ەگىس ناۋقانى قارساڭىندا ىشكى نارىقتى مۇناي ونىمدەرىمەن تولىقتىرۋ, دەلدالدىق سحەمالاردىڭ الدىن الۋ, سونداي-اق جالپى ساۋدا-ساتتىقتىڭ اشىقتىعىن ارتتىرۋ ماسەلەسىنە ءجىتى نازار اۋدارىلىپ جاتىر. ويتكەنى الىپ-ساتۋ مەن قولدان جاسالعان تاپشىلىققا جول بەرمەۋ, جەڭىلدىكتى ديزەل وتىنىن ءبولۋ جۇمىستارىن ەرەكشە باقىلاۋدا ۇستاۋ بويىنشا قولعا الىنار شارالار از ەمەس.
جۋىردا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا جۇمىسىن توقتاتقان شارۋاشىلىقتار ەسەبىنەن جەڭىلدەتىلگەن ديزەل وتىنىنىڭ كولەمىن ارتتىرۋ فاكتىلەرى تىركەلدى. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى مونيتورينگ جۇرگىزۋدىڭ ناتيجەسىندە, جۇمىسىن توقتاتقان اگروقۇرىلىمداردىڭ ەسەبىنەن وڭىرگە جەڭىلدەتىلگەن ديزەل وتىنى كولەمىنىڭ قاجەتتىلىگىن ارتتىرۋ جانە ونى وپەراتورلاردىڭ اراسىندا ادىلەتسىز ءبولۋ دەرەكتەرى انىقتالدى.
سونداي-اق وسى وڭىردە جەڭىلدەتىلگەن باعامەن جانار-جاعارماي بولىنگەندە ءوڭىردىڭ اۋا رايى ەسەپكە الىنباعان. سالدارىنان ەگىنشىلىكپەن اينالىساتىن 3,5 مىڭ ديقان كوكتەمدە بىرقاتار قيىندىققا ۇشىراپ كەلگەن. وبلىستىق سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەتتىڭ مالىمەتىنشە, ءوڭىر ديقاندارىنا ارزانداتىلعان ديزەل وتىنى كليماتتىق جاعدايلار ەسەپكە الىنباي بولىنگەن. بۇل ماسەلەنى جانار-جاعارماي ماتەريالدارىنىڭ وپەراتورلارى كوتەردى. ۆەدومستۆونىڭ حابارلاۋىنشا, ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى ءوڭىر فەرمەرلەرىنىڭ ماۋسىمدىق دالا جۇمىستارىنا قاجەت ديزەل وتىنىنىڭ كوپ بولىگىن تەحنيكالىق سيپاتتامالارى ەلدىڭ سولتۇستىك وڭىرلەرىنىڭ اۋا رايىنا سايكەس كەلمەيتىن اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنان ءبولىپ كەلگەن. سونىڭ سالدارىنان جانار-جاعارماي قاتىپ قالىپ, كوكتەمگى دالا جۇمىستارىنىڭ كەشەۋىلدەۋىنە, قىمبات شەتەلدىك اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىنىڭ ىستەن شىعۋىنا اكەپ سوقتىردى. جىل سايىن وبلىستىڭ 3,5 مىڭعا جۋىق شارۋاسى وسىنداي پروبلەماعا ۇرىنىپ كەلگەن.
سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ الاڭىندا ۆەدومستۆوارالىق جۇمىس كەڭەسىن ۇيىمداستىرىپ, وندا جوعارىدا اتالعان ماسەلە ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى باسشىلىعىنا جەتكىزىلدى. ناتيجەسىندە, وسى جىلعى كوكتەمگى دالا جۇمىستارىنا سولتۇستىك ءوڭىر ءۇشىن نەعۇرلىم بەيىمدى پاۆلودار مۇناي-حيميا زاۋىتىنان 53 مىڭ توننا ديزەل وتىنىن ءبولۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى.
وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قازىر ماۋسىمدىق اۋىلشارۋاشىلىق جۇمىستارىنا ديزەل وتىنىن ءبولۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرى ىسكە قوسىلدى. اتاپ ايتقاندا, ديزەل وتىنىن ءبولۋدىڭ بارلىق ۇدەرىسىن, ونىڭ ىشىندە ديزەل وتىنىن جەتكىزۋ جونىندەگى وپەراتورلاردى ايقىنداۋ جونىندەگى كوميسسيانىڭ جۇمىس ءتارتىبىن جانە وپەراتورلاردى ايقىنداۋ شارتتارىن, سونداي-اق ديزەل وتىنىنىڭ كولەمىن سۋبسيديالاۋدىڭ بىرىڭعاي مەملەكەتتىك اقپاراتتىق جۇيەسىندە ەلەكتروندىق قالىپتاستىرۋ جانە ءبولۋ پروتسەسىن قامتيتىن قاعيدالار جوباسى ازىرلەنگەن.
