– جالپى, بەينەلەۋ ونەرىندە شەت-شەكارا جوق. بۇل سالا وتكەن عاسىردا جاقسى دامىدى, ال قازىر شە؟ الەمدى جايلاعان پاندەميا اسەر ەتتى مە؟
بايتۇرسىن ومىربەكوۆ:
– ونەر قوعامدىق سانانىڭ ءبىر كورىنىسى دەسەك, ونى كوممۋنيستىك يدەولوگيا اتتاي قالاپ, ءوز ەركىنشە پايدالاندى. كەزىندە سۋرەتشىلەر تسەنزۋرا قىسىمىن كورگەنى بولماسا ماتەريالدىق يگىلىككە كەنەلگەنى راس. سوندىقتان عوي, ءالى كۇنگە كەيبىر سۋرەتشىلەر «وداقتان تاپسىرىس نەگە جوق, قارجى قايدا كەتتى» دەپ بايبالام سالاتىنى بار. ءبىر قىزىعى, وسى كۇندە ناعىز شىعارماشىلىقپەن اينالىسىپ, ءوز ويىڭ مەن قيالىڭدى ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك وتە كوپ. سولاي ىستەپ جۇرگەن سۋرەتشىلەردىڭ دە ارامىزدا جوق ەمەس. ءيا, ءومىر سۇرۋگە قاراجات كەرەك. ونى قايدان الامىز؟ مىنە, ماسەلە وسىدان باستالادى. ءبىزدىڭ مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى «التىن ادامدى» 32 جىل بويى شەتەلگە تانىستىرامىز دەپ قاراجاتتى شاشا بەرگەنشە, تالانتتى 32 سۋرەتشىنىڭ كوزى مايىن تاۋىسىپ, بۇكىل زەردەسىن جۇمساعان تۋىندىلارىن ۆەنەتسياداعى بيەنالعا اپارسا, ولاردىڭ سۋرەتتەرىنە سول جاقتا كوزى قاراقتى جۇرتشىلىقتىڭ نازارى اۋىپ, ءتىپتى پەيىلى ءتۇسىپ, ساتىپ الماسىنا كىم كەپىل؟ سودان تۇسكەن قارجىنىڭ جارتىسىن سۋرەتشىگە, قالعانىن بيۋدجەتكە بەرسە, قانەكي.
بۇگىنگى بەينەلەۋ ونەرىندە الەۋمەتتىك پروبلەما, قوعام جانە ادامي قۇندىلىقتار تاقىرىبى ەشكىمدى مازالامايتىن سياقتى. سۋرەتشى ەلمەن, قوعاممەن قويان-قولتىق ارالاسادى. ەلدىڭ ءسوزىن سويلەپ, ورتادا جۇرمەسەڭ, سۋرەتكەرلىگىڭ كىمگە كەرەك؟! بىزدە ونداي سۋرەتشىلەر بولدى عوي: ەركىن مەرگەنوۆ, توقبولات توعىسباەۆ, ساليحيتدين ايتباەۆ, دۋلات اليەۆ, ماعاۋيا امانجولوۆ, ماقۇم كيسامەدينوۆ, ت.س.س.
حاميت فايزۋللين:
– ءيا, وتكەن عاسىردا, كسرو كەزىندە ادەبيەت, سۋرەت, مۋزىكا, بالەت, وپەرا سياقتى ونەر تۇرلەرى جاقسى دامىدى. مادەنيەتكە, ونەرگە جاقسى كوڭىل ءبولىندى. ۇكىمەت تاراپىنان ونەر ادامدارىن پاتەرمەن, شەبەرحانامەن, جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىپ وتىردى. الاڭسىز ەڭبەك ەتۋىنە جاعداي جاساپ بەردى. مادەنيەت سارايلارىندا, پيونەر ۇيلەرىندە ۇيىرمەلەر جۇمىس ىستەدى. ەگەمەندىك العان سوڭ قازاقستان سۋرەتشىلەر وداعى جاي عانا كوپتەگەن قوعامدىق ۇيىمنىڭ ءبىرى بولىپ قالدى. مۋزەيلەر سۋرەتشىنىڭ ءساتتى شىققان تۋىندىلارىن ساتىپ الۋعا قاۋقارسىز. ۇكىمەتتىڭ بەينەلەۋ ونەرىنە دەگەن كوزقاراسى سالقىن. ەسەسىنە مۋزىكالىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋ باسىم. مادەنيەتى جوعارى مەملەكەتتەردە بەينەلەۋ ونەرىنە ەرەكشە كوڭىل بولىنگەن. ادام بالاسىنىڭ جاراتىلىسىنان بەرى سالعان سۋرەتتەرى مەن جاساعان مۇسىندىك تۋىندىلارى الەمدىك مۋزەيلەردىڭ التىن قورىندا. باعا جەتپەس جاۋھارلار.
الەمدى جايلاعان پاندەميا كەزىندە ناعىز شىعارماشىلىق ادامدارى بەكەر قاراپ وتىرعان جوق, كەرىسىنشە ەسەلەي ەڭبەك ەتۋگە تىرىستى. سۋرەتشىلەر ونلاين كورمەلەرگە قاتىستى. الەۋمەتتىك جەلىلەردە ءوز تۋىندىلارىن كورسەتىپ, چەلەندج جاساپ, ءبىر-ءبىرىن اتسالىسۋعا شاقىرىپ, جارىسا ەڭبەك ەتتى. الەمدىك دەڭگەيدە دە وسى ءۇردىس پايدا بولدى. پاندەميا كەزىندەگى ءوز شىعارماشىلىعىما كەلەر بولساق, ۋكرايناداعى حالىقارالىق پەيزاجيستەر كورمەسىنە قاتىسىپ, لاۋرەات اتاندىم. ول كورمە ۇلى سۋرەتشى ا.ي.كۋيندجيدىڭ 180 جىلدىعىنا ارنالعان بولاتىن. مۇنداي كورمە بەس جىلدا ءبىر رەت قانا وتەدى. ونەردە ۇلت جوق دەگەن وسى دا.
