ەر جانىبەك اتى ۇلىقتالدى

تاريحتا ۇلتىمىزدىڭ ۇلتتىعىن ساقتاۋ ءۇشىن ايانباي تەر توككەن حاس باتىرلاردىڭ ءبىرى – جانىبەك بەرداۋلەت ۇلى. ەل قورعاۋداعى ەرەن ەرلىكتەرىنە قاراي باتىردىڭ ەسىمىنىڭ الدىنا «ەر» اتاۋى قوسىلىپ, تاريحتا «ەر جانىبەك» اتىمەن قالعان ارداقتى ەسىم ابىلاي زامانىنداعى قاراكەرەي قابانباي, التىباي باتىر, اقتامبەردى باتىر, قانجىعالى بوگەنباي باتىر, باسەنتيىن مالايسارى باتىر, قاز داۋىستى قازىبەك, قۋ داۋىستى قۇتتىباي, شاپىراشتى ناۋرىزباي, قاراساي, رايىمبەك سەكىلدى ءىرى تۇلعالار ەسىمىمەن قاتار اتالادى. جوڭعارعا قارسى سوعىستا ساپتان تابىلىپ, ەلىنىڭ جوقشىسى بولعان باتىردىڭ تۋعانىنا بيىل 300 جىل تولىپ وتىر. قازاق حالقىنىڭ ۇلت-ازات­تىعى جولىندا بار ءومىرىن سارپ ەتكەن, ابىلاي حاننىڭ باس باتىر­لارىنىڭ ءبىرى بولىپ, ونىڭ وڭ تىزەسىنەن ورىن يەلەنگەن ازا­ماتتىڭ ەسىمى ارقاشاندا بيىك. شارانىڭ باسى بىرنەشە كۇن بۇرىن بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىندا اقىندار ايتىسىمەن باستالىپ, كەشە عانا ايتۋلى ءبىلىم ورداسى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە جالعاسىن تاپتى. الدىمەن كۇل­تەگiن ەسكەرت­كiشiنiڭ تۇبiندە وتان­دىق جانە الىس-جاقىن شەتەلدەردەن كەلگەن عالىمدار مەن جازۋشىلار, قوعام قايراتكەرلەرى  ءسوز سويلەپ, «ەر جانiبەك – ۇرانىم» ءانi وركەسترمەن شىرقالدى. سودان سوڭ ەۇۋ-ءدىڭ پرورەكتورى, پروفەسسور ديقان قامزابەك ۇلىنىڭ جەتەكشىلىگىندە باتىردىڭ 300 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنال­عان عىلىمي-تاجىريبەلىك كون­فەرەن­تسيا باستالدى. شارادا پار­لامەنت ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى ق.جاقىپوۆتىڭ جولداعان قۇت­تىقتاۋىن ءماجىلىس دەپۋتاتى ك.بۇرحانوۆ وقىپ, ءماجىلىس دەپۋتاتى ا.تۇرتاەۆ قۇتتىقتاۋ ءسوز سويلەسە, تاعى ءبىر ءماجىلىس دەپۋ­تاتى ب.سماعۇل جىردان شاشۋ شاشتى. «ماڭگiلiك ەل» ۇلتتىق يدەياسى مەن ءمانiن باتىرلار رۋحىن ۇلىقتاۋمەن بايلانىستىرعان كونفەرەنتسيادا قازاقستان مەن شەتەلدەردەن كەلگەن قازاق عا­لىمدارى قازاق جەرiن ازات ەتۋدە ەرەن ەرلiك كورسەتكەن ءباھادۇر جانiبەك بەرداۋلەت ۇلىنىڭ ەر­لiگi مەن XIX عاسىرداعى تاريحي كەزەڭ جايلى عىلىمي-زەرتتەۋلەردەن باياندامالار