سونىمەن قاتار جۋىردا ەلدەن بەنزيندى, ديزەل وتىنىن جانە مۇناي ونىمدەرىنىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىن كولىكتىڭ بارلىق تۇرىمەن اكەتۋگە ءتورت ايعا تىيىم سالىندى. ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ تۇسىندىرۋىنشە, بىزدەگى بەنزين مەن ديزەل وتىنىنىڭ بولشەك ساۋدا باعاسى رەسەي, وزبەكستان جانە قىرعىزستانعا قاراعاندا تومەن بولعاندىقتان, بۇل شەكارا ماڭىنداعى وبلىستارداعى ترانزيتتىك كولىك جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ جانار-جاعارماي ماتەريالدارىنا دەگەن جوعارى سۇرانىسىن تۋعىزادى. سونداي-اق بۇل ترانزيتتىك جۇرگىزۋشىلەردى, جەرگىلىكتى جانە شەكارالاس اۋدانداردىڭ تۇرعىندارىن رەسپۋبليكادا جانارماي قۇيۋعا عانا ەمەس, جانارماي ساتۋعا دا يتەرمەلەيدى. سوندىقتان تىيىم سالۋ ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ مەن ىشكى نارىقتا مۇناي ونىمدەرىنىڭ تاپشىلىعىن بولدىرماۋ ءۇشىن ەنگىزىلىپ وتىر.
الداعى كوكتەمگى جۇمىستاردى جۇرگىزۋگە وڭىرلەرگە 413 مىڭ توننا ديزەل وتىنى بولىنەدى. اقپان ايىندا مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارى – تونناسىنا 222 مىڭ تەڭگە نەمەسە ليترىنە 184 تەڭگە باعامەن جانار-جاعارماي ساتۋعا ءتيىس. ماڭىزدى مىندەت – جانعىش وتىندى شارۋاعا ۋاقتىلى جەتكىزۋ.
ال قازىرگى ساتتە ەلىمىزدە ديزەل ءوندىرىسى ارتقانىمەن, باعا ءوسىپ جاتىر. 2023 جىلدىڭ قاڭتارىندا 494,1 مىڭ توننا بەنزين ءوندىرىلدى, بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 20,6%-عا ارتىق. سول سەكىلدى ديزەل وتىنىن شىعارۋ 13%-عا, 421,8 مىڭ تونناعا دەيىن ءوستى.
ەڭ كوپ بەنزين ‒ 196,7 مىڭ توننا شىمكەنتتە, ياعني «پەتروقازاقستان ويل پروداكتس» مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىندا وندىرىلگەن. ەكىنشى ورىنعا 155,1 مىڭ توننامەن پاۆلودار مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى شىقتى. ال اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى 141,7 مىڭ توننا جانارماي شىعاردى. سول سەكىلدى ديزەل وتىنىن ءوندىرۋ بويىنشا پاۆلودار وبلىسى دا الدا بولدى: 149,1 مىڭ توننا ‒ وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 11,1%-عا ارتىق. تاعى 148 مىڭ توننا شىمكەنتتە جانە 109,4 مىڭ توننا اتىراۋ وبلىسىندا شىعارىلدى.
بىلتىر قازاقستاندا ديزەل وتىنىنىڭ باعاسى 15,7%-عا, ايتارلىقتاي ءوستى, ال بەنزين ءبىر جىلدا 0,1%-عا ارزانداعان. ديزەل باعاسىنىڭ ءوسۋىن اتىراۋ وبلىسىنىڭ تۇرعىندارى قاتتى سەزىندى, مۇندا ءوسۋ ءبىر جىلدا بىردەن 44,8%-دى قۇرادى. سولتۇستىك قازاقستان (+ 39,1%) جانە شىعىس قازاقستان (+ 37%) وبلىستارىنداعى باعالار دا ەداۋىر قىمباتتادى. ماڭعىستاۋ جانە قىزىلوردا وبلىستارىندا, سونداي-اق الماتىدا باعالار وتكەن جىلدىڭ دەڭگەيىندە قالدى. ۇلىتاۋ وبلىسىندا ديزەل وتىنى 2,8%-عا ارزانداعان.
وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلىمىزدە 5 ملن توننا بەنزين جانە 5,4 ملن توننا ديزەل وتىنى ءوندىرىلدى. ءوندىرىستىڭ ءوسۋى سايكەسىنشە 3,1%-دى جانە 8,3%-دى قۇرادى. ىشكى نارىقتا بەنزيندى ساتۋ 5 ملن تونناعا تەڭ بولدى, بۇل 2021 جىلدىڭ ناتيجەلەرىنە قاراعاندا 5,7%-عا كوپ. سونداي-اق بىلتىر جەرگىلىكتى كومپانيالار بەنزينمەن ىشكى نارىقتى تولىعىمەن قامتاماسىز ەتتى. ەلگە 43,3 مىڭ توننا بەنزين اكەلىندى. سەكتورداعى بارلىق زاڭنامالىق شەكتەۋدى ەسكەرە وتىرىپ, ەكسپورتقا رەسۋرستىڭ نەبارى 0,5%-ى نەمەسە 24,2 مىڭ توننا بەنزين جىبەرىلدى, بۇل ءبىر جىل بۇرىنعىمەن سالىستىرعاندا 76%-عا از. ىشكى نارىقتا 5 ملن توننا بەنزين ساتىلدى.
سونىمەن بىرگە جەرگىلىكتى كومپانيالار ىشكى نارىقتى ديزەل وتىنىمەن 100%-عا جۋىق قامتاماسىز ەتتى. يمپورت تيىسىنشە 3,2%-عا دەيىن قىسقارىپ, ەلگە 177,7 مىڭ توننا ديزەل وتىنى اكەلىندى. ال ىشكى نارىقتا ساتۋ 7%-عا ارتىپ, 5,5 مىڭ تونناعا جەتتى.