بەيبىت اسەمقۇل:
– پاندەميادان كەيىن ءبىزدىڭ سالاعا قاتتى وزگەرىس كەلدى دەپ ايتا المايمىن. ونەر سالاسى ءاردايىم وزگەرىسكە ۇشىراپ وتىرادى, بۇل – تابيعي قۇبىلىس. وسىعان دەيىن دە الەمدىك دەڭگەيدە بولىپ جاتقان كورمەلەر, ىزدەنىستەر ەشقاشان توقتاعان ەمەس. كوپ جاعدايدا كەسكىندەمە ءولدى دەپ ايتىپ ءجۇردى, بىراق بۇل مۇمكىن ەمەس.
الايدا قولداعى ماتەريالدى قولدانۋ مەن پايدالانۋ ءادىسى وزگەرىسكە ۇشىراپ جاتىر. ادامزات قوعامى دامىعان سايىن ءبارى وزگەرىسكە ۇشىراپ وتىرادى. قالاي دەگەنمەن دە, پاندەميا بەلگىلى دەڭگەيدە اسەر ەتكەن شىعار. بۇل جاعداي جالپى ءبىزدىڭ سۋرەتشىلەرگە دە جاڭا ءبىر ءۇردىس اكەلگەن بولار. ءتىپتى كەيبىرەۋلەردى ونەر ولكەسىنەن كەتۋگە يتەرمەلەگەن دە شىعار.
مالىك وسكەنباەۆ:
– بەينەلەۋ ونەرى دۇنيە ءجۇزى تاريحىندا ءارتۇرلى قيلى كەزەڭدەردەن ءوتتى. سوناۋ ەجەلگى مىسىر ونەرى, ەجەلگى گرەك ونەرى, ەجەلگى ساق ونەرى, دۇركىرەگەن تۇركى ونەرى, ەۋروپاداعى قايتا ورلەۋ كەزەڭى, ورتا عاسىر ونەرى, يمپرەسسيونيزم, تاعىسىن-تاعى بولىپ وسىلاي جالعاسا بەرەدى. باياعى زاماننان بەينەلەۋ ونەرىندەگى ءتۇرلى باعىتتار, ياعني «يزمدەر» تۋرالى كوپتەگەن پىكىرتالاس تولاستاماي ءالى كۇنگە دەيىن كەلە جاتىر. بۇل زاڭدى قۇبىلىس, سولاي بولادى دا! اسىرەسە قازىرگى كەزدە ينتەرنەت, عىلىم مەن تەحنيكا دامىعان ءبىزدىڭ زامانىمىزدا كومپيۋتەر سۋرەتشىنى بىرتىندەپ ىعىستىرا باستادى دەسەك بولادى. ءيا, كومپيۋتەر سۋرەتشىنىڭ جۇمىسىن ءبىراز جەڭىلدەتكەن شىعار. ءبىر قاراعاندا سۋرەتشىنىڭ ىستەگەنىن كومپيۋتەرلىك باعدارلامالاردىڭ كومەگىمەن ىستەيتىندەي كورىنەدى. بىراق ولاي ەمەس!
كەزىندە ءبىر امەريكالىق سۋرەتشى كورمەگە بارادى, ول يتاليالىق ءمۇسىنشى دجاكوما مانتسۋدىڭ «ورىندىقتا وتىرعان ايەل» دەگەن كارتينانىڭ قاسىندا ءيىن تىرەسىپ تۇرعان حالىقتى كورىپ, مەن دە بۇلاي جاساي الامىن دەپ, تۋرا سونداي ەتىپ قىزبەن ۇستەلدىڭ قالىبىن گيپستەن قۇيىپ الىپ, قولاعا اۋدارادى دا كورمەگە قويادى. بىراق ونىڭ سول سۋرەتىنىڭ الدىندا حالىق جينالمايدى. نەگە؟ ويتكەنى ول جانسىز, قۇر انشەيىن جەل ۇرلەگەن مۇسىندەي بولىپ تۇردى. ول جەردە سۋرەتشى-ءمۇسىنشى ساۋساقتارىنىڭ ەنەرگەتيكاسى, ىشكى سەزىمى, جان دۇنيەسى بەرىلمەدى, ال مانتسۋدا ساۋساقتارىنىڭ ىزدەرى, قيمىل-قوزعالىسى, ەنەرگياسى ءاربىر فورمادا سەزىلىپ تۇردى. سول سياقتى كومپيۋتەردە ىستەلگەن جۇمىس تا سۋرەتشىنىڭ ىشكى جان دۇنيەسى مەن ەنەرگەتيكاسىن تولىق بەرە المايدى, ول قۇر قۇرعاق شتريحتا بولىپ قالا بەرەدى. ال پاندەمياعا كەلەتىن بولساق, ارينە, ول اسەر ەتتى. اسىرەسە وقۋ ۇدەرىسىندە كوپتەگەن وقۋشى فوتوگرافيامەن جۇمىس ىستەپ, سۋرەت سالۋعا ۇيرەنىپ العان. پاندەميا بىتكەننەن كەيىن ولاردى سول داعدىسىنان قايتارۋ قيىنعا ءتۇستى, كەيبىرەۋلەرى سول داعدىسىنان ءالى قايتا الماي ءجۇر. ويتكەنى ولار وتىرعان كۇيىنە قاراپ سۋرەت سالۋدىڭ ورنىنا, ونى تەلەفونعا ءتۇسىرىپ الىپ, سول فوتودان سۋرەت سالىپ وتىرادى. ال بۇل دۇرىس ەمەس. ويتكەنى ول ناتۋراعا قاراپ ويلانىپ, ونى اناتوميالىق, كونسترۋكتيۆتىك, پلاستيكالىق جاعىنان جان-جاقتى زەرتتەپ-زەردەلەپ, تالداۋ ارقىلى سۋرەت سالۋدىڭ ورنىنا, پاسسيۆتىك كوشىرمەشىگە اينالادى دەگەن ءسوز. پاندەميانىڭ وسىنداي كەرى اسەرلەرى بولدى. جالپى, شىعارماشىلىق وقۋ ورىندارىنا قاشىقتان وقۋ ءتيىمسىز.
