سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «ەQ»
سونىڭ ىشىندە جويىلۋ الدىندا تۇرعان, «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن وسىمدىكتەردى كوبەيتۋگە ەرەكشە ءمان بەرۋ كەرەك. قازىرگى كەزدە ورقاش, بارقىن قۇم بەلدەۋىندە وسەتىن قاراعايلار مەن مارتوكتەگى قايىڭ اعاشتارىن ساقتاۋ بويىنشا شارالار اتقارىلىپ جاتسا دا, وڭىردەگى وسىمدىكتەر دۇنيەسىن قورعاۋ جۇمىستارىنا جۇيەلىلىك جەتىسپەيدى.
بۇل رەتتە ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەكولوگيا كافەدراسى دوتسەنتى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اقىلجان تەلەۋوۆ قىزىل كىتاپقا ەنگەن جابايى شرەنك قىزعالداعىن ساقتاپ قالۋدىڭ جولدارىن ۇسىندى.
«اقتوبە وبلىسىندا جابايى شرەنك قىزعالداعى القابى ايتەكە بي اۋدانى سارات اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ قامقا دەگەن جەرىندە 60 گەكتار اۋماقتا ءوسىپ جاتىر. بۇل جەر – ادام اياعى باسپاعان, مال تۇياعى تاپتاماعان, ارعى جاعى ارقاعا ۇلاساتىن ەلسىز دالا. مەن ادام قولى تيمەگەن, سوقا تۇرەنى تۇسپەگەن جايقالعان القاپقا قاراپ بۇرىنعى زامانداعى قازاقتىڭ سۇلۋ دالاسىن كورگەندەي بولدىم. قازىرگى كەزدە قازاقستاندا قىزعالداقتىڭ 40-قا جۋىق ءتۇرى تىركەلسە, ونىڭ تەڭ جارتىسى «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن.
دالا قىزعالداعى جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ ارەكەتىنەن, دالانى جايىلىم ءۇشىن رەتسىز پايدالانۋ كەسىرىنەن ازايىپ كەتتى. شرەنك قىزعالداعى قۇنارلى توپىراقتا وسەدى, قۇمدى جەردى ۇناتپايدى. مامىردىڭ ورتاسىنا دەيىن وسەدى. تۇقىمىنان كوبەيەدى. الايدا قىزعالداق تۇقىمىنىڭ جەتىلۋى ءۇشىن 15 جىل كەرەك. گ ۇلى ءتۇسىپ, ساباعى قۋراعاننان كەيىن بويىنداعى بار قورەكتىك زاتتى تامىرىنا جينايدى. سودان قىس بويى كۇش جيناپ, كوكتەمدە جۋاشىعىنان قايتا كوكتەيدى. وسىلايشا, جىل وتكەن سايىن وسىمدىك ىرىلەنە بەرەدى. وزدىگىنەن قۋراماي ج ۇلىنعاندىقتان قورەكتىك زاتتى تابيعي جولمەن جيناي الماعان سوڭ قاتتى اشىعىپ, كەلەسى كوكتەمدە كوكتەي الماۋى مۇمكىن. قىزعالداقتاردىڭ ازايۋىنا, السىرەۋىنە وسى جايتتار سەبەپشى بولىپ جاتىر», دەيدى شرەنك قىزعالداعىن كوپ جىلدان بەرى زەرتتەپ جۇرگەن عالىم.
جاقىندا بيولوگ عالىمدار ەلەك وزەنى بويىنان قازاقستاننىڭ «قىزىل كىتابىنا» ەنگەن قاندىاعاش (ولحا) توعايىن تاپتى. قاندىاعاش توعايى اقتوبە قالاسىنىڭ ماڭىندا وزەن ارناسىن كەڭەيتۋ كەزىندە وتالىپ كەتتى. قاندىاعاش – باتپاقتى سۋلى جەردە وسەتىن, وزەننىڭ شاعىن ارنالارىنا جينالعان سۋدى جايىلىپ كەتۋدەن ساقتايتىن, جەر قىرتىسىنداعى سۋ دەڭگەيىن بىرقالىپتى ۇستاپ تۇراتىن قايىڭ تۇقىمداس جاپىراقتى اعاش. تامىرى وتە تەرەڭگە كەتىپ, جەراستى سۋىن وزىنە تارتىپ وتىرادى. ءبىر قىزىعى, وسى اعاش اقتوبە وبلىسىندا نەگىزىنەن ەلەك وزەنىنىڭ ارناسىندا عانا وسەدى ەكەن. قاندىاعاش توعايلارى دالا وزەندەرىنىڭ ارنالارىن تۇراقتاندىرۋعا كومەكتەسەدى.
