدى توق­تات­تى. رف بيلىگى «تاتنەفتكە» پو­ل­شالىق PKN Orlen مۇناي كومپانياسىمەن كەلىسىمشارتتى جالعاستىرۋعا رۇقسات بەرمەي, ەكسپورتتىق كەستەگە وزگە­رىس­تەر ەنگىزدى. ءسويتىپ, رەسەي مۇنايىن «درۋجبا» قۇبىرىنىڭ سولتۇستىك تار­ماعى ارقىلى ەۋروپاعا جونەلتۋ تولىعىمەن توقتادى, بىراق وڭتۇستىك تارماق بويىنشا ولار ءالى دە سلوۆاكيا مەن ۆەنگرياعا جەتكىزىلىپ جاتىر.

جۋىردا Orlen پولياك مۇناي كوم­پانياسىنىڭ باسشىسى دانيەل وبايتەك رەسەي «تاتنەفت» پەن Orlen اراسىنداعى 2024 جىلدىڭ جەل­توق­سانىنا دەيىن قولدانىستاعى كەلىسىم­شار­تىنا قاراماستان, پولشاعا «درۋج­با» مۇناي قۇبىرى ارقىلى جەت­كىزىلىمدى توقتاتقانىن مالىمدەدى. ول بويىنشا پولياك كومپانياسى ايىنا 200 مىڭ توننا مۇناي الۋى كەرەك بولعان. مۇنى «ترانسنەفتتە» ەنەرگەتيكا مي­نيستر­لى­گى بەكىتكەن ەكسپورتتىق كەستەدە ءتيىستى مارشرۋتتىق تاپسىرمالار مەن بۇل باعىت جوق دەپ ءتۇسىندىردى. كومپانيا اقپاراتىنا قاراعاندا, پولياك مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنا مۇناي ءۇشىن راستالعان رەسۋرسىمەن جانە ترانزيتكە اقى تولەۋمەن مارشرۋتتىق تاپسىرمالار رەسىمدەلمەگەن. سونىمەن قاتار كەستەگە پولياك تۇتىنۋشىلارىنا جەتكىزىلىمدەردى بولدىرمايتىن جەدەل وزگەرىستەر ەنگىزىلگەن. ارينە, بۇل ماسەلەنىڭ ءمانىسىن ناقتى انىقتاۋ قيىن. «درۋجبا» ارقىلى تاسىمال كەستەسىنىڭ وزگەرۋىن كەيبىر رەسەيلىك ساراپشىلار اقپان ايىنىڭ سوڭىندا پولشانىڭ ۋكرايناعا Leopard تانكتەرىن بەرۋىمەن باي­لانىستىرادى. رەسەي ۇكىمەتى جانىن­دا­عى قارجى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ساراپشىسى يگور يۋشكوۆ وتكەن جىلى پولشا ۋكراينا قارۋلى كۇشتەرى (ۋقك) ءۇشىن ەڭ ءىرى وتىن جەتكىزۋشى بولدى دەپ مالىمدەدى. ايتۋىنشا, پولشانىڭ ءوزى رەسەيدەن ەۋروپاعا قۇبىر جەتكىزىلىمدەرىن توق­تا­تۋ­دى تالاپ ەتىپ, رەسەي مۇنايىن تۇتى­نۋدان باس تارتۋعا نيەتتى ەكەنىن بىل­دىرگەن. سونداي-اق پولشا تاراپى جەتكىزىلىم كولەمى يمپورتتالعان كومىرسۋتەكتەردىڭ وننان ءبىر بولىگىن عانا قۇرايدى جانە بۇل مۇنايدى اۋىستىرۋ قيىن بولمايدى دەگەن قورىتىندىعا كەلىپتى. بۇل كولەمنىڭ ەداۋىر بولىگى رەسەي ارقىلى بالتىق جاعالاۋىندا اۋىس­­تىرىپ تيەۋمەن قازاقستاننان كەلۋى ىقتيمال. جىل سايىن اتىراۋ ‒ سامارا مۇناي قۇبىرى ارقىلى 10 ملن تونناعا جۋىق قازاقستاندىق مۇناي ۋست-لۋگا پورتىنا كەلەدى.