اڭساعان مۇستافا:
– سۋرەت ونەرى ۇنەمى دامىپ كەلە جاتىر. ونىڭ تابيعاتىن, ەرەكشەلىگىن باسقالارعا كورسەتۋگە ءتىل ءبىلۋدىڭ دە كەرەگى شامالى ەكەن. ادامدار بارلىق ەلدە بىردەي ەكەنىنە ابدەن كوزىم جەتتى. بۇرىن شەتەلدىكتەر بىزدەن ارتىعىراق, اقىلدىراق, ادەمىرەك, جۇمىستارى جاقسىراق كورىنەتىن. سوڭعى كەزدە, شەتەلدەردە 35-40 كورمەگە قاتىسقان سوڭ تۇسىنگەنىم, ادامدار قاي جەردە بولسىن بىردەي. پروبلەمالارى بىردەي, ارماندارى دا بىردەي, قورقىنىشى مەن ماقساتتارى دا تۋرا سونداي ەكەن. شەتەلدەردەگى ارىپتەستەرىمىز دە ءبىزدىڭ تۋىندىلارىمىزعا قىزىعا قاراپ, بىزدەن دە جاڭا بىردەمە ۇيرەنگىسى كەلەدى ەكەن. اشىق-جارقىن جاقسى ادامدار.
پاندەميا كەزىندە سۋرەتشىلەر دە ۇيدە قامالدى, ولار قاراپ وتىرماي, ۆيرتۋالدى كورمەلەر ۇيىمداستىردى. گالەرەيالار ونلاين كورمەگە بيلەت ساتىپ, سۋرەتتەرىن ونلاين ساتىپ كۇندەرىن كورە بەردى. شەتەلدەردەگى كورمەلەرگە قاتىسقانىمدا, ولار مەنىڭ تۋىندىلارىمدى پلاستيك-ارت دەپ اتادى. بۇل قالاي دەگەنىمدە, قازىر ءبىز پلاستيك زامانىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز, كيىمىمىز – سينتەتيكا, جەيتىنىمىز – سينتەتيكا, پايدالاناتىن ىدىس – پلاستيك, ونەرىمىز دە پلاستيك دەپ ءتۇسىندىردى.
– قازاق سۋرەتشىلەرى تۋىندىلارىنىڭ كوبى تابيعات كورىنىستەرى, پورترەت, اۋىل ءومىرى بولىپ كەتە بەرەدى. قازىرگى قىلقالام شەبەرلەرىنە نە جەتىسپەيدى؟
مالىك وسكەنباەۆ: – سۋرەتشىلەر ءارتۇرلى جانردا جۇمىس ىستەيدى. ءبىرى پەيزاجيست, ءبىرى جانسىز ناتيۋرمورت سالسا, ءبىرى پورترەتيست, انيماليست, باتاليست دەگەندەي جالعاسا بەرەدى. جالپى, سۋرەتشىلىك ىشكى ينتۋيتسيا, ياعني سەزىمتالدىقپەن عانا شەكتەلمەيدى. سۋرەتشى ءوز ءىسىنىڭ حاس شەبەرى بولۋ ءۇشىن اللا تاعالانىڭ بەرگەن تالانتىمەن قوسا بىرقاتار بىلىممەن قارۋلانۋى كەرەك. ول جوعارىدا ايتىپ كەتكەن سۋرەتشىگە وتە قاجەتتى پاندەر, مىسالى: پەرسپەكتيۆا, پلاستيكالىق اناتوميا, كومپوزيتسيا, ءتۇستانۋ, ت.ب. بۇلاردى ءبىلۋ نەمەسە بىلمەۋ سۋرەتشىنىڭ جۇمىس ىستەۋ اۋقىمىن شەكتەيدى نەمەسە كەڭىتە تۇسەدى. مىسالى, پلاستيكالىق اناتوميانى بىلمەيتىن سۋرەتشى سوعىس جانرىنداعى دۇنيەلەرگە نەمەسە كوپ فيگۋرالى تاقىرىپتارعا بارا المايدى. ويتكەنى ول جەردە ادامنىڭ پلاستيكاسىن, اناتومياسىن ءبىلۋ كەرەك, ايتپەسە, ساۋاتسىز, قيسىنسىز, ءالسىز پروپورتسياسى تابىلماعان, ۇسقىنسىز فيگۋرالار ورىن الادى. بۇل دەگەن جۇمىستىڭ ەستەتيكالىق كوركەمدىك قۇندىلىعىن جوعالتادى دەگەن ءسوز. سوندىقتان قىلقالام شەبەرى بولۋ ءۇشىن تەوريالىق جانە پراكتيكالىق ءبىلىم بولۋ كەرەك! سۋرەتشىلىكتە ءبىر پايىز تالانت بولسا, قالعان توقسان توعىز پايىزى ءبىلىم مەن ەڭبەك بولۋعا ءتيىس, ونسىز قىلقالام شەبەرى بولۋ مۇمكىن ەمەس.