اقتوبە وبلىسىنداعى ەلەك, جەم, ساعىز, ىرعىز, ور, تەمىر, ويىل, قاۋىلجىر وزەندەرى مۇعالجار تاۋىنداعى بۇلاقتاردان باستاۋ الادى. اقتوبە وبلىسى اۋماعىنان كەسە-كولدەنەڭ اعىپ جاتقان وسى سەگىز وزەن دالانى وڭتۇستىك بەلدەۋدەن كەلەتىن ىستىق جەل مەن تۇزدى شاڭداردان قورعايدى.
«وبلىستىق ەكولوگيا دەپارتامەنتىنە قارعالى وزەنى بويىنداعى قاندىاعاش وسكەن اۋماقتان جەر قازۋ جۇمىستارىن جۇرگىزبەۋگە ۇسىنىس تۇسىردىك. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن اقتوبە قالاسى ماڭىنداعى قارعالى, ەلەك وزەندەرىنىڭ ارناسىن كەڭەيتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەر الدىندا قاندىاعاش توعايلارىن قورعاۋعا العاندا ولار بۇلدىرە المايتىن ەدى. وكىنىشتىسى سول, «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن اعاشتار وتالىپ كەتكەن سوڭ عانا ەكولوگتەر باس كوتەردى», دەيدى اقىلجان نۇرحايىر ۇلى.
جەرگىلىكتى ەكولوگتەر توپىراق جامىلعىسىن مۇناي قالدىقتارىن توگىپ, اۋىر جۇك كولىكتەرىمەن دالانى ەرسىلى-قارسىلى تاپتاپ جاتقان جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ ارەكەتىنە نارازى. جەر توزدى, توپىراق قۇنارسىز, شولەيت جەرلەردىڭ اۋماعى جىلدان-جىلعا ۇلعايىپ بارادى. «نەگىزگى مىندەت – دالامىزدىڭ بيوالۋانتۇرلىگىن ساقتاپ قالۋ, توپىراق جامىلعىسىنىڭ توزۋىن توقتاتۋ. ول ءۇشىن وسىمدىكتەر تۇتاس وسكەن القاپتاردى كوبەيتكەن ءجون. ماسەلەن, ءبىر-بىرىنە جاقىن ورنالاسقان بىرنەشە شوق توعايدى قورعاۋعا الساق, ول جەردە تامىرلانعان اعاشتاردىڭ تۇقىمدارى جان-جاققا تارالادى. اراسى جاقىن وسىمدىكتەر ءبىر جەردەن ەكىنشى جەرگە كوشەدى. وسىنداي بايلانىس ارقىلى وسىمدىكتەر القابىن مەكەن ەتكەن جاندىكتەر مەن جانۋارلار دۇنيەسى قالپىنا كەلەدى. سەبەبى بۇل جەردە جاندىكتەرگە ازىق بار. تالى كوپ توعايعا قۇس كەلەدى, تۇياقتى جانۋارلار قونىس قىلادى. تابيعاتتىڭ توزعان بولىكتەرىن كىشكەنتاي جەر ۋچاسكەلەرىن قورعاۋدان باستاۋ كەرەك دەگەنىمىز وسى», دەيدى عالىم.
