تاياۋدا James Webb عارىش تەلەسكوپى تىڭ جاڭالىق اشىپ, عالامنىڭ الىس تۇكپىرىنەن ەڭ كونە التى بىردەي گالاكتيكانى انىقتادى. مۇنداي مالىمەت بۇكىل استرونومدى قىزىقتىرىپ وتىر. كونە گالاكتيكالار بۇعان دەيىن عارىشقا قاتىستى قالىپتاسقان ۇعىمدى قايتا قاراۋعا يتەرمەلەيدى. ويتكەنى التى گالاكتيكا «ۇلكەن جارىلىستان» كەيىن كوپ ۇزاماي-اق, قازىرگى كوزگە كورىنەتىن عالام ءوز كولەمىنىڭ 3 پايىزىنا ارەڭ جەتكەن كەزەڭدە پايدا بولىپتى. ازىرگە تەلەسكوپتىڭ مالىمەتى سوڭعى ءارى ناقتى دەۋگە كەلمەس. ءالى دە تەكسەرە تۇسەتىن تۇستارى بار. بىراق بۇل جاڭالىق گالاكتيكالاردىڭ قالاي قالىپتاسقانىن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
عالىمداردىڭ پايىمداۋىنشا, «ۇلكەن جارىلىستان» كەيىن عالامدى قالىڭ تۇمان باسقان. دۇمپۋدەن بولىنگەن مول ەنەرگيا بىرتىندەپ سۋىنعان. ميلليونداعان جىل وتكەننەن كەيىن ەلەكتروندار, پروتوندار مەن نەيتروندار بىرىگىپ, سۋتەگى اتومدارىن قۇراعان. عىلىمي ورتادا «عالامنىڭ قاراڭعىلىق ءداۋىرى» دەپ اتالاتىن وسى كەزەڭدە گراۆيتاتسيا كۇشىمەن اتومدار بىرىگىپ, ماتەريا قۇراۋعا كىرىسكەن. وسىلايشا, تاعى ميلليونداعان جىلدان كەيىن العاشقى جۇلدىز تۋىپ, ەڭ كونە گالاكتيكالاردىڭ ىرگەتاسى قالانعان. ايتپاقشى, عالىمدار «ۇلكەن جارىلىستىڭ» قالاي پايدا بولعانىن ءالى كۇنگە انىقتاي الماي وتىر. ءتۇرلى تەوريا ۇسىنعانىمەن, ازىرگە ورتاق ۇستانىم بويىنشا عالامدىق ءدۇمپۋ جوق جەردەن بولعان.
عالام مەن قۇراندى بايلانىستىرعان حارۋن ياكيا نەمەسە ءتۇرلى ءتاپسىرشى عۇلامالاردىڭ ورنىن باسۋدى كوزدەمەيمىز. بىراق قۇرانداعى كەي ايات عالامنىڭ قالاي پايدا بولعانى تۋرالى ويعا جەتەلەيتىنى راس. مىسالى, ءفۋسسيلات سۇرەسىنىڭ 11-اياتىندا اسپان الەمىنىڭ تۇمان سەكىلدى بولعانى, سودان كەيىن جەر مەن عالام اللانىڭ بۇيرىعىنا باعىنعانى ايتىلادى. سونداي-اق زاريات سۇرەسىنىڭ 47-اياتىندا عالامدى قۇدايدىڭ جاراتقانى جانە ونىڭ اۋقىمىن ۇلعايتىپ وتىرعانى كەلتىرىلگەن. (گازەت وقىلعاننان كەيىن ءتۇرلى ماقساتقا پايدالانىلۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرىپ, ايات ءماتىنىن جازباۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز. قالاعان ادام حاليفا التايدىڭ اۋدارماسىنان وقىپ الار دەپ توپشىلايمىز).