اڭساعان مۇستافا: – ءبىزدىڭ ەلدىڭ سۋرەتشىلەرى نە سالىپ جاتقانىن, وكىنىشكە قاراي, ونشا جاقسى بىلمەيمىن. پاپام جازۋشى, مامام, جولداسىم جۋرناليست بولعان سوڭ ارالاساتىن ورتام دا كىلەڭ قالامگەرلەر, وتە جاقسى ادامدار. ءوزىم پورترەت, تابيعاتتى سالىپ وتىرۋعا شىدامىم جەتپەيدى, باياعىدا ساباق ۇستىندە سالعىزعان كەزدە دە ىشىمدە ءبىر قارسىلىق بولاتىن, فوتواپپارات بار عوي, نەگە ءبىر سەكۋندتا سىرت ەتكىزۋگە بولاتىن نارسەگە قىرىق ساعات تاپجىلماي وتىرۋىمىز كەرەك دەگەن سياقتى سۇراقتار قوياتىنمىن. بىراق ونىڭ ءبارى سول كەزدە سۋرەت سالىپ ۇيرەنۋ ءۇشىن كەرەك بولعان بولار. مۋزەيلەرگە دە كوپ بارا بەرمەيمىن. ءىشتى پىستىراتىن جەر سياقتى. جان جوق. ءوزىم دە كورمە جاساعاندا ادامدار كوپ جۇرەتىن جەرگە قويعىم كەلدى. ستۋدەنتتەردىڭ اراسىنا بارىپ كورمە جاساپ, ودان كەيىن الماتىنىڭ مەتروسى, «اتىراۋ» ساۋدا ورتالىعى دەگەن سياقتى جەرلەردى تاڭدايمىن. قازىر كورمە ۇيىمداستىرۋشىلار تۋىندىلارىمدى الىپ كەتىپ, كورمەگە قاتىستىرىپ جاتىر. ءوزىم بارىپ جۇرگەن جوقپىن, سۋرەتتەردى كورسە بولدى عوي. وتكەن جىلى كورەيانىڭ سۋرەتشىلەر وداعى, بيىل يراننىڭ سۋرەتشىلەر وداعى ۇسىنىس جاساپ, تۋىندىلارىمدى قابىلداپ الدى. ول ەلدەردە سۋرەتشىلەر وداعى ءوتىپ جاتقان كورمەلەرگە بارىپ, تالقىلاپ, ۇناتقان سۋرەتشىلەردى شاقىرىپ قاتارىنا قوسادى ەكەن. ءبىزدىڭ ەلدە 30-40 كورمەم ءوتتى, بىردە-بىرەۋىنە سۋرەتشىلەر وداعى قاتىسپادى. ولاردىڭ نە ىستەپ, نە قويىپ جۇرگەندەرىن بىلمەيمىن.
حاميت فايزۋللين: – قازاق بەينەلەۋ ونەرىن ءسوز ەتسەك, وسى سالادا ەڭبەك ەتكەن مايتالمان كلاسسيكتەرىمىزدى, ولاردىڭ قازاق بەينەلەۋ ونەرىنىڭ جاۋھارلارى, دۇنيە جۇزىنە ايگىلى تۋىندىلارىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. ءابىلحان قاستەەۆتىڭ «تۇركسىب», «مەدەۋ مۇز ايدىنى», «قاپشاعاي سۋ قويماسى», اۋباكىر ىسمايلوۆتىڭ ء«حانتاڭىرى جايلاۋى», «كارتوعاي», ايشا عالىمباەۆانىڭ «قازاقستان ءانى», سابىر مامبەەۆتىڭ «تاۋدا», «كوكتەم», قاناپيا تەلجانوۆتىڭ «جامال», «كوكپار», مولداحمەت كەنباەۆتىڭ «اساۋعا قۇرىق سالۋ», «شوپان ءانى», ءالي ءجۇسىپوۆتىڭ «باقىت», «العاشقى وقۋ», گۇلفايرۋز ىسمايلوۆا, ساحي رومانوۆ, ۇكى اجيەۆ, جاناتاي شاردەنوۆ, ساليحيتدين ايتباەۆ, شايماردان ساريەۆ, ابدراشيت سىدىحانوۆ, توقبولات توعىسباەۆ ەڭبەكتەرىن ايتپاي كەتۋ مۇمكىن ەمەس. ۇلى قازاق دالاسىنىڭ تەڭدەسى جوق اسەم تابيعاتىن ءوز شىعارماسىنا ارقاۋ ەتۋ قازاقستان سۋرەتشىلەرىنە ءتان زاڭدىلىق دەر ەدىم. قازىرگى زامان سۋرەتشىلەرىنىڭ تىنىسى كەڭەيدى. ەل, جەر قورعانى بولعان باتىر بابالارىمىزدىڭ, ۇلى بيلەرىمىزدىڭ بەينەلەرىن سومدادى. تاريحي شايقاستار تۋرالى كەڭ كولەمدى پولوتنولار جازىلدى. ال بۇگىنگى سۋرەتشىلەرگە نە جەتىسپەيدى دەسەڭىز, وسى جازىلىپ جاتقان جۇمىستاردى الۋشى جەتىسپەيدى. مەتسەناتتار جوقتىڭ قاسى. ورىس بەينەلەۋ ونەرىنىڭ قامىن ويلاپ, سۋرەتشىلەردىڭ تۋىندىلارىن ءوز قارجىسىنا ساتىپ الىپ, الەمگە ايگىلى ترەتياكوۆ گالەرەياسىن جيناقتاۋشى پاۆەل ترەتياكوۆ, ساۆۆا مامونتوۆ سياقتى ونەر سۇيگىش پاتريوت, مەتسەنات ازاماتتار ساۋساقپەن سانارلىق. سۋرەتشىلەرگە شەبەرحانا, جۇمىستارىن كورسەتەتىن كورمە زالدارى جەتىسپەيدى.
بەيبىت اسەمقۇل: – بەينەلەۋ ونەرىن ناسيحاتتاۋعا قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقانىما ون ەكى جىلداي بولدى. مەن داستۇردەن تىس ادەتتە بالالارعا, بالدىرعاندارعا قوسىمشا ماعلۇمات بەرىپ وتىرامىن. الەمدە نە بولىپ جاتىر, جالپى بەينەلەۋ ونەرىندە قانداي جاڭالىقتار بار دەگەن سياقتى. سوسىن ولار ونى ءداستۇرلى بەينەلەۋ ونەرىمەن سالىستىرا الادى. جاڭاعى ونەرتانۋشىلار ءداستۇرلى بەينەلەۋ ونەرى تۋرالى ساباق بەرەتىن بولسا, مەن قوسىمشا وزىمە ۇنايتىن, ءوزىم دۇرىس كورەتىن مۇمكىندىكتەردى كورسەتۋگە تىرىسامىن. ويتكەنى وقۋشىلار قازىر نەنىڭ جاقسى, نەنىڭ ناشار ەكەنىن اجىراتا المايدى. بۇعان ءبىر مىسال, كوبىندە بالالار ءبىلىمى ازداۋ, بىراق حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىعاتىن, ساپاسىز سۋرەتتەردى ۇناتادى. ولار ماعان سونداي جۇمىستاردى كورسەتكەندە, مەن ولارعا بىردەن ءتۇسىندىرىپ, قانداي سۋرەتشىلەردىڭ تۋىندىلارىنا كوڭىل ءبولۋ كەرەك ەكەنىن ايتىپ بەرەمىن. ءسويتىپ, وسى سالاعا مەن ۇستازدىق ۇلەسىمدى قوسىپ جاتىرمىن. مەنىڭ شاكىرتتەرىمنىڭ ءوزى قازىر وزگەلەرگە ساباق بەرىپ ءجۇر. ونىڭ ءبارى تۇبەگەيلى ماعان قاتىستى دەپ ەسەپتەيمىن. بىلايشا ايتقاندا, ولار ماعان قاراپ بوي
تۇزەيدى.