رف-عا قارسى جاسالعان سانكتسيالار اياسىندا قازاقستاندىق مۇناي رەسەيگە بالاما بولۋى كەرەك. گەرمانياعا مۇناي جەتكىزۋگە قاتىستى بارلىق ءىس-ارەكەتتەر وسى ەلدىڭ بيلىگىنىڭ نەمىستەرگە رەسەيلىك مۇنايدى باسقا كوزدەرمەن الماستىرۋ جونىندەگى كۇش-جىگەرىن كورسەتۋگە ارنالعان پيار-ناۋقانى دەگەن پىكىر دە ايتىلىپ ءجۇر. بۇل رەتتە بلەندينگ ەو-عا جانە باسقا تۇتىنۋشىلارعا رەسەي مۇنايىن جەتكىزۋدەگى شەكتەۋلەردى اينالىپ ءوتۋ ءۇشىن قاجەت. ەگەر قازاقستاندىق جانە رەسەيلىك مۇناي 51%-دان 49%-عا دەيىنگى اراقاتىناستا ارالاساتىن بولسا, بۇل قوسپانىڭ رەسەيلىك شىعۋ تەگى بولمايتىنىن بىلدىرەدى. قازاقستاننان گەرمانياعا قاراشىعاناق كەن ورنىنان الىنعان KEBCO Blend سورتىنىڭ مۇ­نايى جىبەرىلىپ جاتىر. ال بۇل كا­سىپورىندى «قازمۇنايگازبەن» قا­تار, يتاليالىق Eni, امەريكالىق Chevron جانە رەسەيلىك «لۋكويل» باس­قا­راتىنى بەلگىلى. بۇل رەتتە «درۋجبا» ارقىلى قازاق مۇنايىنىڭ كەشىگۋىنە قازاق­ستاندىق كەن ورىندارىندا وندىرىل­گە­نىنە قاراماستان, Eni كومپانياسى وندىرگەن مۇنايدى ايداۋعا رەسەيدىڭ قارسىلىعى سەبەپ بولۋى مۇمكىن دەگەن دە بولجام ايتىلدى.

قاراشىعاناق مۇنايىنىڭ ءبىر بولىگى بۇرىن رەسەي ارقىلى وڭتۇستىك باعىتتا دا, سولتۇستىك باعىتتا دا ەكسپورتتالعان. ي.يۋشكوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازاق مۇنايى رەسەي ارقىلى جىلىنا 17 ملن تونناعا دەيىن ۋست-لۋگا جانە نوۆوروسسيسك پورتتارىنا ترانزيتپەن وتەدى.

«تەوريالىق تۇرعىدان العاندا, قازاق مۇنايىمەن «درۋجبا» نۇسقاسى گەرمانياعا ىڭعايلى, ويتكەنى ەشكىم قازاق شيكىزاتىن بولەك تاسىمالدامايدى جانە ول شىن مانىندە گەرمانيا ۇيرەنىپ قالعان Urals بولادى. سوندىقتان ءموز-ءدى باسقا ارناعا بۇرۋدىڭ قاجەتى جوق. سونداي-اق «درۋجبا» بويىنشا جەتكىزىلىمدەردى ساقتاۋ قاجەت, ويتكەنى روستوك پورتىنىڭ قۋاتى بارلىق قاجەتتى كولەمدى وتەۋدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن جەتكىلىكسىز», دەيدى ول.

