– ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارى ءبىزدىڭ ەلگە بىرقاتار جەڭىل ونەركاسىپ زاۋىتى مەن اسكەري گوسپيتالدىڭ, كوپتەگەن عالىمنىڭ ەۆاكۋاتسيالانعانى بەلگىلى, – دەيدى امانگۇل مۇستافاقىزى. – سول سەبەپتى قازاقستان اۋماعى «مايداننىڭ تەرەڭ تىلى» دەپ ايتىلىپ كەلدى. ۇزاق جىلدار وسى تاقىرىپتى قاۋزاعان ورالدىق ولكەتانۋشى عالىم پاۆەل بۋكاتكين 1967 جىلى «باتىس قازاقستان وبلىسى – ستالينگراد مايدانىنىڭ جاقىن تىلى» دەگەن ديسسەرتاتسيا دا جازعان ەكەن.
اسكەري ءومىر دەمەكشى, امانگۇل 2002 جىلى قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ اسكەري اكادەمياسىن بايلانىسشى ماماندىعى بويىنشا بىتىرگەن. العاشقى قىزمەت جولىن اياگوزدەگى قابانباي باتىر اتىنداعى مەحانيكالاندىرىلعان قۇرامادا باستاپتى. كەيىن سەمەيدەگى اسكەري بولىمدە جالعاستىرعان. 2009 جىلى ۇلتتىق قورعانىس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماگيستراتۋراسىن ءبىتىرىپ, قۇرلىق اسكەرلەرى باس قولباسشىسىنىڭ باسقارماسىندا قىزمەت ەتكەن. 2019 جىلى اتالعان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ دوكتورانتۋراسىنا وقۋعا تۇسەدى. ساقينا الماسقان ومىرلىك سەرىگى جاقسىلىق باقىتجان ۇلى دا اسكەري قىزمەتشى, پولكوۆنيك. ۇلتتىق قورعانىس ۋنيۆەرسيتەتىندە تىلمەن قامتاماسىز ەتۋ كافەدراسى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ قىزمەت ىستەيدى. اسكەري قارۋ-جاراق جانە اسكەري تەحنيكا ماماندىعى بويىنشا فيلوسوفيا دوكتورى (PhD) دارەجەسى بار. ەكەۋى ايشا ەسىمدى ءبۇلدىرشىندى ءوسىرىپ وتىر. امانگۇل ۋنيۆەرسيتەتتە تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اسكەري عىلىمداردىڭ پروفەسسورى سايران مۇحامەدجانوۆادان ءبىلىم الدى.
– ول كىسى بىزگە «وتاندىق تاريح» پانىنەن ساباق بەرەتىن. بىردە ۇستازىمنىڭ سوعىس جىلدارى جاۋ باتىس قازاقستانعا دەيىن جەتكەن» دەپ ايتقانى ەلەڭ ەتكىزدى, – دەيدى كەيىپكەرىمىز. – بۇرىن جاۋ ەدىلدەن بەرى وتكەن جوق دەپ وقىتىپ كەلدى. ماعان سايران شايمەردەنقىزىمەن وسى تاقىرىپ تۋرالى سويلەسسەم دەگەن وي كەلدى.
ۇستازى الدىمەن امانگۇلگە كەزىندە كوپ زەرتتەۋشىنىڭ بۇل تاقىرىپقا جۇرەگى داۋالاي بەرمەگەنى تۋرالى ايتادى. كەڭەس وداعى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ تاريحىن وزىنە ىڭعايلى قىلىپ جازىپ قويعانىن جەتكىزگەن. ءبىزدىڭ تاريحشىلارعا رۇقسات ەتپەگەنىنە قىنجىلىس بىلدىرەدى. ءبىر كەزدەگى وزىمىزبەن وداقتاس بولعان ۋكراينا, بەلارۋس جەرىن جاۋ قالاي بومبىلاسا, ءبىزدىڭ جەرىمىزدى دە سولاي بومبىلاعان ەدى. تاريحتان ءوزىنىڭ لايىقتى ورنىن الا الماي كەلە جاتقان وقيعانىڭ ءبىرى وسى. ايتسە دە, امانگۇل ۇستازىنا وسى تاقىرىپتى زەرتتەپ كورمەك ويى بارىن جەتكىزەدى. «ايەل ادامسىڭ. كەدەرگىلەر دە كوپ. ماتەريالداردىڭ دەنى رەسەي ارحيۆتەرىندە ساقتالعان. دەگەنمەن بەتىڭنەن قاقپايمىن. دەگەنىڭە جەت!», دەپ باتاسىن بەرەدى. ءسويتىپ, 2019 جىلى جاس عالىمنىڭ «باتىس قازاقستان – ستالينگراد مايدانى كەزىندەگى مايداندىق تىل» تاقىرىبىنداعى زەرتتەۋى باستالادى. عالىمدى باتىس قازاقستاننىڭ مايداندىق تىل رەتىندە رەسمي مويىندالماۋى قىنجىلتادى. تاريحي دەرەكتەردە ستالينگراد شايقاسى كەزىندە ورال قالاسى مەن جانىبەك, سايقىن, شوڭعاي ەلدى مەكەندەرىنىڭ فاشيستەردىڭ بومبىلاۋىنا ۇشىراعانى, ولكەدە ديۆەرسانتتار توبى جۇمىس ىستەگەنى تۋرالى اقپارات مول. ول جايىندا امانگۇل مۇستافاقىزى: «1942 جىلى مامىرداعى قىزىل اسكەردىڭ حاركوۆ ماڭىنداعى ءساتسىز شابۋىلىنان كەيىن جاۋ كراسنودار ايماعىن, سولتۇستىك كاۆكازدىڭ ەداۋىر بولىگىن باسىپ العانى بەلگىلى. سول ارقىلى كاۆكاز مۇنايى بۇعاتتاپ, باكۋ مۇنايىنا قاۋىپ ءتوندىردى. بۇل گيتلەرلىك گەرمانيانىڭ ستراتەگيالىق نىسانداردى باسىپ الىپ, قىزىل ارميانى وتىن رەسۋرستارىنان اجىراتۋ ماقساتى بولاتىن», دەيدى.