– ءار ونەردىڭ ماقساتى – ونى ۇرپاققا ناسيحاتتاۋ, اماناتتاۋ. وزدەرىڭىز وسى ۇردىستە قالاي ەڭبەك ەتىپ جۇرسىزدەر؟ قازاق سۋرەت ونەرىنىڭ بولاشاعىن قالاي ەلەستەتەسىزدەر؟
حاميت فايزۋللين: – بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەلەرى شىعارماشىلىق ىزدەنىستەرىن جالعاستىرۋدا. ونى جىلىنا ءبىر رەت بولاتىن وداقتىڭ رەسپۋبليكا كولەمىندە وتەتىن جىلدىق ەسەپ بەرۋ كورمەسىنەن كورۋگە بولادى. 2021 جىلى «Social Development Center» قوعامدىق قورىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن « ۇلى تاۋلار شىڭدارى» اتتى رەسپۋبليكالىق كورمە ءا.قاستەەۆ اتىنداعى كورمە زالىندا ءوتتى. وندا قويىلعان جۇمىستاردىڭ كاتالوگ كىتاپشاسى باسىلىپ شىقتى. 2022 جىلى قازان ايىندا مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىمەن بىرلەسە وتىرىپ «Social Development Center» قورىنىڭ (قوردىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى بەيبىت تۇراباەۆ) ۇيىمداستىرۋىمەن شىمبۇلاقتا 35 سۋرەتشى قاتىسقان التى كۇندىك پلەنەر بولىپ ءوتتى. سوڭىنان ورتالىق مەملەكەتتىك مۋزەيدە كورمە وتكىزىلىپ, كاتالوگ جارىق كوردى. پلەنەرگە قاتىسۋشى بەس سۋرەتشى اعا بۋىننان بولسا, قالعان وتىزى – جاس سۋرەتشىلەر. بۇنىڭ ءوزى جاستاردىڭ ونەرگە دەگەن كوزقاراسى, ىنتاسى زور ەكەندىگىن كورسەتتى. تەك قانا وسىنداي جوبالار كوبىرەك بولىپ تۇرسا, وندا قازاق بەينەلەۋ ونەرى ورلەي تۇسپەك. وسى ورايدا ايتارىم, جاس سۋرەتشىلەردىڭ جاڭا لەگى كوز قۋانتادى. اعا بۋىن قىلقالام شەبەرلەرىنەن ءتالىم العان جاس ونەر يەلەرى قازاقتىڭ سۋرەت ونەرىن اسقاقتاتا بەرمەك! ال ەگەر مەملەكەت تاراپىنان بەينەلەۋ ونەرىنە قىرىن قاراۋ بولماسا, وندا سۋرەت ونەرىنىڭ ءورىسى كەڭەيە تۇسەتىنى ءسوزسىز. ءاربىر شىعارماشىلىق ادامىنىڭ ءوز تۋىندىسىن حالىق كورىپ, باعاسىن بەرسە ەكەن دەيدى جانە كەلەشەك ۇرپاققا امان-ەسەن جەتسە ەكەن دەگەن ارمانى بولادى. وسى تۇرعىدا مۋزەيلەردىڭ اتقارار ءرولى ۇلكەن. سۋرەتشىلەر امانات رەتىندە مۋزەيلەرگە جۇمىستارىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن تەگىن بەرىپ جاتادى.
اڭساعان مۇستافا: – اتادان بالاعا ميراس بولىپ قالىپ جاتقان ماقال-ماتەلدەردەن ءتۇرلى ديزاين جاساپ, جەيدەلەرگە شىعارىپ, جۇرتقا كورسەتىپ ءجۇرمىن. 6-7 جىلدان بەرى www.ansa.kz سايتىندا 1200-دەن استام ۇلتتىق ناقىشىمىزدا, ويۋمەن, قازاقشا جازۋمەن ديزايندار جاسادىم. ۇلتتىق سۋرەت ونەرىمىزدىڭ بولاشاعى جارقىن دەپ ويلايمىن. ەلىمىز كەڭ-بايتاق, ادەمى جەرلەر وتە كوپ, ىشكى ءتۋريزمدى دامىتۋ قاجەت, بالالار ەلىنىڭ قانداي كەڭ بايتاق, كەرەمەت ەكەنىن كورىپ ءوسۋ كەرەك. فانتازيالارى مىقتى بولادى, كوپ كورسە, وسكەندە بەرەرى دە كوپ بولادى.
