كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
كەڭەس زامانىندا شاعىن اۋىلداردا سەگىز جىلدىق مەكتەپ بولاتىن. ورتا مەكتەپتى اياقتاۋ ءۇشىن تۇلەكتەر ماڭايداعى مەكتەپ-ينتەرناتقا بارىپ, ءبىلىمىن جالعاستىراتىن. ال مەن ۇلگى سەگىز جىلدىق مەكتەبىن ءبىتىرىپ, ءارى قاراي ءبىلىمىمدى جالعاستىرۋعا پەتروپاۆل قالاسىنداعى №2 ءابۋ دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى قازاق مەكتەپ-ينتەرناتىن تاڭدادىم. وبلىس ورتالىعىنداعى قاراشاڭىراقتىڭ تابالدىرىعىن يمەنە اتتاعانىم ءالى كۇنگە دەيىن ەسىمدە. قالا كورمەگەن قارادومالاقتاردى مۇندا جۇزىنەن مەيىرىم شۋاعى توگىلگەن تاماشا ۇستازدار قارسى الدى.
قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنەن ءاليا عالىمقىزى مالدىباەۆانىڭ بىزگە ساباق بەرەتىنىن ەستىگەندە, شىنى كەرەك, قاتتى تولقىدىم. اكەسى ەلىمىزگە تانىمال جۋرناليست, اتاقتى «قىرىم قىزىنىڭ» اۆتورى, بەلگىلى قالامگەر عالىم مالدىباەۆتى وڭىردە بىلمەيتىن جان جوق. سونداي ايگىلى ادامنىڭ قىزىنان ءبىلىم الۋ – قانداي باقىت. ۇستازىمىز اجارلى, داۋسى كۇمىس قوڭىراۋداي سىڭعىرلاپ تۇر ەكەن. ال اپپاق جۇزىنەن التىن شاپاق نۇر توگىلىپ تۇر عوي. سىنىپتاعى وتىز وقۋشى 45 مينۋت بويى اپايىمىزدى مۇقيات تىڭدايمىز. سودان بەرى وتىز جىلدان اسا ۋاقىت ءوتتى. باياعى اۋىلدان ارمان قۋىپ كەلگەن قاراگوزدەردىڭ الدى قازىر اتا-اجە اتانىپ وتىر. ال ءبىزدىڭ ءاليا عالىمقىزى بۇرىنعىشا ادەمى, اق جۇزىندەگى ويماقتاي عانا قارا مەڭ ارتتا قالعان ءجاۋدىر جاستىعىنىڭ كۋاسىندەي.
قىلىشىنان قان تامىپ تۇرعان كەڭەس زامانىندا قىزىلجاردىڭ «ماڭدايىنا» بىتكەن جالعىز قاراشاڭىراق مەكتەپ-ينتەرناتتا تاپجىلماستان تابانى كۇرەكتەي 43 جىل جۇمىس ىستەۋ, ۇستازدىق ەتۋ – ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ تاعدىر-تالايىنا بۇيىرماعان باق. ءارى بۇل قاجىرلى ەڭبەك پەن توگىلگەن تەردىڭ ءتاتتى ءدامى. مەرەيلى مۇعالىم 43 جىلدا مىڭداعان شاكىرتتى ءومىر باسپالداعىنا اق باتاسىن بەرىپ شىعارىپ سالدى. سونىڭ ىشىندە ءاليا عالىمقىزىنىڭ 100-گە جۋىق شاكىرتى ءوزىنىڭ جولىن قۋىپ, جەر-جەردە ۇستازدىق ەتىپ ءجۇر. بۇدان اسقان باقىت بار ما.