«ۇلكەن جارىلىس» تەورياسىنا سايكەس عالام ءاردايىم ۇلعايىپ وتىرادى. مۇنى العاش انىقتاعان ەدۆين حاببل ەسىمدى اقش عالىمى. ول 1929 جىلى استرونوميالىق باقىلاۋ مەن ەسەپتەۋلەر ارقىلى جەر شارىنان الىس جۇلدىزدار مەن گالاكتيكالار ۇزدىكسىز الىستاپ بارا جاتقانىن بايقاعان. ۇزاق ەسەپتەۋدەن كەيىن شىن مانىندە عارىشتىڭ ۇزدىكسىز كەڭەيىپ وتىراتىنى تۋرالى ورتاق پىكىر قالىپتاستى. سونداي-اق گالاكتيكالار ءبىر-بىرىنەن قاشىقتاپ بارا جاتسا, ۋاقىتتى كەرى اينالدىرعاندا ونىڭ ءبارى كەرى سىعىلادى, ياعني ءبىر نۇكتەگە جينالادى دەگەن قورىتىندى جاسالدى. دەمەك «اللا قالاسا 18 مىڭ عالامدى ءبىر تارىنىڭ قاۋىزىنا سىيعىزادى» دەگەن ءتامسىلدىڭ راستىعىنا عىلىمي تۇرعىدا كوز جەتكىزەمىز.
بۇدان بولەك, كەيىنگى كەزدە تەورەتيكالىق-فيزيكتەر اراسىندا مۋلتيعالام ۇعىمى دا كەڭ تاراي باستادى. عالىمداردىڭ پايىمداۋىنشا, الەمدەگى بۇكىل ماتەريا ىشەك تەكتەس تەربەلىپ تۇراتىن ەلەمەنتتەردەن قۇرالعان. كوپشىلىك ورتادا String theory دەپ اتالاتىن بۇل ۇعىم كۆانت فيزيكاسى مەن جالپى سالىستىرمالىق تەوريانى بىرىكتىرەدى. تەورەتيكالىق-فيزيك ميچيو كاكۋدىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, اتالعان سالا «قارا قۇردىمدىڭ» قۇرىلىمى, عالامنىڭ قالاي پايدا بولعانى سەكىلدى وتە كۇردەلى استرونوميالىق ساۋالدارعا جاۋاپ تابۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
سونىمەن قاتار عالامنىڭ جالعىز ەمەس, بىرنەشە نۇسقاسى بولۋى مۇمكىن ەكەنىن دە جوققا شىعارمايدى. مۇنى ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن م.كاكۋ كادىمگى قاراپايىم راديو تولقىندى مىسالعا كەلتىرەدى. كەز كەلگەن بولمەدە راديونىڭ تولقىنى تارالادى. بىراق قابىلداعىشتى ىسكە قوسپايىنشا, ونى تىڭداي المايمىز. جيىلىكتى اۋىستىرۋ ارقىلى ءبىر راديودان ەكىنشىسىنە وتەمىز. م.كاكۋ مۋلتيعالام ءدال وسىعان ۇقساس دەپ سيپاتتايدى. ءبىر جيىلىكتەن ەكىنشىسىنە وتپەيىنشە, باسقاسى بار ەكەنىن بىلمەيمىز. سول سەكىلدى ءدال قاسىمىزدا ەكىنشى عالامنىڭ تۇرعىندارى عۇمىر كەشىپ جاتۋى مۇمكىن, بىراق ونى بايقامايمىز. قىزىعى سول, قۇراندا ادامدار مەن جىنداردىڭ بىرگە ءومىر سۇرەتىنى ايتىلادى. بالكىم, ءبىزدىڭ مۋلتيعالام دەپ جۇرگەنىمىز وسى شىعار.
بۇدان بولەك, ۋاقىتتىڭ اركىمدە ارقالاي جىلجۋى, كۇن مەن گالاكتيكانىڭ قوزعالىسى سەكىلدى ۇعىمدار دا قاسيەتتى كىتاپتا كەلەتىن اياتتارمەن ۇندەس شىعادى. ارينە, قۇراندا ايتىلعانداردىڭ ءتاپسىرى وسى دەپ ايتۋدان اۋلاقپىز. ولاردىڭ شىنايى ءمانىن جىبەرۋشى تاراپ قانا بىلەدى. بىراق عالامعا قىزىققان سايىن, دىنگە دە كوزقاراس بەكي تۇسەتىنى انىق.