مالىك وسكەنباەۆ: – بەينەلەۋ ونەرى سالاسىندا شاكىرتتەرگە ءبىلىم بەرىپ جۇرگەنىمە وتىز جىلدان اسىپتى. ۇستازدىق ەتۋ وڭاي ەمەس, اسىرەسە بەينەلەۋ ونەرى بويىنشا. ۇستازدىق ول ءوز الدىنا ءبىر ونەر. سۋرەتشىلەردىڭ ءبارى بىردەي ۇستاز بولا المايدى. ول ءۇشىن ۇستازدىڭ بويىندا ءۇش قاسيەت بولۋ كەرەك. ءبىرىنشى, ءوزىنىڭ شىعارماسى بار سۋرەتشى بولۋى, شاكىرتتەرىنە ۇلگى-ونەگە كورسەتۋى شارت. ەكىنشى, ءبىلىمدى بولۋ جانە ول ءبىلىمىن وقۋشىنىڭ ساناسىنا جەتكىزىپ-قۇيا ءبىلۋ. ءۇشىنشى, ءوزىنىڭ قالىپتاسقان ساباق بەرۋ ادىستەمەسى بولۋى كەرەك. جالپى بەينەلەۋ ونەرى كەيىنگى ۋاقىتتا كەنجەلەپ قالعان سالانىڭ ءبىرى دەسەك بولادى. بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ ون بەس رەسپۋبليكاسى ءوز الدىنا جەكە مەملەكەت بولعالى وتىز جىلدان استى, بىراق ءبىر قىزىعى, بىزدەن باسقا رەسپۋبليكالاردىڭ بارىندە الدى ەكى نەمەسە ءبىر بەينەلەۋ ونەرىنىڭ مامانداندىرىلعان جوعارى وقۋ ورىندارى بار. تەك بىزدە عانا ءوز الدىنا جەكە بەينەلەۋ ونەرىنىڭ ماماندارىن دايارلايتىن جوعارى ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورنى جوق. ال ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى وقۋ ورنى اكتەرلەر, حورەوگرافتار, كينو ماماندارىن, انشىلەر, سۋرەتشىلەر دايارلايدى, سونىڭ وزىندە سۋرەتشىلەر كوبىنە ەلەنبەي قالادى. نەگىزى ءوز ەلىمىزدە بەينەلەۋ ونەرىنەن جوعارى ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورنى بولۋ كەرەك. مىسالى, گرۋزيا, ارمەنيا, ۋكراينا, رەسەي, بالتىق ەلدەرى, تاعى باسقا مەملەكەتتەردە بۇنداي جوعارى ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورنىنان بىرنەشەۋى بار. مىنا تۇرعان كورشىلەس قىرعىز ەلىندە, كەزىندە سۋرەتشى-ءمۇسىنشى سادىكوۆتىڭ باستاۋىمەن اشىلعان ءوز الدىنا جەكە سۋرەتشىلەر اكادەمياسى بار. وسىدان كەيىن ويلانا بەرىڭىز.
بەيبىت اسەمقۇل: – قازىرگى كەزدە ەلىمىزدىڭ كەسكىندەۋ ونەرىندە, ارينە, ءبىلىمنىڭ ازدىعى, سۋرەتشىلەردىڭ شەتەلگە شىعۋى, شەتەلدىكتەردىڭ بىزگە كەلىپ, تاجىريبە الماسۋ جاعدايى ازداۋ. ويتكەنى سۋرەتشى ءوزى ىزدەنىستە بولماسا, الەمنەن تىس قالسا, ونىڭ ءوسىپ-جەتىلۋىنە كۇمانمەن قاراۋ كەرەك. الەمنەن تىس جاڭا بىردەڭە جاساۋ مۇمكىن ەمەس. دامىعان ەلدەردەن ءبىرتالاي ارتتا قالدىق. قازىرگى كورمەلەردىڭ كوبى ءىش پىستىراتىنى شىندىق. مەن ءوز باسىم ءداستۇرلى ستيلدەن الشاقتاپ كەتىپ بارا جاتقانىمدى بايقايمىن. ويتكەنى ءداستۇرلى بەينەلەۋ ونەرىندە از بولسا دا, جاڭاشىلدىق جوق سياقتى. سول ءۇشىن زاماناۋي ءستيلدى تاڭدادىم. مەن ءۇشىن ءبىر باعىتتا قالۋ ماڭىزدى ەمەس. دەمەك مەندە ءاردايىم وزگەرىس بولۋعا ءتيىس. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءبىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا ارنايى زاماناۋي ونەرگە, بەينەلەۋ سالاسىنىڭ جاڭا باعىتتارىنا قاتىستى نارسەلەردى ۇيرەتپەيدى. ساباقتار بۇگىنگى كۇنگە ساي, قازىرگى قوعامنىڭ بەينەسىنە قاتىستى بولعانى دۇرىس.
– قازىرگى قازاق سۋرەت ونەرىن ءسوز ەتسەك, ەسىمىزگە ءابىلحان قاستەەۆ ورالادى, ال ءبىز ول كىسىنىڭ شىنايى باعاسىن بەرە الدىق پا؟
مالىك وسكەنباەۆ: – قازاق بەينەلەۋ ونەرى تۋرالى ايتقاندا, ارينە, ءبىز ەڭ الدىمەن ءابىلحان قاستەەۆتى ايتامىز. ويتكەنى قازاق ەلىنىڭ حالىق سۋرەتشىسى ءارى كاسىبي قىلقالام شەبەرى دەگەن جوعارى اتاققا ءبىرىنشى يە بولعان ادام. ول ءوزىنىڭ بويىنداعى اللا تاعالا بەرگەن تۋما تالانتىن دامىتا ءبىلدى. بەينەلەۋ ونەرىنە دەگەن قىزىعۋشىلىعىنىڭ ارقاسىندا, ول ۇنەمى پروگرەسسيۆتىك ىزدەنىستەر ۇستىندە بولدى. اينالاسىنداعى قورشاعان تابيعاتتى, تاۋ-تاستار مەن وزەندەردى, ادامدار مەن جان-جانۋارلاردى تابيعي سۋرەتتەرىن سالىپ, تالداۋ جاساپ, ۇنەمى ىزدەنىس ۇستىندە بولدى. ءوز ەلىنىڭ سالت-ءداستۇرى مەن كۇندەلىكتى ءومىر-تىرشىلىگىن تەرەڭ زەرتتەپ-زەردەلەۋ ارقىلى شەبەرلىك شىڭىنا شىعا ءبىلدى. بەينەلەۋ ونەرىندەگى جوعارى ەستەتيكالىق تالعامداعى شىعارماشىلىق تۋىندىلار اكەلدى. يتاليالىق