س.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىن اياقتاعان جاس مامان اكەسى مەن اعاسى شاشۋبايدىڭ اقىلىن تىڭداپ, پەتروپاۆل قالاسىنداعى №2 قازاق مەكتەپ-ينتەرناتىنا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولىپ قىزمەتكە ورنالاسادى. ول كەزدە ۇجىمدا بىرىڭعاي جاسى ۇلكەن ۇستازدار جۇمىس ىستەيتىن. جالپى, ينتەرناتتىڭ جۇمىس جۇيەسىمەن ءاليا عالىمقىزى بۇرىننان تانىس. مۇندا الدىنداعى اپا-اعالارى اقبايان مەن شاشۋباي, ءسىڭلىسى الما, ىنىلەرى التاي مەن شاكىرباي وقىعان. جاس مۇعالىمگە ۇجىمعا ءسىڭىسۋ قيىندىق تۋعىزعان جوق. قازاق كسر-ءنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مۇعالىمى ءماريام مىرزاتاەۆا ونى قاناتىنىڭ استىنا الىپ, زور قامقورلىق تانىتتى. ول كىسىدەن ۇيرەنگەنى وتە كوپ. اسىرەسە وقۋشىنىڭ داپتەرىن تەكسەرۋگە ەرىنبەۋگە, ول مۇعالىمنىڭ گرامماتيكالىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىراتىن تاماشا ءادىس ەكەنىن جەتە تۇسىندىرگەنى ءاليا عالىمقىزىنىڭ وسى كۇنگە دەيىن ەسىندە. وقۋشىنى كىتاپ وقۋعا باۋلۋعا, سىنىپتان تىس وقۋ ماسەلەسىنە جەتە كوڭىل بولۋگە ۇيرەتكەنى دە جادىندا. وسىلايشا, ءومىر اعىسىنا ەركىن ىلەسىپ, ەڭبەكپەن تابىلعان ناننىڭ ءتاتتى ەكەنىن تۇسىنە باستادى. ءوز پانىنە دەگەن قۇشتارلىق پەن سۇيىسپەنشىلىك كۇن ساناپ ارتا بەردى. كەيىننەن ۇستازدىڭ جولىن قۋعان العاشقى شاكىرتتەرى دە شىعا باستادى. بۇل رەتتە قازىرگى كۇنى م.قوزىباەۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى جانار تالاسباەۆا, جانار ق ۇلىبەكوۆا, عىلىمي-زەرتتەۋشى نازىم ومىرسەيىتوۆا, گۇلنار بەكەنوۆا, وزىق يننوۆاتسيالىق ادىستەمەلەرىمەن ەلىمىزگە تانىلا باستاعان بىلىكتى ۇستاز زۋحرا اۋعانباەۆا, تاعى باسقالاردى اتاپ وتۋگە بولادى.
– تاۋەلسىزدىك ومىرىمىزگە جاقسى وزگەرىس اكەلدى. عۇمىرىمداعى جاۋاپتى كەزەڭ وسى تۇس ەدى. 1989 جىلى مەملەكەتتىك تىلگە ەرەكشە مارتەبە بەرىلگەن تۇستا ءومىر بويى «پەتروپاۆل ورىس قالاسى» دەگەن پىكىرگە دە وزگەرىس ەنە باستادى. سول ۋاقىتقا دەيىن قالاداعى №2 مەكتەپ قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن جالعىز وقۋ ورنى بولاتىن. ودان كەيىنگى قاراشاڭىراق وبلىستىق «لەنين تۋى» گازەتى-ءتىن. قالانىڭ ءبارى ءورىستىلدى قازاقتار. ولاردىڭ بالالارى ورىس مەكتەبىندە وقىدى. ونىڭ ىشىندە ءوزىمىز ۇستازدىق ەتكەن مەكتەپ مۇعالىمدەرىنىڭ بالالارى دا بار. وبلىس اۋماعىندا قازاق ءتىلى مۇعالىمدەرى دە تاپشى ەدى. قازاق مەكتەپتەرى از, قازاق ءتىلى ساباقتارىنا ساعاتتىڭ از بولىنەتىن كەزى. 1989-1990 وقۋ جىلىندا وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسى مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىن كوتەرۋ جايىندا ەرەكشە باستاما ۇسىنىپ, №2 قازاق مەكتەپ-ينتەرناتىنىڭ سول كەزدەگى ديرەكتورى قاراحان سەيىتكە وڭىرگە ءتىل ماماندارىن دايارلاۋ ءۇشىن وسى مەكتەپتەن قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىن تەرەڭدەتىپ وقىتاتىن ارنايى سىنىپتار اشۋ ماسەلەسىن كۇن تارتىبىنە قويادى. ارنايى بۇيرىق شىعارىلدى. جاۋاپتى جۇمىس ماعان جۇكتەلدى. ارينە, العاشقىدا كەلىسپەدىم. قانداي دا ءبىر تۇسىنىك حات, نە وقۋلىق, نە باعدارلاماسى جوق بۇل سىنىپتارعا ساباق بەرۋ جەڭىل بولمايتىنىن ءتۇسىندىم. باعدارلاما 9-11-سىنىپتارعا ارنالۋى كەرەك. ايتسە دە قاراپ وتىراتىن ۋاقىت جوق, سونىمەن ءىستى باستاۋعا تۋرا كەلدى. باعدارلامانى ءوزىم جاساۋعا بەل بۋدىم. عالىمداردىڭ ەڭبەگىنە سۇيەنىپ, كۇن-ءتۇن وتىرىپ جازدىم, ءسويتىپ, باعدارلاما دا دايىن بولدى-اۋ, – دەپ ەسكە الادى قادىرمەندى ۇستاز.