ۋكرايناداعى ارنايى وپەراتسيانى باستاعانعا دەيىن رەسەيدىڭ نەمىس مۇناي يمپورتىنداعى ۇلەسى 34-35%-دى قۇراعان. مىسالى, 2021 جىلى BAFA (ەكونوميكا جانە ەكسپورتتىق باقىلاۋ جونىندەگى فەدەرالدى دەپارتامەنت) مالىمەتتەرى بويىنشا گەرمانيا 81,4 ميلليون توننا مۇناي يمپورتتاسا, ونىڭ 27,7 ميلليون تونناسىن رەسەي جەتكىزىپ وتىرعان. مۇنداي جەتكىزىلىمدەردىڭ كوپ بولىگى «درۋجبا» مۇناي قۇبىرىنا ءتۇسىپ, ول ارقىلى «قارا التىن» تىكەلەي بىرنەشە مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنا جەتكىزىلگەن. ايتا كەتەتىن ماسەلە, بۇل زاۋىتتار رەسەيلىك Urals برەندىمەن جۇمىس ىستەۋگە ماماندانعان. بىلتىر گەرمانيالىق Manager Magazin ەكونوميكالىق جۋرنالى ماماندارعا سىلتەمە جاساي وتىرىپ, مۇنايدىڭ باسقا سورتتارىنا اۋىسۋ تەحنيكالىق قيىن­دىق­تار تۋعىزادى, ۇزاق ۋاقىت الادى جانە كوپ قارجى جۇمسالاتىندىقتان, بۇل مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىن ءتيىمسىز ەتەدى, دەپ حابارلادى.

سونداي-اق نەمىس ءموز-ءى قازىر لوگيس­تي­كالىق قيىندىقتارعا ۇشىراپ وتىر. پولياك بيلىگى دە گدانسك ارقىلى جەتكى­زىلىم­گە كەپىلدىك بەرمەيدى. وعان قوسا پول­شانىڭ Orlen ۇلتتىق ەنەرگە­تي­كا­لىق كونتسەرنى 2023 جىلى كەم دەگەندە 3 ميلليون شيكىزاتتى «درۋجبا» بو­يىنشا جەتكىزۋگە «ترانسنەفتكە» ءوتىنىم بەردى. باسقاشا ايتقاندا, ۆارشاۆا ءتيىستى شي­كى­زات كولەمىن ساتىپ الاتىنىن راستاپ, ەكس­پورتتىق قۇبىرعا الدىن-الا تاپسىرىس بەردى.

رسك ءموز-گە ورالساق, نەمىس-پولياك شەكاراسىنا جاقىن ورنالاسقان بۇل ونەركاسىپ الىبى شىعىس گەرمانيانىڭ كوپ بولىگىن, سونىڭ ىشىندە بەرلين اۋەجايىن مۇناي ونىمدەرىمەن قام­تا­ماسىز ەتەدى. ول جىلىنا 11,6 ملن توننا مۇنايدى وڭدەۋگە قاۋقارلى. ما­سەلەن, گەرمانيا جىلىنا 100 ملن تون­ناعا جۋىق مۇناي تۇتىنادى. ءبىز شامامەن 84-86 ملن توننا وندىرسەك, ونىڭ 64-67 ملن تونناسىن ەكسپورتقا جىبەرەمىز. ياعني, وندىرىلەتىن مۇنايدىڭ بار­لىق كولەمىن گەرمانياعا جونەلتسەك تە ولاردىڭ قا­جەت­تىلىكتەرىن تولىق قا­نا­عات­تان­دىر­ماي­مىز. رەسەيدىڭ ءوزى گەرمانياعا جىلىنا شامامەن 24-25 ميلليون توننا جەتكىزىپ كەلگەنىن ەسكەرگەندە, 20 مىڭ توننا قازاقستاندىق مۇناي بۇل ءموز ءۇشىن تەڭىزگە تۇسكەن تامشىداي.