سۋرەتشى ميكەلاندجەلو بۋونارروتي ونەر جايلى ايتقان سوزىندە: «ونەر قىزعانشاق: ول ادامنىڭ وعان تولىعىمەن بەرىلۋىن تالاپ ەتەدى» دەگەن بولاتىن. وسى ءسوزدى ءابىلحان قاستەەۆكە قاتىستى ايتساق تا بولادى. ءابىلحان قاستەەۆ ونەرگە تولىعىمەن بەرىلدى دەسەك قاتەلەسپەيمىز, ومىرىندەگى نەبىر قيىندىققا قاجىماي, ءوزىنىڭ قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا جەتىستىكتەرگە جەتتى. ونىڭ شىعارماشىلىعى وتە قىزىقتى, ءارتۇرلى كەزەڭدەردەن تۇرادى, اۆانگاردتىق جۇمىستاردان باستاپ رەاليستىك, كلاسسيكالىق شىعارمالارعا دەيىن قامتيدى. اكۆارەل, مايلى بوياۋ, گرافيكالىق تەحنيكادا ەڭبەك ەتتى. امانگەلدى يمانوۆتىڭ پورترەتتەرىندەگى وبرازدىق ىزدەنىستەرى مەن شەشىمدەرىنىڭ ءوزى ءبىر توبە دەسەك بولادى. وسىنىڭ وزىنەن ءبىر عىلىمي جۇمىس, ديسسەرتاتسيا جازۋعا بولادى. ارينە, ءابىلحان قاستەەۆتىڭ شىعارماشىلىعىنا ءالى كۇنگە دەيىن شىنايى باعا بەرىلمەي كەلەدى. ونىڭ تۋىندىلارى ارنايى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. مىسالى, ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسى, اباي اتىنداعى پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەت, ت.ب. بەينەلەۋ ونەرى سالاسىنداعى ماگيسترانتتار مەن دوكتورانتتار دايارلايتىن جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءابىلحان قاستەەۆتىڭ شىعارماسىن, تۋىندىلارىن ءوز ديسسەرتاتسياسىنىڭ تاقىرىبى رەتىندە ءارتۇرلى قىرىنان زەرتتەپ تالداۋ جاساسا, قانداي كەرەمەت بولار ەدى. ارنايى عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيالار وتكىزىلسە, ۇزدىك وقيتىن ستۋدەنتتەرگە ءا.قاستەەۆ اتىنداعى ستيپەنديا تاعايىنداسا, ارنايى قور بولسا ارتىق ەتپەس ەدى. سوندىقتان قازاق بەينەلەۋ ونەرىنىڭ بەت الپەتى سانالاتىن ءابىلحان قاستەەۆتىڭ مارتەبەسى قازاق ەلى ءۇشىن وتە جوعارى. كورشى مەملەكەتتەر وزدەرىنىڭ العاشقى سۋرەتشىلەرىنىڭ مارتەبەسىن ءوز دەڭگەيىنە الدەقاشان كوتەرىپ, باعاسىن دا بەرىپ, جان-جاقتى زەرتتەپ, عىلىمي ەڭبەكتەر جازعان ءارى جازىلىپ تا جاتىر.
بايتۇرسىن ومىربەكوۆ: – سۋرەت ونەرىنە كەلەر بولساق, ءبىز بەينەلەۋ ونەرى دەگەندى دۇرىسىراق كورەمىز, سەبەبى ول ۇعىم ءبارىن قامتيدى: كەسكىندەمە, گرافيكا, ءمۇسىن, ت.ب. وسىنىڭ ءبارى قازىر دە بار, سۋرەتشىلەر مۇمكىندىگىنشە ەڭبەك ەتىپ, قوعام مەن حالىقتىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرىپ ءجۇر. ال ءا.قاستەەۆكە كەلەر بولساق ول تۇڭعىش سۋرەت ونەرىن كاسىپ ەتكەن, قازاق ۇلتىنىڭ تۋما تالانتى, دارىن مەن تابيعي ينتەللەكت بويىنا بىتكەن ول ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن قاجىماي ەڭبەك ەتتى.
جانە سول ونەردىڭ وركەندەۋىنە ءوز مۇمكىندىگىنشە قايراتكەرلىك كورسەتتى. وداقتىڭ توراعاسى بولدى, ۇلتتىق كادرلار ءۇشىن كۇرەستى. سوندىقتاندا ارتىنان ءا.ىسمايلوۆ, اعايىندى قوجىقوۆتار كەلدى. قاستەەۆتى مەنسىنبەگەندەر دە بولدى, «ارنايى وقۋ وقىماعان» دەدى, «پريميتيۆ» دەپ كەمسىتتى. بىراق ۋاقىت ءبارىن ءوز ورنىنا قويدى. ال «وعان لايىق باعا بەرە الدىق پا؟» دەگەن سۇراققا كەلسەك, ء«يا» دەپ جاۋاپ بەرۋ كەرەك شىعار, شۇكىرلىك ەتپەۋگە بولمايدى. دەگەنمەن, تاعى ءبىر دارىندى قازاق تۋرالى ايتپاۋعا بولماي تۇر. ول – وزبەك باۋىرلاردىڭ قاستەەۆ سياقتى تۇڭعىش تۋىن كوتەرگەن قانداسىمىز ورال تاڭسىقباەۆ. ونىڭ اتاق-داڭقى – بىزدىكىنەن مىقتىلاۋ: كسرو حالىق سۋرەتشىسى, كوركەمسۋرەت اكادەمياسىنىڭ تولىق مۇشەسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, ت.س. ەڭ كەرەمەتى, كوزى تىرىسىندە ەكى قابات ۇلكەن كوتتەدج تۇرعىزىپ بەرگەن. كەيىن اۋلاسىنان تاعى گالەرەيا سالىپ, بيۋست قويعان. ءبىز بولساق قاستەەۆتىڭ قامىستان سالىنعان ءۇيىن مۋزەي جاسادىق دەپ ءماز بولىپ ءجۇرمىز. وسى ەكى كىسى قۇرداس, ارالاس-قۇرالاس, دوس بولعان ادامدار. كەلەر جىلى تۋعاندارىنا 120 جىل تولايىن دەپ وتىر. وسى ءبىر داتانى وزبەك اعايىندارمەن كەلىسە وتىرىپ, بىرگە اتاپ وتسە, ارۋاقتار ريزا بولار ەدى, ونەر ورگە باسار ەدى.
