«زاڭ ورىندالۋى ءتيىس»

نۇرجان قاراباەۆ, تالدىقورعان مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق اكىمشىلىك سوتىنىڭ توراعاسى: ەلباسى ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا: «كولىكتى ءسپيرتتى ىشىمدىك ءىشىپ الىپ جۇرگىزگەندەردى قىلمىسكەر دەپ ايتۋعا نەگىز بار. وعان قاتىستى زاڭدا كورسەتىلگەن ەڭ قاتاڭ جازانى قولدانۋىمىز كەرەك» دەپ ناقتىلاعانى ءمالىم. ەندى, مىنە, مەملەكەت باسشىسى 2014 جىلعى 17 ساۋىردە جول قوزعالىسى سالاسىنداعى قۇقىقتىق نورمالاردى شوعىرلاندىراتىن «جول قوزعالىسى تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە جول قوزعالىسى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدارعا قول قويىپ, ول كۇشىنە ەندى. سوعان وراي ءبىز تالدىقورعان مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق اكىمشىلىك سوتىنىڭ توراعاسى نۇرجان قاراباەۆقا جولىعىپ, بىرقاتار سۇراقتار قويعان ەدىك. – جاڭا زاڭداعى قانداي باپتار مەن تارماقتار كۇشەيتىلە ءتۇستى دەپ ايتا الاسىز؟ – قازاقستان رەسپۋب­ليكا­سىنىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنىڭ 467-بابىنىڭ 1- تارماعى بويىنشا جۇرگىزۋشىنىڭ كولىك قۇرالىن الكوگولدى, ەسىرت­كىلىك جانە ۋىتقۇمارلىق ماسايۋ كۇيىندە باسقارۋى, سول سياقتى وزگە ماس ادامنىڭ باسقارۋىنا بەرۋ ءۇش جىل مەرزىمگە, ال اۆاريالىق جاعداي تۋعىزۋعا اكەپ سوققان ناق سول ارەكەتتەر ءتورت جىل مەرزىمگە كولىك قۇرالىن باسقارۋ قۇقىعىنان ايىرۋعا اكەپ سوعادى. زاڭ تالابى وسى جانە باسقا باپتار مەن تارماقتاردا كۇشەيتىلدى. – وسى زاڭ بويىنشا جاياۋ جۇرگىن­شىلەرگە ارنالعان «اكىم­شىلىك قاماۋ» دەگەن دە بار ەمەس پە؟ – ءيا, ەندى بۇرىنعىداي ەمەس, جاياۋ جۇرگىنشىلەرگە دە جول قوزعالىسى ەرەجەسىن قاتاڭ ساقتاعان دۇرىس. سەبەبى, ولار قايتا-قايتا جول ءتارتىبىن بۇزا بەرەتىن بولسا, 3 تاۋلىككە قاماۋعا الىنادى. كەي جاعدايلاردا جول ەرەجەسىن ساقتاماعانى ءۇشىن 15 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش كولەمىندە ايىپپۇل تولەيدى. سول سياقتى بىرەۋ بۇرىن ءسپيرتتى ىشىمدىك ءىشىپ كولىك جۇرگىزگەنى ءۇشىن كۋالىگىنەن ايىرىلىپ, بىراق سوعان قاراماستان كولىك جۇرگىزسە, بىردەن 10 تاۋلىككە قاماۋعا الىنادى. قايتا ۇستالسا, 15 تاۋلىككە قامالادى. – ءسپيرتتى ىشىمدىك ءىشىپ كولىك جۇرگىزەتىندەرگە وزگە ەلدەر قان­داي جازا قولدانادى؟ – سالىستىرار بولساق, ۇلى­بريتانيادا 1967 جىلدان جۇرگىزۋ­شىلەردىڭ قانىنداعى الكوگولدى انىقتاۋعا زاڭ قابىلدانىپ, سول ارقىلى ىشكەن ادامعا بەرىلەتىن ەڭ جوعارى ايىپپۇل مولشەرىنىڭ قۇنى – 7200 ەۆروعا جەتىپ وتىر. ال امەريكادا ءسپيرتتى ىشىمدىكتەرگە اۋەس ادامدار التى ايدان ءبىر جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرىلىپ, ۇزاق ۋاقىت بويى جۇرگىزۋشى كۋالىگىنەن ايىرىلۋى مۇمكىن. جۇرگىزۋشىگە جول اپاتىنا ۇشىراماسا دا, العاش رەت ءىشىپ الىپ ۇستالاتىن بولسا, 300 دوللار كولەمىندە ايىپپۇل سالىنىپ, جارتى جىل كولىك جۇرگىزۋ قۇقىعىنان ايىرىلادى. دەگەنمەن, پوليتسەي جۇرگىزۋشىنى تەك جول ەرەجەسىن بۇزعاندا عانا توقتاتا الادى. ەگەر ول ەكىنشى رەت ۇستالاتىن بولسا, ايىپپۇل 5 مىڭ دوللارعا, ال ءۇشىنشى رەت ۇستالسا, 10 مىڭ دوللارعا دەيىن جوعارىلاپ كەتۋى مۇمكىن. جۇرگىزۋشى