دەگەنمەن گەرمانيا قازاقستان مۇ­نا­­يىنا وتە مۇقتاج. بۇل ەلدىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارى جەتكىزىلىم قاۋىپسىز­دى­گى, زاۋىتتارىنىڭ بولاشاعى, سونداي-اق مىڭداعان جۇمىسشىلارىنىڭ تاع­دى­رى ءۇشىن الاڭداپ, قازاقستانمەن ۇنە­مى كەلىسسوزدەر پروتسەسىندە بولعانى بەل­گى­لى. وعان قوسا, قازىرگى ۋاقىتتا قازاق مۇ­نايىنان تەك گەرمانيا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ۆەنگريا مەن سلوۆاكيا دا ءۇمىتتى. ەنەرگەتيكا ءمينيسترى بولات اقشولاقوۆ ەلىمىز بيىل گەرمانياعا ەكسپورتتاۋعا جوسپارلانىپ وتىرعان 1,5 ملن توننا مۇنايدى 7 ملن تونناعا دەيىن ارتتىرا الاتىنىن ايتقان بولاتىن. ءتىپتى, وسى جىلى رەسپۋبليكا مۇناي ءوندىرۋ كولەمىن 2022 جىلعى 84,2 ميلليوننان 90,5 ميلليون تونناعا دەيىن جەتكىزۋگە نيەتتى ەكەنىن دە ءمالىم ەتتى. ال قازىرگى ءبىز ۇسىنىپ وتىرعان كولەم مۇناي نارىعىندا قالىپتاسقان جاعدايعا اسەر ەتپەيدى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, قازاق­ستاندىق مۇنايدى گەرمانياعا جەت­كىزۋدى نارىق ءتىپتى سەزبەيدى, بۇدان تەك ءبىزدىڭ جەتكىزىلىمدەردى ءارتاراپ­تان­دى­رۋ­دى باستاعانىمىز عانا بايقالادى.

گەرمانياداعى رەسەيلىك كولەمدى «جابۋ» ءۇشىن قوسىمشا 20-30 ميلليون توننا شيكىزات قاجەت بولادى. ال وتاندىق كومپانيالاردىڭ ءداستۇرلى سە­رىكتەستەرىنە جەتكىزۋ, سونداي-اق ءوز مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىمىزدى تولىق­تى­رۋ بويىنشا مىندەتتەمەلەرى بار. بۇل رەتتە رۋمىنياداعى ەكى ءموز دە «قازمۇنايگازدىڭ» باسقارۋىندا ەكەن­دى­گىن ەسكەرۋ كەرەك. ناقتىسىن ايتقاندا, قازىرگى كەزدە بىزدە گەرمانياعا جەتكىزۋ ءۇشىن مۇنايدىڭ قوسىمشا بوس كولەمى جوق.

«تەڭىزشەۆرويل» كومپانياسى (تشو) 2024 جىلدىڭ ورتاسىندا قۇنى 45,2 ملرد دوللار بولاتىن «بولاشاق» كەڭەيتۋ جوباسىن ىسكە قوسۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل مۇناي ءوندىرىسىن 12 ملن تونناعا ارتتىرۋعا, جىلىنا 39 ملن تونناعا دەيىن ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جوبا قازىردىڭ وزىندە 95% ورىندالدى. 2021 جىلى كەن ورنىنان 26,6 ملن توننا ءوندىرىلدى. تشو 2022 جىلعى قاڭتار-قىركۇيەكتىڭ قورىتىندىسى بويىنشا كورسەتكىش 21,5 ملن توننانى قۇراعانىن حابارلادى. سول سەكىلدى ەلىمىزدىڭ باس ەنەرگەتيگى دە وتكەن جىلى تەڭىزدە 29,2 ملن توننا وندىرىلگەنىن ايتتى. بىراق تشو ءۇشىن ەكسپورتتىڭ نەگىزگى باعىتى كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى (كقك) بولىپ قالا بەرەدى. وتكەن جىلى قازاقستان بارلىعى 64,8 ملن توننا مۇناي ەكسپورتتاسا, ونىڭ 81,2%-ى كقك-نىڭ ۇلەسىنە ءتيدى.