جاسادى. تۇرسىنبەك كاكىش باستاعان قازاق زيالىلارى باتىر تۋرالى وي-پىكىرلەرىمەن ءبولىستى. مەرەيتوي اياسىنداعى شارا­لار اقمولا وبلىسى, تسەلي­نوگراد اۋدانىنداعى قوياندى اۋى­لىندا ەر جانىبەككە ارنايى اس پەن سپورتتىق, مادەني شا­رالارعا ۇلاستى. قوياندى اۋى­لىنىڭ ورتالىعىندا, باتىر اتتاس ساياباقتا ورنايتىن باتىر ەسكەرتكىشىنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋ ءراسىمى ءجىبىن اقمولا وبلىسى اكى­مىنىڭ ورىنباسارى داۋرەن ادىلبەكوۆ پەن رەسپۋبليكالىق ارداگەرلەر ۇيى­مىنىڭ توراعاسى ومىرزاق وز­عانباەۆ كەستى. ال پار­لامەنت دەپۋتاتتارى, اق­مولا وبلىسى اكىم­دىگىنىڭ, دە­نەشىنىقتىرۋ جانە سپورت اگەنت­تىگىنىڭ وكىلدەرى, الەم چەمپيوندارى, عالىمدار مەن جازۋشىلار, شەتەلدەن كەلگەن قوناقتار سالتاناتتى شارالارعا باستان-اياق قاتىستى. ەر جانىبەكتىڭ ەسىمىن ۇلىق­تاۋ شارالارىنىڭ باسى-قا­سىندا جۇرگەن «ەر جانىبەك» حالىقارالىق قورىنىڭ باسشىسى ماقسۇت تەمىربايدان يگى­لىكتى ءىستىڭ ءمان-جايىن كەڭىرەك اشىپ بەرۋدى سۇراعانبىز. ول بابا ەسىمىن ۇلىقتاۋ, ەل جادىن­دا جاڭعىرتۋ ءىسى 2006 جىلدان باستالعاندىعىن جەتكىزدى. «قازاقستاندا ەر جانىبەكتىڭ ناسيحاتى تومەن, كوپ جەردە بىلە بەرمەيدى. بۇل ءىستىڭ باستاۋىندا قىتايداعى قانداستارىمىز تۇر. ەلىمىزگە ورالعان سوڭ ەر جانىبەكتىڭ اتى شىعا باستادى. سول جىلى العاشقى كونفەرەنتسيا دا ءوتتى. بابانىڭ جاتقان جە­رى ناقتىلانىپ, قالبا تاۋدا شاقشاق جانىبەك ەمەس, ەر جانىبەك بەرداۋلەت ۇلىنىڭ جەرلەنگەندىگى انىقتالدى. سەمەيدىڭ مەتسەنات ازاماتى قانات سۇلەيمەنوۆ 300 مىڭ دوللار قاراجات ءبولىپ, قالبا تاۋدىڭ باسىنا ۇلكەن ەسكەرتكىش ورناتتىق. بۇل 2009 جىلى بولاتىن. باسىن كوتەردىك. بۇدان كەيىن دە بىرقاتار ءباسپاسوز ءماس­ليحاتتارى ءوتىپ, عىلىمي باياندامالار جيناقتالىپ, كىتاپتار شىعارىلدى. باتىردىڭ تۋعان جىلىنا وراي, 300 جىلدىعى قارساڭىندا 2014 جىلعا كوپ شارالار جوسپارلاندى. بيىل ەر جانىبەككە بايلانىستى ءۇش كىتاپ جارىق كوردى. بۇل – تاريحشىلار مەن قازاق ادەبيەتى ينستيتۋتىمەن جاسالعان تىعىز بايلانىستىڭ ناتيجەسى. ينستيتۋت باسشىسى ءۋاليحان قاليجان وتە كوپ كومەك كورسەتتى. قىتايدان كەلگەن 290-نان استام كىتاپتىڭ بارلىعىن زەرتتەپ, جانىبەك بەرداۋلەت ۇلىنا قاتىستى