1942 جىلعى مامىر-شىلدە ايلارىندا مايدان شەبى قازاقستاننىڭ باتىس وبلىستارىنا جاقىنداپ, ستالينگراد مايدانىنىڭ تىل بولىمدەرىن باتىس قازاقستان اۋماعىنا جاپپاي كوشىرۋ باستالدى. ەلىمىزدە ەۆاكوگوسپيتالداردىڭ سانى ارتتى. جالپى, باتىس قازاقستاندا گوسپيتال جۇيەسى 1941 جىلدىڭ كۇزىنەن باستاپ قالىپتاسىپ, ورالداعى بەس جانە گۋرەۆتەگى ءۇش گوسپيتالدان تۇردى. مايدان شەبى جاقىنداي تۇسكەندە ولاردىڭ سانى وتىزعا جەتكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك.
سونىمەن بىرگە باتىس وبلىستاردان اسكەرگە شاقىرىلۋشىلاردىڭ نەگىزگى بولىگى ستالينگراد مايدانىنا جىبەرىلدى. ال 1942 جىلى 17 شىلدەدە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ بارىسىن تۇبەگەيلى وزگەرتكەن ستالينگراد شايقاسى باستالعانى بەلگىلى. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, سول تۇستا باتىس قازاقستان اۋماعىنا قىزىل ارميانىڭ 120-دان استام اسكەري ءبولىمى ورنالاستىرىلىپتى. ولار تىلدىق-ماتەريالدىق قامتاماسىز ەتۋ بازالارى, اۆياتەحنيكالىق, ينجەنەرلىك, حيميالىق, سانيتارلىق, ۆەتەرينارلىق, ازىق-ت ۇلىك قويمالارى مەن تىلدىق باسقارۋ ورگاندارى ەكەن. بۇدان وزگە باتىس قازاقستان اۋماعى ارقىلى وتكەن ورال – ۋرباح – جانىبەك – سايقىن – شوڭعاي – جوعارعى باسكۇنشاق تەمىر جول جەلىسى ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە نىسان بولاتىن.
«1942 جىلى 23 تامىزدا دون, وڭتۇستىك-باتىس مايداندارىنىڭ اسكەرلەرىن قامتاماسىز ەتكەن پوۆورينو-يلوۆليا جانە ساراتوۆ-پەتروۆ ۆال جەلىلەرىندەگى توراپتىق تاراتۋ تەمىر جول ستانسالارى جويىلعاننان كەيىن, باتىس قازاقستان تارماعى ستالينگراد شايقاسىنىڭ بارلىق كەزەڭىندە ءۇش مايداندى بىردەي قامتاماسىز ەتەتىن جالعىز جەلىگە اينالىپ, قازاقستاندى, ورالدى, ءسىبىردى, قيىر شىعىستى, ورتا ازيانى مايدانمەن جالعاسا, گۋرەۆ مۇناي قۇبىرى ءۇش مايدانعا بىردەي مۇناي ونىمدەرىن جەتكىزىپ تۇردى», دەيدى اسكەري عالىم.
وسى كەزەڭدە باتىس قازاقستان اۋماعى قىسقا ۋاقىت ىشىندە ستراتەگيالىق تىلدان ستالينگراد باعىتىنداعى وڭتۇستىك-باتىس, ستالينگراد, دون مايداندارىنىڭ الدىڭعى تىلىنا اينالادى. ءتىپتى نەمىس اسكەري قولباسشىلىعى 1942 جىلى 1 قىركۇيەكتە ورال قالاسىنا شابۋىل جاساۋدى جوسپارلاعانى جايلى دەرەك بار. وسىعان بايلانىستى 1942 جىلى 12 تامىزدا باتىس قازاقستان جانە گۋرەۆ وبلىستارىندا اسكەري جاعداي ەنگىزىلگەن.