وتكەن كۇندەر دە تاريح شەجىرەسىنە اينالدى. وسى وقيعانىڭ ءوزى ەرلىكپەن پارا-پار ەدى. سول تۇستاعى مەكتەپ ديرەكتورى, جالپى ۇجىم ءاليا عالىمقىزىنا ەرەكشە سەنىم ارتتى, ال ۇلاعاتتى ۇستاز سول ۇدەدەن شىعا ءبىلدى. 1992 جىلى تەرەڭدەتىلگەن سىنىپتىڭ العاشقى قارلىعاشتارى (22 وقۋشى) پەتروپاۆل, كوكشەتاۋ, الماتى جانە باسقا دا قالالارداعى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتتەرىنە ءتۇستى. اسىرەسە پەتروپاۆل مەن كوكشەتاۋعا تۇلەكتەر كوپ باردى. وسىلايشا, تەرەڭدەتىلگەن سىنىپتى ءۇش سىنىپتىڭ وقۋشىلارى ءبىتىرىپ شىقتى. ءار سىنىپقا 27 وقۋشى قابىلدانعان ەدى. 1990 جىلداردىڭ باسىندا م.قوزىباەۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتە دە قازاق بولىمدەرى اشىلا باستادى. سونىڭ ءبىرى قازاق فيلولوگياسى فاكۋلتەتى-ءتىن. ءاليا عالىمقىزىنىڭ شاكىرتتەرى فاكۋلتەتتىڭ تابالدىرىعىن اتتاپ, مامان رەتىندە وبلىس اۋماعىنداعى مەكتەپتەرگە جۇمىسقا ورنالاستى. سول جىلدارى قازاق كلاسسيكالىق گيمنازياسى, №19 قازاق گيمنازياسى, №18 ءال-فارابي مەكتەپ-ليتسەيى, ج.تاشەنوۆ اتىنداعى №20 مەكتەپتەردىڭ شاڭىراعى جارقىراي كوتەرىلدى.