تىڭ دەرەكتەرمەن تولىقتىرىلعان كىتاپ شىقتى. موڭعولياداعى قانداسىمىز, سۇلتان تاۋكەي ەسىمدى اعامىز «اقىر جانىبەك» اتتى رومان جازىپ شىقتى. ەۋروپادا, اتاپ ايتقاندا, بەرليندە باتىر بابا ەسىمى ناسيحاتتالدى. ال جاريا­لانعان كىتاپتاردىڭ كوپ­شىلىگى تەگىن تاراتىلدى», دەدى ول. جىل سوڭىنا قاراي قالبا تاۋدا باباعا ارنالىپ ۇلكەن اس بەرىلمەك ەكەن. «100-دەن استام ءۇي تىگىلەدى دەپ جوسپارلاپ وتىر­مىز. بۇل شارالار وبلىس اكى­مى بەردىبەك ساپارباەۆتىڭ, سە­مەي قالاسىنىڭ اكىمى ايبەك كارى­موۆتىڭ قولداۋلارىمەن جۇزەگە اسىرىلادى. سونىمەن قاتار, پوشتا ماركاسى شىعارىلماق. مەم­لەكەت قارجى ءبولىپ, ۇلگىسى بە­كىتىلىپ قويدى», دەدى تاعى دا م. تە­­مىرباي. ال باتىردىڭ جەتىنشى ۇرپاعى ساعادات مىرزاحمەت ۇلى مەرەيتويعا قاتىستى وتكىزىلىپ وتىرعان شارالارعا كەل­گەنىنە قۋانىشتى ەكەندىگىن جەت­كىزدى. «ابىلاي حاندى جاۋ قولى­نان قۇتقارعاندا بەرگەن تۋ ءبىزدىڭ ساندىعىمىزدا تاريحي جادىگەر رەتىندە كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساق­تاۋلى تۇر. باباعا قاتىستى 2006 جىلدان باستاپ اتقارىلىپ كەلە جاتقان شارالاردان قالعان ەمەس­پىن. باتىر بابامىزدىڭ ارۋا­عى قولداپ ءجۇرسىن! توي مە­رەيلى بولسىن, ەگەمەندىگىمىز جاساي بەر­سىن, قازاقتى بىرلىگىنەن ايىرماسىن», دەپ جينالعاندارعا باتا بەردى. كيەلى تۋ سالىنعان ساندىق تۋرالى سۇراعانىمىزدا, ول قۇندى جادىگەرگە يە بولىپ وتىرعان اعا-ىنىلەرىنىڭ بار ەكەن­دىگىن كەيىن ەلگە اكەلۋگە بولادى  دەگەن ويىن جەت­كىزدى. ال باتىردىڭ ساپتىاياعى ال­ماتى مۇراجايىندا تۇرعان كورىنەدى. شارانىڭ اۋقىمدىلىعىن, ماڭىزدىلىعىن شاعىن ماقالاعا سىيدىرۋ مۇمكىن ەمەس. اس بەرىپ جاتقان اۋىلدىڭ قىزىقتارى ءوز الدىنا. اسپان اينالىپ جەرگە تۇسەتىندەي ىستىققا قارا­ماس­تان, مەرەيتوي قىزىعىنا بەرىل­گەندەردىڭ ءبىر توبى ءان سالىپ دۋمانداتسا,  ەكىنشى ءبىر شەتتە بەلدەسكەن جاستار كورىندى. ونى ۇيىمداستىرۋ ءىسىنىڭ ورتان بەلىندە جۇرگەن ءجادي شاكەن ۇلى, مەرەيتويدىڭ باستاپقى يدەياسى قازاقتى تۇتاستىرۋ ەكەنىن ايتۋدان جالىقپاعان پروفەسسور ت.كاكىش جانە باسقا دا ازاماتتارعا ەلى ريزا. ءدايىم بىرلىگىمىزدەن اجىرامايىق, دەگەن ويمەن تويدان رازىلىقپەن قايتتىق. ۆەنەرا تۇگەلباي, «ەگەمەن قازاقستان».