وكىنىشتىسى, وسى كەزگە دەيىن ەلىمىزدىڭ وسىمدىكتەر دۇنيەسىنىڭ قازىرگى جاعدايىنا كەشەندى زەرتتەۋ جۇرگىزىلگەن جوق. باسقاشا ايتقاندا, ءتىرى تابيعاتتان نە بار, نە جوعالتتىق دەگەن تۇگەندەۋ بولعان ەمەس. تەك بەلگىلى ءبىر وسىمدىك ءتۇرىنىڭ تارالۋ اۋماعىن انىقتاۋ ءۇشىن كوسموستىق مونيتورينگ جۇرگىزىلەدى. توپىراقتانۋشىلار مەن سۋ شارۋاشىلىعى ماماندارىنىڭ كەڭەسىنە ەشكىم قۇلاق تۇرمەيدى. قازىر مالعا ءشوپ جەتپەگەندىكتەن, كيىكتەر ەگىنگە ءتۇستى, دالانىڭ ءشوبىن وتاپ تاستادى دەپ ايتا باستادىق. بۇل قانشالىقتى دايەكتى؟
«قوراداعى مالىمىز كيىكتىڭ جايىلىمىن باسىپ الدى. كيىك ءبىزدىڭ جەرىمىزدى ەمەس, ءبىز كيىكتىڭ جەرىنە رۇقساتسىز كىردىك. مال باسى كوبەيسە دە وعان كيىكتى كىنالايتىنداي جاعدايعا جەتتىك. بۇرىنعى كەزدە دالانىڭ ءشوبى قۇنارلى بولعاندىقتان, ءۇيدىڭ مالىنا دا, ءتۇزدىڭ جان-ۋارىنا دا جەتكىلىكتى بولاتىن. قازىر اۋىلدىڭ جانىندا ءشوپ بولماعان سوڭ مال جايىلىم ىزدەپ الىسقا كەتەدى. ويتكەنى دالا ءشوبى سيرەدى, قۇنارلىلىعىن جوعالتتى. جايىلىمنىڭ توزۋىنا جەردى ساۋاتسىز پايدالانۋ مەن اگروتەحنيكالىق شارالاردىڭ دۇرىس اتقارىلماۋى سەبەپ بولدى. فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتارعا جەر تالعاۋسىز بەرىلدى. ولار مال باسىن كوبەيتتى, بىراق جايىلىمدى اينالىسقا ەنگىزۋمەن اينالىسپادى, توپىراقتى تىڭايتۋ شارالارىن جۇرگىزبەدى. بۇل جەردە بارلىق ماسەلە تاعى دا دالا وسىمدىكتەرى دۇنيەسىنىڭ ازايۋى مەن جايىلىم ءشوبىنىڭ قۇنارلىعىنىڭ جوعالۋىنا كەلىپ تىرەلەدى. ازىعى قۇنارلى بولعاندا عانا مال تويادى. ونىڭ كورسەتكىشى ءداندى داقىلدار, بۇرشاق تۇقىمداس وسىمدىكتەر جانە ءارتۇرلى ءشوپ كىرەتىن مال ازىعى بىرلىگىمەن انىقتالادى. ءۇش ءتۇرلى داقىل كىرگەندە عانا ءشوپتىڭ قۇنارلىعى جوعارىلايدى. ال قازىر جەمشوپ دايىنداۋ كەزىندە بىرىڭعاي جۋساندى شابا بەرەدى. ودان مال تويمايدى. نەگىزىنەن بۇرشاق تۇقىمداس وسىمدىكتەر توپىراق قۇنارلىعىن ارتتىرادى. قىزعالداق القابىن كوبەيتۋ دە – وسى ماقساتتاعى ءىس. قىزعالداق – توپىراقتى بايىتادى», دەي كەلە ا.تەلەۋوۆ جايىلىمداردى بەيبەرەكەت پايدالانۋدىڭ سالدارىنان تۋاتىن قاۋىپ-قاتەرگە توقتالدى.