ادام ءولىمىنىڭ سەبەپكەرى بولعان جاعدايدا, 10 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلادى. قىتاي ەلىندە جازا ءتىپتى قاتال. ءبىر جۇرگىزۋشى ادام ولىمىنە اپاراتىن اپاتقا سوقتىرعانى ءۇشىن ءولىم جازاسىنا كەسىلەدى. كولىك يەسى جاي عانا ءىشىپ الىپ ۇستالاتىن بولسا دا 6 اي مەرزىم تۇرمەدە وتىرۋى مۇمكىن. ال بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىندە كوپتەگەن يسلام ەلدەرى سياقتى ءىشىپ الىپ, كولىك ايدايتىندارعا جازا قولدانبايدى. وندا الكوگولدى قولدانعانىنىڭ ءوزى جازا بولىپ سانالادى, ياعني يسلام ءدىنى بويىنشا ادام ادامدى جازالاۋعا قۇقىعى جوق. – وركەنيەتكە ۇمتىلىپ, ناقتى قادام جاساپ وتىرعان ەلىمىزدە, ونىڭ ىشىندە الماتى وبلىسىندا ادام جانە ادام ءومىرى ءۇشىن سوت جۇيەسىندە نە اتقارىلۋدا؟ – ەلباسى الدىمىزعا قويىپ وتىرعان تالاپقا ساي زاڭناما شەڭبەرىندەگى جۇمىس كۇشەيتىلدى. ناقتىلاي تۇسسەم, جول قوزعا­لىسىنا قاتىسۋشىلاردىڭ نەگىزىنەن قازا تاۋىپ جانە زارداپ شەگۋ فاكتىلەرى بويىنشا بيىلعى جىلدىڭ ءساۋىر ايىنان باستاپ قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ 8 قۇرامى بويىنشا ايىپپۇل سانكتسيالارى ءوستى. اۆتوكولىكتەردى ماس كۇيىندە جۇرگىزگەندىگى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك كۇشەيتىلدى. جول جىلدامدىعىن اسىرعاندىعى, قيىلىستار نەمەسە جولدى كەسىپ ءوتۋ بولىگىندە ءجۇرۋ ەرەجەسىن بۇزعاندىعى, اۆتوكولىكتىڭ جولدىڭ ءجۇرۋ بولىگىندە, قارسى باعىت نەمەسە باسىپ وزۋ, توقتاۋ نەمەسە كولىك تۇراعىندا جول ءجۇرۋ ەرەجەلەرىنە ساي ەمەس تۇرعاندىعى ءۇشىن, سونداي-اق كولىك جۇرگىزۋ كەزىندە تەلەفون نەمەسە راديوستانسانى پايدالانعانى ءۇشىن ايىپپۇل سوماسى ءوستى. سونداي-اق جولدىڭ قارسى باعىتىنا شىعىپ كەتكەندىگى, پوليتسيا قىزمەتكەرىنىڭ اۆتوكولىكتى توقتاتۋ جونىندەگى زاڭدى تالابىن ورىنداماعانى ءۇشىن جۇرگىزۋشى  كۋالىگىنەن ايىرۋ ەنگىزىلدى. 2014 جىلدىڭ قاڭتار ايىنان بەرى سوتقا اقبتك 27 تاراۋى بويىنشا – 468 اكىمشىلىك ءىس تىركەلىپ, سوتتىڭ قاۋلىسىمەن 250 قۇقىق بۇزۋشى كولىك باسقارۋ قۇقىعىنان ايىرىلسا, 44 ءىس بويىنشا اكىمشىلىك قاماۋ جازاسى قولدانىلدى. وكىنىشكە قاراي, سوتتىڭ قاۋ­لىسىمەن كولىك باسقارۋ قۇقىعىنان ايىرۋ جازاسى تاعايىندالىپ, اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلىپ جاتسا دا, كەيبىر قۇقىق بۇزۋشىلار كولىكتى ماس كۇيىندە جۇرگىزىپ, ادام­داردىڭ ومىرىنە قاۋىپ توندىرۋدە. تۇنگى مەزگىلدە ورىن الىپ جاتقان جول-كولىك وقيعالارىنىڭ كوپشىلىگىنە جاستاردىڭ سەبەپكەر بولىپ جاتقا­نىن ەسكەرىپ, جۇرگىزۋشىلەردىڭ جاس ەرەك­شەلىكتەرىنە بايلانىستى تۇنگى مەزگىلدە كولىك باسقارۋىنا شەكتەۋ قويىلسا دۇرىس بولار ەدى. جانە ونى قورشاعان ورتاعا زيانىن تيگىزبەيتىندەي ەتىپ پايدالانۋ – ءار جۇرگىزۋشىنىڭ مىندەتى. جول قوزعالىسىنا قاتىسۋشىلار ماسەلەسى تەك ءبىزدىڭ ەلىمىزدە عانا ەمەس, الەم بويىنشا كۇن تارتىبىندە تۇرعانى بەلگىلى. تۇيىندەپ ايتقاندا, وڭىردە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتىق مادەنيەتىن دامىتۋ ارقىلى زاڭناما تالابىن تو­لىق ءارى وزگەلەرگە ۇلگى تۇتارلىقتاي ەتىپ ورىنداۋعا قول جەتكىزۋگە بولادى. اڭگىمەلەسكەن نۇربول الدىباەۆ, «ەگەمەن قازاقستان». الماتى وبلىسى.