قۇس اتاۋلىنىڭ سان ءتۇرى ۇشىپ كەلەتىن تابيعي رەزەرۆاتقا ينفراقۇرىلىمنىڭ جوقتىعىنان جەتۋ وڭاي ەمەس. سوعان قاراماستان, رەزەرۆات اۋماعىنان تۋريستەردى دە, ءتىپتى بالىقشىلاردى دا ءجيى ۇشىراتۋعا بولادى. ويتكەنى مۇندا كوكتەمگى جانە كۇزگى ميگراتسيا كەزىندە ميلليونداعان قۇس, ونىڭ ىشىندە سيرەك كەزدەسەتىن قوقيقاز, لايلەك, بىرقازان جانە وزگە دە قاناتتىلار توپ-توبىمەن قوناقتايدى. يتبالىق تا قۇستارمەن دوستاسقانداي, ارالاسىپ جۇرەدى.
– 2009 جىلى 1 ساۋىردە جايىق وزەنىنىڭ اتىرابى مەن كاسپي تەڭىزىنىڭ ىرگەلەس جاعالاۋىنىڭ اۋماعى حالىقارالىق ماڭىزى بار سۋلى-باتپاقتى جەرلەر تىزىمىنە ەنگىزىلدى. بۇل – قازاقستاننان اتالعان تىزىمگە ەنگەن تەڭىز-قورعالجىن كولدەر جۇيەسىنەن كەيىنگى ەكىنشى اۋماق. وسىعان بايلانىستى ۇكىمەتتىڭ 2009 جىلعى قاۋلىسىمەن «اقجايىق» مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتى قۇرىلدى. ال 2014 جىلى رەزەرۆات يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك بيوسفەرالىق رەزەرۆاتتار جەلىسىنە كىردى. بۇل تابيعاتتىڭ ەرەكشە سۇلۋلىعى, ۇشىپ-قونىپ جاتقان قۇستار تۋريستەردىڭ قىزىعۋشىلىعىن وياتتى. كەيىنگى جىلدارى تۋريستەر ءۇشىن رەزەرۆاتتىڭ قۇرلىق پەن سۋداعى اۋماعىندا بىرنەشە باعىتتى ازىرلەدىك, – دەيدى رەزەرۆات قىزمەتكەرى بالىمگۇل ءازمۇحانوۆا.
رەزەرۆاتتىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى يليا بوفونوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل جەردى قۇستاردىڭ مەكەنى دەۋگە تولىق نەگىز بار. ويتكەنى رەزەرۆات اۋماعىمەن قۇستاردىڭ ءسىبىر-شىعىس افريكا باعىتىنداعى كوشى-قون ميگراتسياسى وتەدى.
– ءبىزدىڭ رەزەرۆاتتىڭ ەرەكشەلىگىنىڭ ءبىرى تۋرالى ايتساق, ونىڭ اۋماعى قۇستاردىڭ الەمدىك كوشى-قون جولىندا ورنالاسقان. جىل سايىنعى كوشى-قون كەزىندە مۇندا 10 ملن-عا جۋىق بالشىقشى, شامامەن 5 ملن ۇيرەك, 35 مىڭعا جۋىق قوقيقاز, بۇيرا بىرقازان, قاراباس, اققۋ مەن قاز ۇشىپ كەلەدى. رەزەرۆات اۋماعى – سۋدى جانە سۋ ماڭىن مەكەندەيتىن قۇستاردىڭ سيرەك كەزدەسەتىن تۇرلەرى ءۇشىن وتە قولايلى مەكەن. قۇستاردىڭ كەيبىر ءتۇرى وسىندا ۇيا سالىپ, بالاپان باسادى. دەمەك, بۇيرا لايلەك, كىشكەنتاي باكلان, قاراباي, جالباعاي, كىشى اققۇتان, مىسىر قۇتانىنىڭ تۇقىمى وسىندا كوبەيەدى, – دەپ ءتۇسىندىردى ي.بوفونوۆ.
تابيعي رەزەرۆاتتا 292 ءتۇرلى قۇس ۇيا سالادى نەمەسە از ۋاقىتقا ايالدايدى. ونىڭ ىشىندە 26 ءتۇرى «قىزىل كىتاپقا» ەنگىزىلگەن. ماسەلەن, «شالىگا» ارالى – بۇيرا لايلەك سەكىلدى سيرەك قۇستاردىڭ تۇراقتى مەكەنى. ارالدا لايلەكتىڭ 600-گە جۋىق جۇبى ۇيا سالادى. بۇل الەمدەگى قۇستار ميگراتسياسىنىڭ 12 پايىزىن قۇراپ وتىر.
قورىق اۋماعىنان وسىمدىكتەردىڭ وتە سيرەك كەزدەسەتىن ءۇش ءتۇرىن تابۋعا بولادى. بۇل – قالقىمالى سالۆينيا, شرەنكا قىزعالداعى جانە جەرگىلىكتى سۋ جاڭعاعى. سوڭعىسى بىزدە چيليم دەگەن اتپەن تانىمال بولعان. ال تابيعي رەزەرۆاتتىڭ بيوسفەرالىق اۋماعىندا 141 تۇقىمعا, 56 تۇقىمداسقا جاتاتىن وسىمدىكتەردىڭ 229 ءتۇرى وسەدى. ونىڭ ىشىندە 7 رەليكتى, سيرەك ءارى ەرەكشە قورعالاتىن 4 ءتۇرى بار. سۋ فلوراسىنا وسىمدىكتەردىڭ 23 ءتۇرى جاتادى. نەگىزگى وسىمدىكتەر ءشولدى, شالعىندى, باتپاقتى, ورماندى, بۇتالى, باتپاقتى-سۋلى سەكىلدى 6 تۇرگە بولىنگەن, دەيدى رەزەرۆات قىزمەتكەرى لاۋرا بالعىمباەۆا.
ونىڭ دەرەگىنە قاراعاندا, قورىقتا سۇتقورەكتىلەردىڭ 78 ءتۇرى كەزدەسەدى. ال جوعالىپ كەتۋ قاۋپى تونگەندەر تىزىمىنە قۇستاردىڭ – 20, جاندىكتەردىڭ – 24, باۋىرىمەن جورعالاۋشىلار مەن سۇتقورەكتىلەر تۇقىمىنىڭ 2 ءتۇرى كىرەدى. كەيىنگى زەرتتەۋلەرگە سايكەس وسىمدىكتەر تىزىلىمىنە 33 تۇقىمداستىققا جاتاتىن 130 ءتۇرى ەنگەن. بۇل كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستان بولىگىندەگى فلوراسىنىڭ شامامەن 54 پايىزىن قۇرايدى.
اتىراۋ وبلىسى