جۋىردا Reuters اگەنتتىگى: «تەڭىزگە شىعا المايتىن الەمدەگى ەڭ ءىرى ەل قا­زاقستان 2022 جىلى رەسەيدى اينالىپ ءوتۋ باعىتى ارقىلى مۇناي ەكسپورتىن ۇلعايتتى, بىراق ءالى دە رەسەي تاراپى ارقىلى جەتكىزۋ ارنالارىنا تاۋەلدى», دەپ جازدى. اگەنتتىكتىڭ جازۋىنشا, ءداستۇرلى تۇردە رەسەيدەگى قۇبىر جەلىسىنەن مۇناي ەكسپورتى ما­سە­لەسىنە تاۋەلدى قازاقستان 2022 جىلى رەسەي اۋماعى ارقىلى ايداۋدى قىس­قارت­تى. رەسەي اۋماعىنان وتپەيتىن قازاق­ستاندىق مۇنايدىڭ باسىم بولىگى قىتايعا اكەلىندى. ەلدەن مۇناي ەكسپورتى ءداستۇرلى تۇردە رەسەي اۋماعى ارقىلى, كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمىنىڭ (كقك) قۇبىر جۇيەسى ارقىلى نوۆوروسسيسكىگە دەيىن ءجۇردى.

بىلتىر كقك بىرقاتار كەدەر­گى­لەرگە تاپ بولىپ, ناۋرىزدا نوۆوروس­سيسك قالاسىنداعى مۇناي­دى تانكەر­لەرگە جاعادان ەداۋىر قاشىق­تىق­تا جۇك­تەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ءۇش ايلاق قۇ­رىلعىلارىنىڭ ەكەۋىندە شلانگ­تار­دىڭ زاقىمدانعانى ءمالىم. جابدىق ءساۋىر ايىنىڭ سوڭىندا جوندەلدى, بىراق نوۆو­روسسيسك سوتى كقك وندىرىستىك نىسان­دارىنداعى ەكولوگيالىق بۇزۋشى­لىق­تارعا بايلانىستى ونىڭ قىزمەتىن 30 تاۋلىككە توقتاتا تۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. تىيىم سالۋ مەن سوت پروتسەسى اياسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ مۇنايدىڭ ەكسپورتتىق جەتكىزىلىمدەرىن ارتاراپتاندىرۋعا شا­قىر­دى. ول «قازمۇنايگازعا» مۇناي ەكسپورتى ءۇشىن ترانسكاسپي باعىتىن پاي­دالانۋدى پىسىقتاۋدى جانە اتىراۋ ‒ كەڭقياق جانە كەڭقياق ‒ قۇمكول مۇناي قۇبىرلارىنىڭ قۋاتىن ارتتىرۋدى تاپسىردى. وسىدان كەيىن كراسنودار ايماقتىق سوتى كقك قىزمەتىن توقتاتا تۇرۋ تۋرالى شەشىمىن 200 مىڭ رۋبل ايىپپۇلعا وزگەرتتى.

بىلتىر كقك ارقىلى جەتكىزۋ قازاق­ستان­نان مۇناي جەتكىزۋدىڭ جالپى كو­لە­مىنىڭ 80%-دان استامىن قۇرا­دى, دەپ ەسەپتەيدى Reuters. بىراق ول 1%-عا, 51,99 ميلليون تونناعا دەيىن قىس­قاردى. رەسەيدىڭ اينالما جولدارى بويىنشا 1,26 ميلليون توننا – قىتايعا, 214 مىڭ توننا ‒ گرۋزيانىڭ باتۋمي پورتى ارقىلى, 141 مىڭ توننا ‒ باكۋدەگى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنا, 109 مىڭ توننا ‒ باكۋ ‒ تبيليسي ‒ دجەيحان قۇبىرىنا جانە 80 مىڭ توننا ‒ وزبەكستانعا جەتكىزىلدى. اگەنتتىكتىڭ باعالاۋى بو­يىنشا, رەسەيدەن اينالىپ ءوتۋ ارقىلى بارلىعى 1,8 ملن توننا مۇناي ەكسپورتتالدى (تاۋلىگىنە 36 مىڭ باررەل), كورسەتكىش 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 638 مىڭ تونناعا ارتتى. Reuters ەسەپ­تەۋ­لەرى ەكونوميكانى قولدانبالى زەرت­تەۋ ورتالىعى (AERC) دايىنداعان قا­زاق­ستاننىڭ ماكروەكونوميكالىق شولۋىنىڭ دەرەكتەرىن راستايدى.