ال ءاليا مالدىباەۆا اپايىمىز قىزمەت اتقاراتىن №2 قازاق مەكتەپ-ينتەرناتىنىڭ مارتەبەسى وزگەرىپ, قازاق گيمنازياسى, كەيىن دارىندى بالالارعا مامانداندىرىلعان كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ءابۋ دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى مەكتەپ-گيمنازياسىنا اينالدى. دارىندى بالالارعا ءبىلىم بەرۋ ماسەلەسى كۇردەلەنە ءتۇستى. ارناۋلى كۋرستار اشۋعا تۋرا كەلدى. وسى كەزدە دە تىعىرىقتان ءاليا عالىمقىزىنىڭ ۇستازدىق-زەرتتەۋشىلىك قىرى الىپ شىقتى. ءوڭىردىڭ وقۋلىقتارعا ەنبەي قالعان اقىن-جازۋشىلارىنىڭ شىعارماشىلىعىنا ارناپ «ەسىل ءوڭىرىنىڭ ادەبيەتى», «ماعجانتانۋ» سياقتى باعدارلامالار جاسادى. ولاردىڭ ىشىندە شال اقىن, ءالىباي يگىباەۆ, زەينەل-عابي يمانباەۆ, احمەتجان نۇرتازين, عالىم مالدىباەۆ, گەرولد بەلگەر, ەسلام زىكىباەۆتار بولدى. بۇل جەرگىلىكتى اقىن-جازۋشىلاردىڭ شىعارماشىلىعىن تانىستىرۋ ماقساتىندا 10-سىنىپقا نەگىزدەلگەن وقۋ جوسپارى-تىن. سول كەزدەرى ۇستازدار قاۋىمى استانا قالاسىنداعى «دارىن» عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىمەن ەتەنە جۇمىس ىستەدى. وسى ورتالىقتىڭ قولداۋىمەن 8-سىنىپتا قازاق ءتىلىن بەيىندىك وقىتۋ, 5-سىنىپتا «لەكسيكانى وقىتۋ» ادىستەمەسى, 5-6-سىنىپ وقۋشىلارىنا ارنالعان «ادەبيەت – ەتنوەكولوگيالىق رۋحاني بۇلاق» دەپ اتالاتىن ادىستەمەلىك قۇرالدار جارىققا شىقتى.
مۇعالىمنىڭ جەمىستى ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى ءبىلىم جارىسىندا كورىنەدى. 1988 جىلى الماتىدا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنەن تۇڭعىش رەت رەسپۋبليكالىق وليمپيادا ۇيىمداستىرىلدى. وسى دودادا ءاسيا عالىمجانقىزىنىڭ شاكىرتى انار نۇرپەيىسوۆا جۇلدەلى ەكىنشى ورىندى يەلەندى. ال 1991 جىلى رەسپۋبليكالىق وليمپيادادا 9-سىنىپ وقۋشىسى فاريدا تۇياقوۆا ءى دارەجەلى ديپلوممەن ماراپاتتالدى. ودان كەيىن جانار رامازانوۆا توپ جارىپ, جۇلدەلى ەكىنشى ورىندى ەكى مارتە جەڭىپ الدى. بوتاگوز سادۋاقاسوۆا, اقبوتا ءالىپوۆا, نۇرجان سەيىلبەكوۆ جانە تاعى دا باسقا وقۋشىلار ءبىلىم دوداسىندا جوعارى ناتيجەسىمەن كوزگە ءتۇستى. قازىر وسى شاكىرتتەردىڭ ءبارى دە جاۋاپتى قىزمەت اتقارىپ, ەلىمىزدىڭ دامۋىنا سۇبەلى ۇلەس قوسىپ ءجۇر.
مەكتەپتە ۇستازدىق ەتىپ جۇرگەن جىلدارى ءاليا عالىمقىزى رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق گازەت-جۋرنالدارعا مازمۇندى ماقالالار, زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى مەن ادىستەمەلىك كەڭەستەر جازدى. قاراپ وتىرساق, ولاردىڭ سانى 400-گە جەتىپ جىعىلادى ەكەن. سولاردىڭ ىشىندە «ماعجاننىڭ اقىندىق-ازاماتتىق تۇلعاسى», «اباي جولى – حالىقتىق پەداگوگيكانىڭ قاينار كوزى», «زەينەل-عابي يمانباەۆ شىعارماشىلىعىنىڭ كوركەمدىك سيپاتى», «قىرىم قىزىنىڭ» قىرمىزىلىعى تۋرالى» (اكەسى ع.مالدىباەۆتىڭ شىعارماشىلىعى جايىندا), «تۇنشىققان تىلگە تىنىس كەرەك», «ار-ۇياتىم, اسىلىم – ءتىلىم مەنىڭ» سەكىلدى كوكەيكەستى ماسەلەلەرگە ارنالعان ماتەريالدار قازىرگى كۇننىڭ وزەكتى تاقىرىبىن قوزعادى. «قازاقستان مەكتەبى», «قازاقستان مۇعالىمى» باسىلىمدارىندا جاستارعا ارنالعان كومەكشى ادىستەمەلىك نۇسقاۋلىقتارى جارىق كوردى.