زەرتتەۋشى عالىم باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ جانىبەك, وردا, فۋرمانوۆ, كازتالوۆ اۋداندارى ستالينگراد اسكەري وكرۋگىنىڭ قۇرامىنا كىرگەنىن ايتادى. «مۇنى ستالينگراد مايدانى اسكەرلەرىنىڭ قولباسشىسى گەنەرال ا.ي.ەرەمەنكونىڭ كارتاسىندا جانىبەك ەلدى مەكەنى مايداننىڭ سوعىس قيمىلدارى تەاترىندا ماڭىزدى وبەكت رەتىندە بەلگىلەنگەنى ايقىندايدى», دەيدى ول.
تاقىرىپتى زەرتتەۋ بارىسىندا ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆتەن «وتچەتى پۆو» دەگەن بەلگىسى بار قۇجات قولىنا تيەدى. سايقىندا ورنالاسقان اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس بولىمشەسىنىڭ باياناتتارى ەكەن. وندا ءبىر كۇندە جاۋدىڭ قانشا ۇشاعىنىڭ ۇشىپ كەلگەنى, قانشا بومبى تاستاعانى تۋرالى باياندالعان. سونىڭ بىرىندە ءبىر كۇندە 70 بومبى تاستاعانى تۋرالى دا جازىلعان ەكەن. توپتىق اۋە شابۋىلدارىنا ءبىر ۋاقىتتا جاۋدىڭ 30-عا جۋىق ۇشاعى قاتىسىپ وتىرعان. ەگەر 1942 جىلعى شىلدەدە ۋرباح, جانىبەك, سايقىن, شوڭعاي, استراحان تەمىر جول جەلىسىنە 20 ۇشاق شابۋىل جاساپ, 32 بومبا تاستالسا, 1942 جىلعى قازان-قاراشا ايلارىندا جانىبەك, سايقىن, شوڭعاي ستانسالارى اۋدانىندا 761 ۇشاق تىركەلگەن. ونىڭ 41-ءى تۇنگى ۋاقىتتا ۇشقان. بۇل ورتا ەسەپپەن كۇن سايىن 25 ۇشاق دەگەن ءسوز. تىزە بەرسەك, اسكەري عالىمنىڭ سوعىس تاريحىنا قوسقان مۇنداي قۇندى دەرەكتەرى جەتىپ ارتىلادى. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – قاناتقاقتى جوباسىمەن «تىڭنان تۇرەن سالعان» امانگۇل مۇستافاقىزىنىڭ ولشەۋسىز ەڭبەگى جايلى جۇرتشىلىققا جەتكىزۋ. سول ارقىلى كەنجەلەۋ دامىعان وتاندىق اسكەري تاريحقا دەگەن قىزىعۋشىلىق تۋعىزۋ.
بۇگىندە پودپولكوۆنيك امانگۇل الدابەرگەنوۆانى ەكى ماسەلە تولعاندىرادى. ونىڭ ءبىرى اتالعان قالالار مەن ەلدى مەكەندەرگە سوعىسقا قاتىسقان دەگەن مارتەبە الىپ بەرۋ بولسا, ەكىنشى – وسى تاقىرىپتى جاناشىرلىقپەن جالعاستىراتىن شاكىرت تاربيەلەۋ. ماسەلەن, 2002 جىلى رەسەي گروزنىيعا «باتىر قالا» اتاعىن بەردى.
سونىمەن قاتار وسىدان بىرەر جىل بۇرىن قازاقستاننىڭ بىرقاتار قالاسىنا «ەڭبەك داڭقى» اتاعىن بەرۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرىلگەنى تاعى بار. امانگۇل دە «ستالينگراد شايقاسى كەزىندە سوعىس وتى شارپىعان ورال, اتىراۋ, اقتوبە قالالارى مەن سايقىن, جانىبەك, شوڭعاي ەلدى مەكەندەرىنىڭ سونداي قۇرمەتكە لايىق ەكەنى داۋسىز. ءۇش قالاعا «جاۋىنگەرلىك داڭق قالاسى», ءۇش ەلدى مەكەنگە «جاۋىنگەرلىك ايبىن» اتاعى بەرىلسە, تاريحي ادىلدىك بولار ەدى» دەيدى. نەسى بار, تاباندىلىقتىڭ جەمىسىن كورگەن جىگەرلى قىزدىڭ ماقساتىنا جەتۋىنە ءبىز دە تىلەكشىمىز.
مۇحاربەك ماحامبەت,
اسكەري جۋرناليست