حاميت فايزۋللين: – ءابىلحان قاستەەۆ قازاق بەينەلەۋ ونەرىنىڭ اتاسى دەسەك جاڭىلمايمىز. سونداي-اق ول قازاق بەينەلەۋ ونەرىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, قازاقستاننىڭ حالىق سۋرەتشىسى. كەڭەس وداعى كەزىندە سوناۋ 30-جىلداردان بەرى ول كىسى تۋرالى باسىلىمداردا جازىلىپ كەلەدى. كسرو وردەندەرىمەن, قۇرمەت گراموتالارىمەن ناگرادتالدى, قازكسر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, قازكسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولدى. ومىردەن قايتقان سوڭ شىمكەنت قالاسىنىڭ سۋرەتشىلەر ۋچيليششەسىنە, تۋعان جەرىندەگى ورتا مەكتەپكە ءا.قاستەەۆ ەسىمى بەرىلدى. تۋعانىنا 80 جىلدىعىنا وراي «قازاق كسر مەملەكەتتىك ونەر مۋزەيىنە» ءابىلحان قاستەەۆ اتى بەرىلدى. 2004 جىلى يۋنەسكو دەڭگەيىندە 100 جىلدىق مەرەيتويى اتالىپ ءوتتى. 2014 جىلى مۋزەي-ءۇيى اشىلدى. 1986, 2004 جىلدارى ەڭبەكتەرىنىڭ كەڭ كولەمدى البومدار جيناعى جارىق كوردى. ەڭبەكتەرىن بۋكلەتتەر مەن وتكرىتكالارعا, ماركالارعا, مونەتالارعا شىعارىپ تۇردى. ول كىسىنىڭ اتىندا الماتى, جاركەنت قالالارىندا كوشەلەر دە بار. سونىمەن قاتار جازۋشى ءامىرتاي بوريەۆتىڭ «ارمانىنا جولىققان ادام» اتتى عۇمىرنامالىق پوۆەسى 1982 جىلى «ونەر» باسپاسىنان جارىق كوردى. تۋعانىنا 100 جىلدىعىنا وراي ء«ابىلحان اعا» اتتى ەستەلىكتەر جيناعى وقىرمانعا ۇسىنىلدى. جۋىردا جاس جازۋشى, اقىن ءسابيت مولداحاننىڭ ء«ومىر مەكتەبى» اتتى كىتابى جارىق كوردى. ءسابيت وسى كىتاپتان ۇزىندىلەردى فەيسبۋك پاراقشاسىندا دا جاريالاپ ءجۇر. ءا.قاستەەۆتىڭ 2024 جىلى تۋعانىنا 120 جىل تولادى. ەگەمەندىك العالى بەرى ءابىلحان قاستەەۆ اتىن تۋعان جەرىندەگى ء«التىۇي» اۋىلىنا بەرسەك دەپ, اتقارۋشى بيلىككە بىرنەشە رەت ۇسىنىس جىبەرىلدى. بىراق بۇل ۇسىنىس ازىرگە قابىلدانعان جوق. ءابىلحان قاستەەۆ اتىن ج.جاباەۆ, م.اۋەزوۆ جانە باسقا دا الىپتارمەن قاتار قويۋ كەرەك. ءابىلحان اعا وسىنداي قۇرمەتكە لايىق تاريحي تۇلعا.
ءابىلحان اعانى كوزىم كوردى. 1972 جىلى الماتى سۋرەتشىلەر ۋچيليششەسىنە وقۋعا تۇسۋگە كەلگەندە ءابىلحان اعاعا ادەيىلەپ بارىپ, باتاسىن الدىم. سوندا اعا: «تالابىڭ تاۋداي ەكەن, الدىڭنان جارىلقاسىن, تەك قانا شارشاماي, تالماي ەڭبەك ەتە بەر», دەپ ءۇش قىلقالامىن ماعان سىيعا تارتقان ەدى. ءيا, ءابىلحان قاستەەۆ ءوزى دە ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن قاجىماي ەڭبەك ەتكەن ادام عوي. اتاق, داڭق قۋالاعان جوق, ولار ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا ءوزى كەلدى. قازىرگى كەزدە قازاق حالقىنىڭ كورنەكتى ازاماتتارى تۋرالى فيلمدەر ءتۇسىرىلىپ ءجۇر. ءبىرتۋار ۇلى سۋرەتشى ءابىلحان قاستەەۆ تۋرالى كوركەم فيلمدەر تۇسىرىلسە نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. ول كىسىنىڭ ءومىر جولى وسكەلەڭ جاستارعا ونەگە بولاتىنى ءسوزسىز.
اڭساعان مۇستافا: – ارينە, سۋرەت دەسە ءبىرىنشى بولىپ ءابىلحان قاستەەۆ, ايشا عالىمباەۆا, مولداحمەت كەنباەۆتىڭ كەرەمەت كلاسسيكالىق تۋىندىلارى ەسكە تۇسەدى... ولاردىڭ تۋىندىلارىنىڭ شىنايى باعاسى بەرىلدى دەپ ويلايمىن. ارتىنان ەرىپ كەلە جاتقان ونەرسۇيەر قاۋىمعا, وقۋشى, ستۋدەنتتەرگە ۇستازدارى ولاردىڭ تۋىندىلارىن ۇلگى رەتىندە كورسەتەدى, مۋزەيگە اپارىپ جۇمىستارىمەن تانىستىرادى. شىعارمالارى تالاي وقۋلىقتاردا بار. كوزدەرى ءتىرى كەزىندە قازاقستان تاۋەلسىز ەل بولعاندا دالي مەن پيكاسسو سياقتى الەمگە تانىمال بولىپ كەتۋشى ەدى. قىزىل يدەولوگيا ءبىزدىڭ تالانتتاردى بۋىندىرىپ ۇستاپ وتىردى عوي.
بەيبىت اسەمقۇل: – مەنىڭشە, ءوز باعاسىن بەرە الدىق. كەز كەلگەن قازاقستان ازاماتىنا وسى سۇراقتى قويساڭىز, ەڭ الدىمەن ءابىلحان قاستەەۆتى ايتارى ءسوزسىز. دەمەك ول كىسىنىڭ جەتىستىكتەرى ءوز ەلىمىزگە جانە شەتەلگە تولىق تانىستىرىلدى دەپ ايتۋعا بولادى.
دوڭگەلەك ۇستەلدى جۇرگىزگەن
دۇيسەنالى الىماقىن,
«Egemen Qazaqstan»