2005 جىلى ءتىل ساياساتىن جەتىلدىرۋگە بايلانىستى ءبىلىم دەپارتامەنتى وبلىستا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى زەرتحاناسىن اشۋ تۋرالى بۇيرىق شىعاردى. سەنىم بۇل جولى دا ءاليا عالىمقىزىنىڭ موينىنا ءتۇستى. ءسويتىپ, بىلىكتى ۇستاز زەرتحانا جەتەكشىسى بولىپ تاعايىندالدى. زەرتحانا ءاليا عالىمقىزى قىزمەت ەتەتىن №2 مەكتەپتىڭ بازاسىندا اشىلدى. وعان 17 مۇعالىم مۇشە بولدى. ارينە, ونىڭ كوبى جاستار ەدى. ماقسات – ۇلتتىق مەكتەپتەردە قازاق ءتىلىن يننوۆاتسيالىق تۇرعىدان ءتيىمدى وقىتۋ. زەرتحانا جۇمىسى اياسىندا ءتۇرلى اشىق ساباق ۇلگىسى, تاقىرىپتىق سەمينارلار, ونەرلى وقۋشىلاردىڭ شىعارماشىلىعىن دامىتۋ سياقتى ءىس-تاجىريبەلەر كورسەتىلدى. ماسەلەن, شال اقىن اۋدانىنىڭ سەرگەەۆكا قالاسىنداعى №2 قازاق مەكتەبىندە, ارالاعاش ورتا مەكتەبى مەن بەسكول قازاق مەكتەبىندە كوشپەلى زەرتحانا وتىرىستارى ۇيىمداستىرىلدى. كەيىن وبلىستىق ءبىلىم جەتىلدىرۋ ينستيتۋتىنىڭ كومەگى ارقىلى «پايدالى نۇسقاۋلىق» دەگەن اتاۋمەن جيناق جارىققا شىعىپ, وڭىرگە تاراتىلدى. بۇل دا وڭىردەگى جاس ماماندارعا كورسەتىلگەن ۇلكەن قولداۋ ەدى.
2011 جىلى اياۋلى ۇستازىمىز زاڭدى تۇردە زەينەتكەرلىككە شىقتى. مەكتەپ ديرەكتورى, مارقۇم گۇلجان جۇماشقىزى ونى بوساتقىسى كەلمەي, 2018 جىلعا دەيىن جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىنشىلىك بەردى. ءاليا اپايىمىز از ساعات الىپ, مەكتەپ مۇراجايىنىڭ قىزمەتىن رەتكە كەلتىردى. ۇستازدار مەن وقۋشىلاردىڭ مالىمەتتەرىن كەڭەيتىپ جەتىلدىردى. بۇل مەكتەپتىڭ سوناۋ 1935 جىلى اشىلعانىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيدى. مىنە, وسىنداي يگى ىستەردى ۇلكەن ىجداھاتتىلىقپەن اتقارعان ءاليا عالىمقىزى قازىر ومىرلىك قوساعى سەرىك اعاي ەكەۋى نەمەرەلەرىنىڭ ورتاسىندا شات-شادىمان عۇمىر كەشىپ وتىر.
ۇلى ماعجان اقىننان «التى الاشتىڭ بالاسى جيىلسا, ءتور – ۇستازدىكى» دەيتىن ءبىر تاماشا ءتامسىل قالعان. ادامزات قاي كەزەڭدە دە ۇستازعا ەرەكشە قۇرمەت كورسەتىپ, ءپىر تۇتقان. ال ماعان مىنا جارىق دۇنيە اياۋلى ۇستازداردىڭ ارقاسىندا گۇلدەنىپ, قۇلپىرىپ, شۋاق شاشىپ تۇرعانداي بولادى.
گۇلزات نۇرمولداقىزى,
جۋرناليست, «دارىن» مەملەكەتتىك جاستار سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