«اۋىل ادامىنىڭ قوراسىنداعى مالعا جەمشوپ جەتىسپەي تۇر. جەتكىلىكتى قۇنارلى ازىقتانباعان مال وسپەيدى. مال باسى وسپەگەن سوڭ اۋىلدا جۇمىس بولمايدى. كۇنكورىسى قيىنداعان سوڭ جۇرت قالاعا كوشە بەرەدى. اۋىل بوساپ قالادى, جۇرت قالانىڭ تۇبىنە شوعىرلانادى. بەيبەرەكەت ميگراتسيا الەۋمەتتىك جارىلىستى تۋدىرادى. جالپى, بۇل جاعداي عالامدىق ماسەلەگە اينالعان. كوردىڭىز بە, ادامنىڭ تىرشىلىگى مەن تابيعات – ءبىر-بىرىمەن تىكەلەي بايلانىستى ماسەلە. ءبارىنىڭ ءتۇپ نەگىزى جەردىڭ توزۋىنا, توپىراق قۇنارلىعىنىڭ تومەندەۋىنە, وسىمدىكتەر دۇنيەسىنىڭ ازايۋىنا كەلىپ تىرەلەدى. اقتوبە وبلىسىنىڭ گەوگرافيالىق ەرەكشەلىگى سول, جارتىلاي ءشولدى ايماقتاردىڭ اراسىندا دالالىق ايماق بەلدەۋى قالىپتاسقان. بۇگىندە شولەيت جەرلەردىڭ اۋماعى ۇلعايىپ, ونداعى سيرەك وسىمدىكتەر دۇنيەسى جوعالىپ بارادى. شالقار اۋدانىنداعى تاجىريبە ستانساسىنا ەڭ سوڭعى رەت 1996 جىلدارى سانكت-پەتەربۋرگ عالىمدارى يتسيگەك, سەكسەۋىل, توبىلعى وتىرعىزدى. سودان بەرى قۇم توقتاتۋ شارالارىمەن ەشكىم اينالىسقان ەمەس. اقتوبە وبلىسىنداعى قىزعالداقتار كارتاسىن جاساپ, وعان سيرەك كەزدەسەتىن بارلىق وسىمدىك پەن جانۋاردىڭ تارالۋ ايماعىن ەنگىزسەك, 12 اۋدان بويىنشا وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار دۇنيەسىنىڭ تولىق كارتاسى قالىپتاسادى. وعان ىرعىز وزەنى بويىنداعى سۋدا وسەتىن تۇڭعيىقتار, مۇعالجار قىراتتارىنداعى ەمدىك شوپتەر, بايعانين اۋدانىنداعى قۇم ۇستايتىن وسىمدىكتەردى دە ەنگىزبەكشىمىز», دەپ تۇيىندەدى.
دالالىقتاعى وسىمدىكتەر دۇنيەسىنىڭ سيرەۋىنە دالا وزەندەرىندەگى سۋ كولەمىنىڭ ازايۋى دا سەبەپشى. كەيىنگى جىلدارى ويىل, ىرعىز, ساعىز, جەم, تەمىر وزەندەرىنىڭ شەتكى ارنالارى شىلدەنىڭ ورتاسىندا تارتىلىپ قالاتىن بولىپ ءجۇر. وسى ورايدا «دالا وزەندەرىنىڭ تارتىلۋىنا جاعاسىنداعى قامىس قۇراق پەن بۇتا-تالداردى شابۋ سەبەپ بولدى دەپ ەرتەرەكتە ءبىر اۋىل اقساقالى رەنجىپ ايتقان ەدى. بۇل قانشالىقتى راس؟» دەپ تابيعات جاناشىرىنا ساۋال تاستادىم.
«اقساقال راس ايتقان. وزەن ارنالارىن قۋالاي وسكەن تالدار مەن بۇتالاردى, قامىستى شاۋىپ تاستاساق, كولەڭكە جوعالعان سوڭ وزەن سۋىنىڭ بەتى كۇن ساۋلەسىنىڭ رادياتسياسىنا ۇشىرايدى. جاعالاۋداعى كوك جەلەك كولەڭكە ءتۇسىرىپ, وزەن سۋىنىڭ تەز بۋلانۋىنا جول بەرمەيدى. ەكىنشى جاعىنان اعاش-بۇتا, قامىس تامىرىمەن جەراستى سۋىن ۇستاپ تۇرادى. جاعاداعى كوك جەلەگى شابىلسا, وزەننىڭ تايىز تۇستارىندا شالشىق پايدا بولىپ, بەتى قابىرشاقتانىپ, از سۋ جەر استىنا ءسىڭىپ جوعالادى. جەر بەتىنىڭ سۋى مەن جەراستى سۋى ءوزارا بايلانىستى بولعاندىقتان, بەتىندەگى سۋى كەتكەن سوڭ جەراستى سۋى دا تومەندەي بەرەدى. بىزدە كوكتەمدە سۋ جاقسى تاسىپ, وزەن ارنالارى تولسا, جاز بويى سۋ تۇراقتايدى دەگەن قاتە تۇسىنىك بار. وزەن ارناسىنىڭ سۋعا تولۋى وسىمدىكتەردىڭ وسۋىنە كەپىلدىك بەرمەيدى. كەرىسىنشە تىم كوپ سۋدان وسىمدىكتەر قاشىپ, ولاردىڭ ورنىن سۋ وسىمدىكتەرى باسادى. ءبىزدىڭ ادامدار ءشوپتى كورسە, ج ۇلىپ تاستاۋعا قۇمار عوي. قالامىزدا دا وسىمدىكتەر قورعاۋ سالاسىندا تاجىريبەسى كوپ ماماندار بار, بىراق ولاردىڭ ايتقانىن ەشكىم تىڭداعان ەمەس. ءارى بۇرىنعى جاقسى ماماندار زەينەتكەرلىككە شىقتى, كوبى رەنىشتى», دەيدى عالىم.
قازىرگى كەزدە قالاداعى قاپىرىق اۋانى, زاۋىتتار مەن كولىكتەردەن شىعىپ, اۋاعا تارالاتىن زياندى شىعارىلىمداردىڭ اسەرىن ازايتۋ ءۇشىن قالانىڭ سىرتىنان جاسىل بەلدەۋ قۇرۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرىلىپ ءجۇر. ەكولوگتەر اقتوبە قالاسىنىڭ توڭىرەگىندە ورمان بەلدەۋىن قالىپتاستىرعاندا, جەلدىڭ باعىتىنا نازار اۋدارۋ كەرەكتىگىن العا تارتادى. جىلدا اعاش وتىرعىزىلعانىمەن, كۇتىمى دۇرىس بولماعاندىقتان ولاردىڭ كوكتەپ-كوبەيۋى ەكىتالاي. سول ءۇشىن دە قىسى قاتال, جازى اپتاپ ىستىق اقتوبەنىڭ كليماتتىق جاعدايىنا ءتوزىمدى جاسىل جەلەكتەردى وتىرعىزۋ كەرەك. تاجىريبەلى ورمانشىلار جاس كوشەتتەردەن گورى 5-7 جاستاعى اعاشتى وتىرعىزۋدى ءجون سانايدى. تۇراقتى ورنىنا وتىرعىزباس بۇرىن كوشەتتەردى بىرنەشە رەت اۋدارىستىرىپ كوشىرىپ, الدىن الا جەرسىندىرۋ كەرەك ەكەن.
تاعى ءبىر كوڭىل بولەتىن جايت – ورمان بەلدەۋىن قالىپتاستىرعاندا, جەلدىڭ سوعاتىن باعىتىنا نازار اۋدارعان ءجون. ماسەلەن, اقتوبە قالاسىنا جەردى كەپتىرىپ جىبەرەتىن, شاڭ مەن تۇز ارالاسقان ىستىق جەل جازدا شالقار, ىرعىز اۋداندارى ارقىلى ارال ايماعىنان سوعادى. ال كولدەنەڭ اعىپ جاتقان ەلەك, ساعىز, ويىل, جەم, ىرعىز وزەندەرى – اڭىزاق اپتاپتى اكەلەتىن جەلگە, شولەيتكە قارسى تابيعي توسقاۋىلدار. وسى وزەندەر ارناسىنىڭ ازايۋى شولەيت جەرلەردىڭ ۇلعايۋىنا, دالا وسىمدىكتەرىنىڭ سيرەۋىنە دە اكەلەدى. سەگىز وزەننىڭ باستاۋى مۇعالجار قىراتتارىنداعى بۇلاقتاردىڭ سۋىن قيىرشىق تاس وندىرۋشىلەر ءبۇلدىرىپ جاتىر. ولار بۇلاق باستاۋلارىنان جينالاتىن سۋدى ءار جەردەن بوگەپ تاستاپ, تاستى شايادى.
تابيعات قورعاۋ ءىس-شارالارىنىڭ ىشىندەگى ەڭ ماڭىزدىسى – دالا وسىمدىكتەرىنىڭ تارالۋ اياسى مەن ولاردىڭ قازىرگى جاي-كۇيىنە, توپىراق جامىلعىسى وزگەرىسىنە تولىق تالداۋ جۇرگىزۋ. وسىمدىكتەر دۇنيەسىنىڭ الۋان تۇرلىلىگىن ساقتاۋعا بايلانىستى وڭىرلىك باعدارلامالار ىسكە اسىرىلسا, وعان عالىمدار, جەر جاعدايىن جاقسى بىلەتىن اۋىل ادامدارى تارتىلسا, قورشاعان ورتانى ساۋىقتىرۋ شارالارىندا العا باسۋ بولار ەدى.
اقتوبە وبلىسى
